بيىل الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ جاتىر. ال كەلەسى جىلى الاشوردا قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر عاسىر تولادى. وسىنداي مەرەيلى مەجەلەر قارساڭىندا ءاليحان جانە الاش قوزعالىسىنا قاتىستى تىڭ تاريحي پىكىرلەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ءاليحان نەگىزىن قالاعان الاش قوزعالىسىنىڭ, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني, اعارتۋشىلىق مۇراتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ ماقسات-مۇددەسىمەن ءبىر بولمادى. كەڭەستىك جۇيە يدەولوگيالىق تۇرعىداعى قارسىلاستى قاتىگەزدىكپەن بولسا دا جويۋعا تىرىستى. اقىرى, قاندى رەپرەسسيا مەن قۋعىن-سۇرگىن, ۇرپاق ساناسىنان ەل ارداقتىلارىنىڭ ەسىمدەرىن ماقساتتى تۇردە الاستاتۋعا ارەكەتتەلگەن جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلدى.
حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا «الاش» قوزعالىسىنا دەگەن قوعام تۇسىنىگى ءوزگەرە باستادى. سول ۋاقىتتا ءبىر كەزدە الاشتى قارالاعان وقىعاندار ەندى ونى ۇلىقتاي باستادى. ابايشا ايتقاندا, «ادامدى زامان بيلەمەك» تە شىعار. نەمەسە, مىرجاقىپتىڭ سوزىمەن سويلەگەندە, «بۇل كۇنگى كوپ كوسەمدەر, سۇرايمىن سوندا قايدا ەدىڭ؟» دەۋگە دە بولادى. الايدا, ونىڭ ءبارىن ءبىز تاعىلىم الۋ ءۇشىن كەرەك دەپ بىلەمىز. وسى ورايدا ءاليحاننىڭ جانە ونىڭ زامانداستارىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى ءتيىستى باعاسىن انىقتاعاندا, تاعى دا الاش ءداۋىرى قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرىن تەمىرقازىقتاي ۇستانۋىمىز كەرەك دەگەن ويدامىز.
ءاليحان تۇلعاسىنا ونىڭ كوزى تىرىسىندە باعاسىن بەرگەن الاش وقىمىستىسى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ كوزقاراسىنا ارنايى توقتالۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ءبىز بۇگىندە ماعجاننىڭ اقىندىعى دەگەندە اۋەلى جۇسىپبەكتىڭ ايگىلى زەرتتەۋىن ءسوز ەتەمىز. احمەتتانۋدا مۇحتار اۋەز ۇلىنىڭ «احاڭنىڭ ەلۋ جىلدىق تويى» اتتى ماقالاسىنىڭ ورنى ءبىر بولەك دەپ سانايمىز. سول سەكىلدى, ءاليحان بوكەيحاننىڭ تاريحي تۇلعاسىن باعالاعاندا, الدىمەن, ونىڭ زامانداستارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ دا ەڭبەكتەرىن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك.
بۇل كۇندە الاش قوزعالىسى تاريحىن ءسوز ەتكەندە ونىڭ ەكى تولقىنى بولعانىن كورسەتەمىز. العاشقى تولقىندى 1905 جىلعى قارقارالى پەتيتسياسىنان كەيىن ومىرگە كەلگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس وكىلدەرى قۇرادى. ونىڭ قۇرامىندا, نەگىزىنەن, رەسەيدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان, ورىس اراسىندا جاڭاشا ەۋروپالىق تاربيە كورگەن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, مۇحامەتجان تىنىشپاي ۇلى, ايدارحان تۇرلىباي ۇلى, جاقىپ اقپاي ۇلى, وتىنشى ءالجان ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى سىندى قازاق زيالىلارى بولدى. اعا بۋىن الاش قوزعالىسى ومىرگە الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن اكەلدى. بيلىككە بولشەۆيكتەر كەلگەننەن كەيىن الاش كوسەمدەرى ساياسي بيلىكتەن ىعىستىرىلىپ, ولاردىڭ ورنىن ءىنى بۋىن الاش قوزعالىسىنىڭ جاستارى باستى. ولار پاتشالىق كەزدە قالىپتاسا باستاپ, «بىرلىك» پەن «جاس ازاماتتى» تۋدىردى. كەيىن «جاستارعا جاڭا جول» دەپ وزدەرىنىڭ باعدارلامالارىن بەلگىلەدى.
