تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەتاسى بەرىك بولۋى ءۇشىن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتىڭ ساقتالۋىنا, ەل بىرلىگىنىڭ مىقتى بولۋىنا باسىمدىق بەرۋى – ەل باسقارۋداعى كورەگەن قادام ەكەندىگىن قازىر بۇكىل الەم مويىندادى.
بۇل ورايدا, ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان, ەل تىرشىلىگىنىڭ بەيبىت, تىنىسىنىڭ ەركىن
بولۋىندا قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتقارىپ جاتقان قىزمەتتىڭ دە ۇلەسى ەرەكشە.
ءۇيدىڭ بەرىكتىگى ىرگەتاسىنان
وسىدان 25 جىل بۇرىن ەگەمەن ەل بولىپ, دەربەس دامۋ جولىنا تۇسكەن جاس مەملەكەت بۇگىندە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالدى. ونىڭ ورنىقتى ساياسي احۋالى مەن قۋاتتى ەكونوميكالىق دامۋىن قوعامدا ورنىققان قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني نەگىزدەرى بەكەمدەي ءتۇستى.
بيىك مىنبەرلەردەن «حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى» دەپ جەلپىنتە ايتىلعانمەن, قۇرامى قىرىق قۇراۋ ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ ۇستاۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتاتىن» ءبىر تەتىكتىڭ كەرەك ەكەندىگىن تۇسىنگەن پرەزيدەنت ءوزىن ون ويلانتىپ, مىڭ تولعانتقان ماسەلە بويىنشا 1992 جىلى 23 ماۋسىمدا «ەگەمەن قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ باس رەداكتورلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن ءاردايىم ءسوزىم مەن ءىسىمنىڭ ءوزارا ۇيلەسىپ جاتۋىنا ۇمتىلىپ كەلەمىن. مەن بۇل باعىتىمدى وزگەرتكەن ەمەسپىن, وسى باعىتپەن ءجۇرىپ كەلەمىن جانە جۇرە دە بەرەمىن. بۇل ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا جانە قازاقستاندى مەكەن ەتەتىن بارلىق حالىقتارعا قاجەت», دەپ وي بولىسكەن بولاتىن. سودان 5 اي وتكەندە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 1 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن – قازاقستان حالقىنىڭ فورۋمىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسامبلەيانى قۇرۋ يدەياسىن جاريا ەتتى.
اسا ماڭىزدى تاريحي شەشىم رەتىندە شەجىرەمىزدە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان بۇل فورۋم جۇمىسىندا مەملەكەت باسشىسى بايانداما جاساپ, قازاقستاننىڭ ىنتىماق جولىمەن ءجۇرۋىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعان بولاتىن.
ەشقانداي كۇش شايقالتا المايتىنداي كورىنەتىن وداق ىدىراپ, بالتىقتان قيىر شىعىسقا دەيىنگى اۋماقتا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا ميداي ارالاسىپ, تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى وزدەرىنىڭ تاريحي اتامەكەندەرىنە قاراي جالتاقتاپ, الاڭداۋلى كۇن كەشىپ جۇرگەندە, بۇل وي – دەر كەزىندە ايتىلىپ, الابۇرتقان كوڭىلدەرگە توقتاۋ سالعان سوزدەر ەدى. بۇل يدەيا – وزبىر ساياساتتىڭ سويىلىنا جىعىلىپ, باس ساۋعالاپ كەلگەن سان ۇلتتىڭ جۇرەگىندە ءۇمىت وتىن جاقسا, ايدالىپ كەلگەن مىڭ سان اش-جالاڭاش ادامنىڭ امان قالۋىنا اللادان كەيىنگى سەبەپشى قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى كەڭدىگى مەن قايىرىمدىلىعىن, تەرەڭدىگى مەن تاعاتتىلىعىن تاعى ءبىر بيىككە كوتەرگەن سوزدەر بولدى.
وسى سوزدەردەن قۋات الىپ, ىلە-شالا, جەر-جەردە قىزمەتى حالىقتار دوستىعىن ساقتاۋعا, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا, ۇلتتاردىڭ مادەنيەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان قوعامدىق ۇيىمدار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. 1995 جىلى 16 اقپاندا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋدە ن.ءا.نازارباەۆ ەلدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە ونى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ال 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا مەملەكەت باسشىسى جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان مارتەبەسىن بەرە وتىرىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعى شىقتى.
ساراپشىلار مۇنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى كوپ ەتنوستى, كوپ كونفەسسيالى مەملەكەتتە زامان تالابىنان تۋىنداعانىن جانە جاس, تاۋەلسىز مەملەكەتتە ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن باعا جەتكىسىز قۇرىلىم ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەگەنىن اتاپ كورسەتۋدە. ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ترايان حريستەا: «اسسامبلەيا ەتنوسارالىق تاعاتتىلىقتىڭ بىرەگەي مودەلى بولا وتىرىپ, قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى تاتۋلىقتىڭ, كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى» دەسە, ءيزرايلدىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرى مەير دانينو: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – بۇل بىرەگەي ينستيتۋت... سىزدەردىڭ پرەزيدەنتىڭىز اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ كورەگەندىگىنە تاڭعالامىن», دەپ سۇيسىنەدى.
ەلمەن بىرگە ەسەيىپ, قاتار ءوسىپ كەلە جاتقان بۇل ورگان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋ باعىتىندا ۇتىمدى ۇسىنىستار جاساي وتىرىپ, ستراتەگيالىق مانگە يە بىرقاتار قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا باستاماشى بولدى. مىسالى, اسسامبلەيانىڭ 1995 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن ەكىنشى سەسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەموكراتيالىق باعىتىن ايقىنداعان جاڭا كونستيتۋتسياعا نەگىز بولعان ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇسىنىلدى. رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا ناسىلىنە, ۇلتىنا, دىنىنە جانە الەۋمەتتىك تيەسىلىگىنە قاراماستان بارلىق ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگىنە كەپىلدىك بەرىلۋى; ەتنوستىق, تىلدىك, مادەني, ءدىني ارالۋاندىلىقتى مويىنداۋ نەگىزىندە قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ ازاماتتىق قاعيداتتارى بەكىتىلۋى اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ تۇعىرى بولىپ تابىلادى.
قحا-نىڭ 1997 جىلى «تاريحي زەردە, ۇلتتىق كەلىسىم جانە دەموكراتيالىق رەفورمالار» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ءتورتىنشى سەسسياسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەردەلەۋ, قۇربانداردى اقتاۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. جارتى عاسىردان استام بۋلىعىپ كەلگەن حالىقتىق مۇڭنىڭ سىرتقا شىعىپ, ءار ۇلتتىڭ جوعالتقان جاقسىلارىن جاريا تۇردە ەسكە الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ – كەزى كەلگەن شارا ەكەندىگىمەن دە, تاريحي قاجەتتىلىك بولعانىمەن دە قۇندى. اتاپ ايتساق, ول اعا تولقىن باستان كەشكەن قيىندىقتاردى كىتاپتان عانا بىلەتىن نەمەسە ەل بولۋ, مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى قيىندىقتاردان حابارسىز ۇرپاق قالىپتاسپاۋى ءۇشىن قاجەتتى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى حالىقارالىق جوبانى 2010 جىلدان بەرى جۇرگىزۋدە.
اسسامبلەيانىڭ عاسىر سوