بيىل ءساۋىر ايىندا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلىپ, ول حالىققا قىزمەت كورسەتۋ, زەينەتاقى تولەۋ, جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە جەر كاداسترى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتارى سياقتى ءتورت بىردەي ءىرى قۇرىلىمدى بىرىكتىرگەن بولاتىن. سودان بەرى دە ءۇش ايدىڭ ءجۇزى بولىپتى. جاڭا ۇيىم حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا نە ىستەدى؟ قانداي جاڭالىقتارى بار؟ مەملەكەتتىك كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسى دانيار ەرەنچينوۆپەن سۇحبات وسىنداي سان ءتۇرلى ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– دانيار قاعازبەك ۇلى, بيىل ءساۋىر ايىنان باستاپ كوممەرتسيالىق ەمەس «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى» اق قۇرىلعانىن جاقسى بىلەمىز. سودان بىرنەشە مەملەكەتتىك كاسىپورىن قايتا قۇرىلىپ, كورپوراتسيانىڭ قۇرامىنا ەندى. سول مەكەمەلەر مەن ولاردىڭ قىزمەتتەرى جايىندا كەڭىنەن ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءيا, «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى ءتورت مەكەمەنىڭ نەگىزىندە قۇرىلدى. ولار – حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق, جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى مەن جەر كاداسترى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى. بۇگىندە اتالعان مەكەمەلەرگە بارىپ, قاعاز الماعان ادام جوق شىعار. ءبارىمىز ءبىر رەت بولسا دا, وسى كاسىپورىنداردىڭ كومەگىنە جۇگىندىك. انىقتاما الدىق, رۇقسات قاعازىن شىعاردىق. ءبىر قاراعاندا, جۇمىستارى از سياقتى. الايدا, ولاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭ
مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا ادامدار 18,5 ميلليوننان استام رەت سان الۋان قىزمەتتەردى قولدانعان. زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىققا كۇن سايىن جۇزدەگەن ادام كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە, زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىزدار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان ادامدار جانە تاعى باسقا الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالعان ادامدار بار. جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعىنا دا حالىق كوپتەپ كەلەدى. بۇگىندە ول جەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارىپ, تەحنيكالىق پاسپورتتاردى سىزۋ پروتسەسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلىپ وتىر.
جەر كاداسترى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ دا ورنى بولەك. اسىرەسە, قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى اياسىندا ونىڭ قىزمەتى اسا ماڭىزدى. سەبەبى, ورتالىقتىڭ وندىرىستىك زەرتحانالارى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە جاقسارتۋ ادىستەرىن, جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزدە ورتالىق جەر توپىراعىن زەرتتەۋ, جەر ۋچاسكەلەرىنە مونيتورينگ جاساۋ مەن پاسپورتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ورتالىق جۇمىسىن ءالى دە جەتىلدىرۋگە بولادى. ءبىز ءəربىر فەرمەرگە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى مەن ەكوجۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ, جەر ۋچاسكەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا كەڭەس بەرە الامىز. دەمەك, اتالعان قىزمەتتەردىڭ ءبارى ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن قامتيدى. بالا تۋعاندا انىقتاما الامىز. ودان كەيىن بالاباقشا, مەكتەپ پەن ينستيتۋتقا بارعاندا تاعى قۇجات جينايمىز. نەكەگە تۇرامىز, جۇمىسقا ورنالاسامىز. وعان دا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ كومەگى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, ءبىز ادامنىڭ تۋعانىنان باستاپ بۇكىل ءومىرىن جۇرگىزىپ وتىرامىز. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىك كورپوراتسيانىڭ اتاۋىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» دەپ قويدى.
قازاقستان ازاماتى كۇندە ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە جۇگىنەدى, ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سول قىزمەتتى ساپالى تۇردە كورسەتىپ, ادامنىڭ ءومىرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ. مەملەكەت حالىقتىڭ كومەكشىسى, كەڭەسشىسى ءارى جاقىن دوسى بولۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ىڭعايلى, تۇسىنىكتى ءارى جەدەل تۇردە كورسەتىلۋى شارت. وسىلايشا, ءاربىر اداممەن تىكەلەي بايلانىستا بولۋدىڭ ارقاسىندا ستاتيستيكانى جۇرگىزىپ, الەۋمەتتىك ءارى ماركەتينگتىك ساۋالنامالاردى دا وتكىزۋگە بولادى.
– بيىل العاشقى التى ايدا قازاقستاندىقتار تەك حقكو-لاردا عانا 18,5 ملن. رەت سان الۋان انىقتاما مەن رۇقسات قاعازدارىن الدى دەپ وتىرسىز. جالپى, ءتورت بىردەي مەكەمەنى بىرىكتىرىپ وتىرعان «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كورسەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ سانى قانشا؟
– قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ باسىم بولىگى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتكە» تيەسىلى. بۇگىندە تىزىمگە كىرەتىن 739 قىزمەتتىڭ ءبارىن 530 قىزمەتكە بىرىكتىرگەن. بارلىعى «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا كورسەتىلەدى. دەگەنمەن, ول قىزمەتتەردىڭ سانى ءالى دە كوبەيەدى.
جاقىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ, «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى ارقىلى كورسەتۋگە جاتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ىرىكتەۋ ماسەلەسى قارالدى. وتىرىستىڭ شەشىمى بويىنشا بىزگە تاعى 53 جاڭا قىزمەت بەرىلمەك. بۇل دەگەنىمىز, تاياۋ ۋاقىتتا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ فرونت-وفيستەرى ارقىلى 583 مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى.
– شىنى كەرەك, مەملەكەتتىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستىڭ بولعانى اسا قاجەت. ايتپەسە, بۇرىن ءبىر قاعازدى الۋ ءۇشىن «اعالاپ, كوكەلەپ» جۇرەتىن ەدىك. وسى ورايدا «ازاماتتار ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ» حالىقتى بارىنشا قامتىعانى قاجەت قوي. بۇگىندە سىزدە ءاربىر اۋدانمەن, ءاربىر اۋىلمەن بايلانىس بار ما؟
– كورپوراتسياعا فرونت-وفيستەردىڭ اۋقىمدى جەلىسى كىرەدى. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ سانى دا از ەمەس. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 353 فرونت-وفيستەر جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر وفيستە كۇن سايىن مىڭداعان ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتىلەدى. وعان قوسا, ينسپەكتورلار زەينەتاقى مەن جاردەماقى تاعايىنداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بارلىق قىزمەتتەردى ۇسىنادى. قازىر ەكى ۆەدومستۆونىڭ (حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى مەن زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق – اۆت.) اقپاراتتىق جۇيەلەرى اراسىندا بايلانىس ورناتىلىپ, بارلىق فرونت-وفيستەردە ءتيىستى باعدارلاما ەنگىزىلدى. ول جەردە جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن جەر كاداسترى ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى دە الۋعا بولادى. ءاربىر وفيستە كەدەرگىسىز قىزمەت كورسەتۋ, بىرىڭعاي ەلەكتروندىق كەزەك ەنگىزىلگەن. سونداي-اق, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ پروتسەسىن باقىلايتىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. بولىمشەلەردىڭ باسىم بولىگى ساعات 9.00-دەن 20.00-گە دەيىنگى جۇمىس كەستەسىنە اۋىستى. ال شالعاي ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن ادامدارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ ءۇشىن ءموبيلدى, ياعني جىلجىمالى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ولار سوڭعى جارتى جىلدا, شامامەن, جەتى مىڭ رەت قىزمەت كورسەتكەن. بۇگىندە ءموبيلدى حقكو-لار ارقىلى بارلىق 530 قىزمەتتى پايدالانۋعا بولادى. ونداي توپتار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار ءۇشىن ىڭعايلى. ولار «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسيانىڭ فرونت-وفيستەرىنە كەلمەي-اق, ءتيىستى قىزمەتتەرىن الا الادى.
– شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىز ەلەكتروندى قولتاڭبانى پايدالانىپ, قۇجات الۋعا ەرىنەمىز. ونىمەن ۋاقىتتى ەكى ەسە ۇنەمدەۋگە بولادى.
– ءيا, بىرىنشىدەن, ۋاقىتتى ۇنەمدەيمىز. ەكىنشىدەن, قۇجات بەرۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرامىز. بۇرىن قانداي دا ءبىر انىقتامانى الۋ ءۇشىن ءبىر مەكەمەدەن ەكىنشى مەكەمەگە شاپقىلاۋمەن بولدىق. ونىڭ ۇستىنە ۇزىنسونار كەزەكتەردى تاعى قوسىڭىز. قازىر مۇنىڭ بارلىعى ارتتا قالدى.
– ءسوز جوق, ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىز ۇنەمى ءبىر نارسەنى جەتىلدىرىپ, ءبىر قىزمەتتى ەكىنشىگە قوسىپ, ونى بارىنشا وڭتايلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. بولاشاقتا قازىرگى قىزمەتتەردىڭ سانى دا ازاياتىن شىعار؟
– ءيا, كورپوراتسيانىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جەتىلدىرۋ, وزىق تەحنولوگيالار مەن شەشىمدەردى پايدالانىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋ كەزىندە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بارىنشا ازايتۋ, «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىنان «ءبىر ءوتىنىش» قاعيداتىنا كوشۋ. كورپوراتسيا ماماندارى قۇجاتتار توپتاماسىن قىسقارتىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ۋاقىتىن بارىنشا ازايتۋ ماسەلەسىن ۇنەمى زەردەلەپ وتىرادى. وسى ورايدا, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تەحنيكالىق تەكسەرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كاداسترلىق قۇنىن ايقىنداۋ بويىنشا قىزمەتتەر مەرزىمىن قىسقارتۋ سياقتى بىرنەشە پيلوتتىق جوبانىڭ ىسكە اسقانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
كومپوزيتتىك قىزمەتتەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. وندا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ قىزمەتتەردى ءبىر وتىنىشپەن الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. مىسالى, قازىر ءبىر وتىنىشپەن بالا تۋىلعان كەزدەگى ەكى جاردەماقى – بىرجولعى جاردەماقى جانە ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە ارنالعان الەۋمەتتىك جاردەماقىنى الا الامىز. بۇدان بولەك, جۇمىسسىز ازامات رەتىندە تىركەلۋ مەن جۇمىسسىز قالعان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋ پروتسەدۋرالارى جەڭىلدەتىلدى. ەندى, ەكى قىزمەتتى ءبىر مەزگىلدە الۋعا بولادى.
جاقىندا كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن مامانداندىرىلعان حقكو-لاردا بىرقاتار جوبالاردى ىسكە قوستىق. ولار – جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتۋ جانە اۆتودرومداردا سىناقتى تاپسىرۋ. اۆتواۋەسقويلار كولىككە تەحنيكالىق پاسپورت الۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ بويىنشا ءبىزدىڭ پيلوتتىق جوبامىزدى جوعارى باعالادى. قازىر ونى الۋ ءۇشىن ءبىر-اق ساعات كەتەدى.
وسىلايشا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋدىڭ بىرىڭعاي پروۆايدەرىن قۇرۋ جۇمىسى اتقارىلىپ جاتىر. سونىڭ بارلىعى «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن.
– ءتورت بىردەي مەكەمەنىڭ باسىن قوسۋ وڭاي ەمەس شىعار؟
– مەن ءوزىم تەحنيكالىق ماماندىق بويىنشا ءبىلىم العانمىن. ال تەحنيكالىق ويلاۋ قابىلەتى بار ادامدار كەز كەلگەن پروبلەماعا ماتەماتيكالىق تۇرعىدان قارايدى. مەملەكەتتىك كورپوراتسيانى قۇرۋ كەزىندە «حقكو», «زتمو», «جمو» جانە «جەرعوو» دەگەن ءتورت ءتۇرلى كاسىپورىننىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بار وڭتايلى ءارى ءتيىمدى مودەلدى قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلدى. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك سالالىق جۇمىس ەرەكشەلىكتەرى, كوپجىلدىق تاريحى, جاسىراتىن نەسى بار, وسى ۋاقىتقا دەيىن جيناقتالعان پروبلەمالارى دا بولدى. مەن ماتەماتيكالىق تۇرعىدا دۇرىس شەشىم تابۋعا تىرىستىم. بۇل كاسىبي تۇرعىدا دا, جەكە ءوزىم ءۇشىن دە ۇلكەن سىن بولدى.
– وسى تاپسىرما ويداعىداي ورىندالدى دەپ ويلايسىز با؟
– بۇگىندە اۋقىمدى ءبىر ناتيجەلەر تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە دەپ ويلايمىن. ءبىز ءالى ترانسفورماتسيا كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك كورپوراتسيانى قۇرۋ بويىنشا ۇكىمەت پەن ديرەكتورلار كەڭەسى الدىمىزعا قويعان مىندەتتەر ءساتتى شەشىلدى دەپ بىلەمىن. بۇل جەردە ءبارىن توقتاتىپ, قايتا قۇرۋ جۇمىسىن جاساۋعا بولمايدى. سەبەبى, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە جۇگىنۋى – ۇزدىكسىز جۇرەتىن پروتسەسس. مەنىڭشە, ءبىز جۇمىستى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىنەن ءساتتى وتتىك. مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى جۇمىستىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەدىك. قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ جۇمىسى ءبىر كۇنگە دە توقتاعان جوق. وسى ورايدا, كورپوراتسيانىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرىنە العىس ايتقىم كەلىپ وتىر. 21,5 مىڭ ادام ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ايانباي جۇمىس ىستەدى. ءسويتىپ, جاڭا كورپوراتسيانىڭ قۇرىلۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى.
– وسىنداي ۇلكەن قۇرىلىمدى قۇرۋ كەزىندە ءبىراز قيىندىقتارعا تاپ بولعان شىعارسىز؟ جاڭالىقتى ءاربىر ادام ارقالاي قابىلداماي ما؟
– ەندى, قيىندىقسىز بولمايدى عوي. ارينە, قايتا ۇيىمداستىرۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى قيىن. وعان ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعىم كەلمەيدى. مەن باسقا ءبىر نارسەنى اتاپ وتكىم كەلىپ وتىر. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ءبىز بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كومەگى مەن قولداۋىن سەزىنىپ وتىردىق. البەتتە, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا مەن ديرەكتورلار كەڭەسى ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ال, ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە كەلەر بولساق, ول ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىزدىڭ ۋاكىلەتتى ورگان – اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى, ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى, ادىلەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلارى بار. اتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار بىزبەن تىعىز جۇمىس جاساپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قولداۋى بىزگە ءالى قاجەت بولادى. سەبەبى, «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ الدىندا ءالى كوپ شارۋا تۇر.