ەكى تولقىن الاش قوزعالىسىن بىرىكتىرەتىن باستى ەكى جاعداي بار. بىرىنشىدەن, ەكى تولقىن دا ۇلت ءمۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, نە ىستەسە دە, نە جازسا دا ۇلتتىق تۇرعىدان باستاۋعا قارەكەتتەندى. ەكىنشىدەن, ەكى تولقىننىڭ ءبارى دەرلىك جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى كەڭەستىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارىنا اينالدى. وسى ورايدا ءاليحان اعا بۋىن الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى بولسا, قوشكە – ءىنى بۋىننىڭ جارقىن وكىلى دەۋگە نەگىز بار.
قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ءاليحان بوكەيحان ەسىمى كوپ جەردە كەزدەسەدى. ولاردى ساراپتاعاندا ءبىز مىناداي وي تۇيەمىز. ءاليحاننىڭ كوزى ءتىرىسىندە ونىڭ قازاق تاريحىنداعى ءادىل تۇلعاسىن قوشكە جوعارى باعالاعان. قوشكەنىڭ 1924 جىلى ماسكەۋدەن «قازاق تاريحىنان» اتتى كىتابى جارىق كوردى. بۇل زەرتتەۋدى عالىم ومبىدا 1922 جىلدىڭ اياعىندا جازىپ ءبىتىردى. جيناق ءنازىر تورەقۇل ۇلى باسقاراتىن «كۇنشىعىس» باسپاسىنان شىقتى. كىتاپ بەس بولىمنەن تۇرادى. ولاردا قازاق قوعامىنا قاتىستى مىناداي تاقىرىپتار بار: «مەڭگەرۋ جايى», «رامات جايى», «اسكەرلىك جايى», «ءدىن جايى», «وقۋ جايى», «جەر جايى», «رۋ جايى», «قارسى قوزعالىستار», «قازاق حاندارىنىڭ مادەني ماقسۇتتارى», «مادەنيلەۋ ورىس قانداي ۇلگى بەردى؟», «مىنەز, قۇقىق جايى», «اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ جايى», «كاسىپشىلدىك جايى», «دەنساۋلىق جايى».
جالپى, وسى كۇنى قوشكەنىڭ «قازاق تاريحىنان» اتتى زەرتتەۋى تاريحشىلار تاراپىنان ءوزىنىڭ ءتيىستى باعاسىن ءالى العان جوق دەۋگە نەگىز بار. كىتاپتا اتالاتىن تاريحي تۇلعالارعا بەرىلگەن باعا ء(ابىلحايىر حان, كەنەسارى مەن ناۋرىزباي, شوقان, ىبىراي, اباي, ءاليحان, ت.ب. الاش قايراتكەرلەرى), ءحVىىى, ءحىح جانە حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعامىندا بولعان ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سەبەبى مەن سالدارى سىندى ماسەلەلەر ءبىز ءۇشىن بۇگىن وتە باعالى دەپ ەسەپتەيمىز. مىسالى, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى رەسەي ۇكىمەتى قازاق دالاسىنا قاراشەكپەندىلەردى نە ماقساتپەن قونىستاندىرعانىن وسى ەڭبەگىندە بۇكپەسىز اشىق ايتىپ كەتكەن. «سوڭعى كەزدە ۇكىمەتتىڭ قۇشاعىن اشىپ, كەلىمسەكتەرگە ءجاردەم كورسەتىپ, نەشە جىلداي الىم-شىعىنىنان ازات قىلىپ, قازاق جەرىنە شەگىرتكەدەي قاپتاتۋىنىڭ ءمانىسى: 1) ىشكى رەسەيدەگى قاراشەكپەندەردىڭ, بايلاردىڭ جەرىنە اۋىز سالا باستاۋىنان. 2) مال باققان ورىس بايلارى سىبىرگە كەلىپ ورنىعا باستاعان سوڭ, بۇلارعا جۇمىسكەر كەرەك بولدى. بايدىڭ ءتىلىن دالادا قالدىرمايتىن ۇكىمەتتىڭ, بايلاردىڭ جۇمىسكەرى دەگەنىنەن. 3) شوقىندىرۋ ماقسۇتىنان. 4) كەلىمسەك پەن قازاقتى جاۋلاستىرىپ, ساياساتقا قاراتپايىق دەگەنىنەن. 5) بارىنەن دە كۇشتى پىكىر: قازاقتى جاۋىنگەرلىكتەن بەزدىرىپ, ايداۋىنا جۇرەتىن, ۇرعانىنا كونەتىن حالىق قىلۋ ماقسۇتىنان» (كەمەڭگەر ۇلى ق. ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعى. 1-ت. – الماتى: الاش, 2005. 50 ب.).
قوشكە كىتابىندا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق ىشىندە ۇلتشىلدىق نەگىزىن سالعان ازاماتتاردى اتاعاندا, الدىمەن, شوقاندى, ودان كەيىن ىبىراي ءالتىنساريندى ءجانە جاۋىنگەرلىك جولمەن كۇرەسۋگە شاقىرعان سۇلتانعازى ءۋاليحانوۆتى كورسەتەدى. «وسى ۇشەۋى ۇلتشىلدىقتىڭ ۇشقىنىن شاشىراتىپ, وت بەردى. ىرگە قالاپ, تۋ كوتەردى», – دەيدى قوشكە. بۇلاردىڭ سەۋىپ كەتكەن ۇلتشىلدىق ۇشقىنىن ەكى عاسىر توعىسىندا جاڭا بۋىن قازاق وقىعاندارى جانداندىردى دەگەن وي بىلدىرەدى. 1888 جىلى ومبىدان شىعا باستاعان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىن» ۇكىمەت نە ماقسۇتپەن باسقانىن انىق ايتقان قالامگەر ونىڭ بەتىندە قازاقتان كىمدەر ەڭبەكتەرىن جاريالاعانىنا دا توقتالادى: «مۇندا قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارىنىڭ ءبىرسىپىراسى جازۋشى بولسا دا, ىسكە تاتىر ماڭىزدى سوزدەر, الەۋمەت ماسەلەلەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ قالامىنان-اق شىققانى كورىنەدى. ءاليحاننىڭ بۇقارانى جاقتاعاندىعى, تورەلەردى شىمشىعاندىعى, شوقاننىڭ كىتابىن وقىسىن, نە تىڭنان ءوزى جول سالسىن – ايتەۋىر سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورىنىپ تۇر. باسقالاردىكى – نەگىزى بالدىر-باتپاقتاۋ, ازداپ ادەبيەت ءبولىمى دە بولعان». بۇل پىكىر, بىرىنشىدەن, ءاليحاننىڭ قالامىنا بەرىلگەن جوعارى باعا بولسا, ەكىنشىدەن, سول ۋاقىتتا قالىپتاسا باستاعان قازاق ءتىلدى باسپاسوزگە ايتىلعان ءادىل سىن ەكەندىگىن مويىندايمىز.
وسىلايشا, قازاق قوعامىندا ورىن العان ساياسي, الەۋمەتتىك, اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ءتۇرلى ەلەۋلى وقيعالارعا سيپاتتاما بەرە كەلە قوشكە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنا سايلانعان قازاقتار جايلى دا ايتادى. وسى جەردە دە عالىم ءاليحاننىڭ ورنىن باسقالاردان جوعارى باعالاعانىن كورەمىز: «ناۋاننىڭ باتاسىمەن قوسشىعۇلدىڭ دەپۋتات بولعاندىعى – بۇعان دالەل. بىلىمىمەن جولدى العان ءبىر ءاليحان بولماسا, باسقا وقىعان ازاماتتار وقۋىنىڭ ارقاسىندا دەپۋتات بولعان جوق. نار شوككەن انالىعىمەن دەپۋتات بولىستى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ول كەزدەگى قالىڭ قازاقتىڭ ۆىبورلىق بولعان جاقسىلارىنىڭ دۋمانى بولىس سايلاۋىندا ۇستاعاندىقتى كورسەتەدى». ياعني, مەملەكەتتىك دۋماعا سايلاۋدى قازاقتار بولىس سايلاۋى دەپ ءتۇسىندى دەپ سىن ايتادى قوشكە.
قازاقتىڭ وقىعاندارى 1905 جىلعا دەيىن ءتۇرلى ساياسي پارتيالاردا جۇرسە دە, ءوزى كىرگەن پارتيا ارقىلى قازاق حالقىن العا سۇيرەيمىن دەپ سەندى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ زاماندا قازاققا, الدىمەن, ساياسي پارتيا مەن الەۋمەتتىڭ ساياسي جولىن سىلتەيتىن باعدارلاما قاجەت بولعاندىعىن كورسەتەدى قوشكە. ۇكىمەت ءوزى سايلاعان دۋمانى ءوزىنىڭ ىرقىنا كونەتىندەي ەتىپ قايتا جاساقتاعانىن, بۇراتانالاردىڭ قۇقىعى بۇزىلعاندىعىن, جەر مەن ءدىن ماسەلەسى ۋشىعىپ بارا جاتقاندىعىن كورگەن قازاق وقىعاندارى ساياسي كۇرەستىڭ بەلسەندى جولىنا تۇسەدى. وسى جولدا باسىن بايگەگە تىگىپ, قازاق حالقىنىڭ ساياسي كۇرەسىن ءاليحان بوكەيحان باستاعانىن قوشكە ءادىل جازادى: «ۇكىمەتتىڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرىندە, ايداۋىنا دا, اباقتىسىنا دا شىداپ, ەل ءۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلىندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان. ءاليحاننىڭ قازاق ەلىنە ىستەگەن تاريحي قىزمەتى: ادەبي ءتىل تۋىنا سەبەپ بولدى, وزىنە ەرگەن توپتى ءدىني فاناتيزمگە قارسى تاربيەلەدى. بۇدان بارىپ تاتاردان ىرگەسىن اۋلاق سالعان قازاق ۇلتى تۋدى».
وسىلايشا, ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قازاق ءۇشىن قادىرىنىڭ ورنىن انىق بايقاپ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى 1922 جىلدىڭ وزىندە-اق ونىڭ تۇلعاسىنا ادىلەتتى تۋرا باعانى بەردى. وسى باعا ءاليحان اقتالعاننان كەيىن جەكەلەگەن ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە عانا ايتىلدى. شىنداپ قاراعاندا, قوشكە ءسوزىنىڭ بىزگە بەرەر تاعىلىمى زور. بۇل كوزقاراستىڭ 1924 جىلى وداق كىندىگى ماسكەۋدە جاريالانعان كىتاپتا باسىلىپ شىققاندىعى – قىزىقتى جايت. بىرىنشىدەن, وسى سەكىلدى پىكىر كوپتىڭ كوڭىلىندە بولسا دا, ءدال سول ۋاقىتتا ونى اشىق جازۋعا ەشكىم ق ۇلىقتى بولمادى. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان قوعامدا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى بولعان ءاليحاننىڭ ساياسي تۇلعاسىنا قاتىستى وقىعاندار اراسىندا بىركەلكى پىكىر بولمادى. الاش قوزعالىسى بولشەۆيكتەردىڭ جاۋى بولعانىن جازا باستاعان جاڭا ۇكىمەتتىڭ شولاق بەلسەندىلەرى ءاليحاننىڭ تاريحي ەڭبەگىن ەلەمەك تۇگىلى, ونى اشىق قارالاۋعا كىرىستى. ءاليحان ءوزى ماسكەۋدە ۇيقاماقتا بولدى. تاريحي-مەمۋارلىق كوركەم شىعارمالاردا ءاليحان تۇلعاسى جاعىمسىز وبراز رەتىندە سومدالدى.
قوشكە ۇلت كوسەمىنىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگىن ءادىل باعالاي كەلە, ونىڭ ورىنداماعان ءبىر ماڭىزدى ءىسىن دە اتاپ كورسەتەدى: «بىراق ءاليحاننىڭ قازاق الدىندا وتەمەگەن بورىشى: ءبىلىمىمەن ەۋروپانىڭ تاڭدامالى وقىمىستىلارىنا تەڭ ءتۇسىپ, قۇرداس بولسا دا, قازاقتى سالماقتاعان, كەلەشەككە باعىت كورسەتكەن «ءپاندى ەڭبەك» ىستەمەگەنى. جۇرەگى بالا, يمانى تازا, شىنشىل, سەنىمشىل اليحانعا قارا تۇرمىستىڭ كىرىنە بىلعانىپ, ساياسات ساندالىنا تۇسكەنشە ءپان جولىنا ءتۇسىپ, جوسپار كورسەتۋ كەرەك ەدى. ساياساتتىڭ بۇلتاق, سۇلتاعى كوپ, ول الداۋدى كەرەك قىلادى. ءاليحاندا بۇل مىنەز جوق». بىلە-بىلسەك, مۇنداي سيپاتتا اليحانعا ونىڭ كوزى تىرىسىندە ءۋاج ايتقان جالعىز قوشكە بولدى. ءاليحاننىڭ ءبىلىمى ەۋروپا وقىمىستىلارىمەن تەڭ دارەجەدە ەكەن, دەگەنمەن, ول ءوزىنىڭ حالقىنا ساياسي كۇرەستىڭ باعىت-باعدارىن سىلتەيتىن ءپان كىتابىن جازىپ قالدىرماعان. «راسىندا ءاليحان ساياسي ىسكە ەزىلگەن ەلى ءۇشىن امالسىزدان كىردى. ۇلتىن وتە سۇيگەن جۇرەگى, ءبىراز جىلدار ءاليحاننىڭ دۋما پىكىرىنە قارسى جولدارعا دا ءتۇسىردى. باسقا جۇرتتاردىڭ باسشىلارى تىرىم-تىراقاي بولىپ شەت پاتشالىقتارعا شىعىپ كەتكەندە, ءاليحاننىڭ قونىس اۋدارماي قالۋى دا – ەلىن سۇيگەندىككە دالەل», – دەيدى قوشكە.
الاش كوسەمىنىڭ مىنەزى, بولمىسى, بىلىمپازدىعى, ساياسي قايراتكەرلىگى, ۇلتىن رياسىز سۇيەتىندىگى جاقسى كورسەتىلگەن قوشكەنىڭ سوزىنەن ءبىز مىناداي وي تۇيەمىز. قوشكەنىڭ كوزقاراسىندا ءاليحان بوكەيحان:
ەل ءۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ازامات توپتىڭ باسى;
ادەبي ءتىلدىڭ تۋىنا سەبەپ بولعان كوسەمسوزشى;
ەلدى ءدىني فاناتيزمگە قارسى تاربيەلەگەن قايراتكەر;
ءبىلىمى ەۋروپانىڭ تاڭداۋلى وقىمىستىلارىمەن تەڭ عالىم;
جۇرەگى بالا, يمانى تازا, شىنشىل, سەنىمشىل, ساياساتتىڭ بۇلتاق, سۇلتاعىنا بارمايتىن ادال جان.
قوشكەنىڭ كىتابى جارىق كورگەن «كۇنشىعىس» باسپاسىنىڭ قىزمەتىنە ءاليحاننىڭ دا تارتىلعانىن ونىڭ ءومىربايانىنان بىلەمىز. ياعني, ءاليحان باسپادان شىعاتىن ەڭبەكتەرگە ساراپتاما جاساعان بولۋ كەرەك. قوشكەنىڭ اتالعان ەڭبەگىندە ءاليحاننىڭ ەسكەرتۋ جاساعان تۇستارىنىڭ بولعانى بۇعان دالەل. ول ەسكەرتۋلەر ءماتىن ىشىندە جاقشاعا الىنىپ بەرىلگەن. ەسكەرتۋلەر سوڭىنان ءاليحان بىردە «قىر بالاسى» دەپ, ەندى بىردە «ق.ب.» دەپ قول قويعان. قوشكەنىڭ ەڭبەگىندە قازاقتى مادەنيەت قوعامىنا سۇيرەيتىن شارتتاردى كورسەتەتىن جەر بار. اۆتور قازاقتىڭ ساياسي كۇرەسكە تۇسكەن وقىعاندارىنىڭ حالىققا پايدا اكەلمەيتىن كەسەل مىنەزدەرى قايدان شىققاندىعىن كەڭ تاراتىپ جازادى: «باقكۇندەستىك, باسەكەشىلدىك, جاياۋ وسەكشىلدىك, كەك العىشتىق جۇرگەن جەردە قارا حالىقتىڭ قامى قاراستىرىلا ما؟ اسىرەسە, تەرەڭ جاردىڭ قاباعىندا تۇرعان قازاق ەلى كەڭ جازىققا شىعا الار ما؟ حالىق پايداسىنا دەگەن جەڭىل پلاندار (اۋرۋلارى بىلاي تۇرسىن) تۇرمىس جۇزىندە ىسكە اسار ما؟ جوق, ءتىپتى جوق. سوندىقتان, باققۇمارلىقتى, كەك العىشتىقتى, جاياۋ وسەكشىلدىكتى جوعالتاتىن ساياسي-الەۋمەتتىك تاربيەنى كۇشەيتۋدى ءبىرىنشى جولعا قويىپ وتىرمىن».
قوشكەنىڭ وسى پىكىرىنەن كەيىن ءاليحان مىناداي ەسكەرتۋ جازادى: «يسانى ەسەككە ءمىنىپ قۇدىستىڭ الدىنا الىپ كەلگەنىنە ەكى مىڭ جىلعا تولىپ قالدى. سول يسا ايتقان: «جاقىنىڭدى ءسۇي». جاقىنى – ادام بالاسى. يسانىڭ ۇمبەتى – ەۋروپا جۇرتىنىڭ مىنەزى قانداي؟ بۇلار قىلماعان جاماندىق بار ما؟ يسا تۋعاندا ءمىنىپ جۇرگەن ەسەك ءبىلىم ارقاسىندا اۆتوموبيل, اەروپلانعا ايىرباستالدى. مىنەز باياعى تاز قالپىندا».
جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ 1974 جىلى جارىق كورگەن «ءوتكەلدە» اتتى تاريحي رومانىندا حح عاسىر باسىنداعى ومبىداعى قازاق جاستارىنىڭ ساياسي ءومىرىن سۋرەتتەيدى. شىعارما سيۋجەتىندە قالادا جۇمىس ىستەيتىن «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ تىرشىلىگى كەڭ باياندالادى. ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى – كوشكە ەسىمدى كەيىپكەر. ول – الاش پارتياسىن جاقتاپ سويلەيتىن, ءاليحان بوكەيحاندى كوسەم سانايتىن ۇلتشىل رەتىندە كورسەتىلەدى. كوشكەنىڭ ومىردەگى ءپروتوتيپى – قوشكە كەمەڭگەر ۇلى بولعانى تۇسىنىكتى جايت. ومبىعا الاساپىران جىلدارى ءاليحاننىڭ كەلگەنى, ونى الاششىل جاستار قولداعانى دا تاريحي شىندىق.
«وتكەلدە» رومانىندا ءاليحان مەن قوشكە ومىرىنەن دەرەك بەرەتىن تومەندەگىدەي جولدار بار: «جىگىتتەر, دەدى كوشكە, – الەكەڭ ەرتەڭ وسىنداعى قازاق بالالارىمەن ديدارلاسام با دەيدى. وسىعان دەموكراتياشىلداردى شاقىرامىز با, جوق پا؟ – كەرەگى جوق, – دەدى بىرەۋ. – شاقىرۋ كەرەك, – دەدى ەكىنشى بىرەۋ. مۇمكىن الەكەڭنىڭ ناسيحاتىن ەستىگەننەن كەيىن الىپ وتىرعان جولدارىنان تايار... ءاليحاننان كەيىن كوشكەنىڭ ءوزى سويلەپ, لەنين مەن بولشەۆيك پارتياسىن بەي-بەرەكەت جامانداپ شىقتى دا, «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ بۇگىننەن باستاپ الاش پارتياسىمەن ولسە ءبىر شۇڭقىردان, شىقسا, ءبىر توبەدەن تابىلاتىنىن ايتىپ انت بەردى».
ارحيۆ ماتەريالدارىنا قانىق ءارى قوشكەنىڭ جەرلەسى, باياناۋىلدىق قالمۇقان يساباەۆتىڭ شىندىققا نەگىزدەلىپ جازىلعان رومانىنا سەنۋگە بولادى. قوشكە ءاليحان باستاعان الاش قوزعالىسىنىڭ تىلەۋلەسى عانا بولعان جوق, ول قايراتكەرلىگىمەن, شىعارماشىلىعىمەن پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا ۇلتشىلدىق باعىتىنان اينىمادى.
الاش قوزعالىسى دەگەندە, الدىمەن, وعان نەگىز بولعان حح عاسىر باسىنداعى قوعامداعى ساياسي-الەۋمەتتىك وقيعالاردى تۇسىنەمىز. قوزعالىستى باستاعان كوسەمدەردى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. كوسەمدەردى قولداعان زيالىلاردى, ەل سەركەلەرىن اتايمىز. ودان كەيىن الاش قوزعالىسىنا قاتىسى بار ازاماتتاردىڭ تۇتاستاي قۋعىندالعانىن, ولاردىڭ جەتپىس جىل بويى اقتالماعانىن, ءالى دە بولسا ول تۇلعالارعا ءادىل تاريحي باعاسى بەرىلمەي جاتقاندىعىنا كەيمىز. بىراق, بۇل ورايدا مىنا ماسەلەنى انىقتاپ العانىمىز ورىندى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان جەرىنىڭ اۋماعىن, نەگىزگى شەكاراسىن سول الاش قايراتكەرلەرى بەلگىلەپ ەدى عوي. سول ءۇشىن عانا ولاردى ۇلىقتاپ, ىستەپ كەتكەن ەڭبەكتەرىن ءدارىپتەۋدەن, ناسيحاتتاۋدان جالىقپاۋىمىز كەرەك.
قايىربەك كەمەڭگەر,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ
قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى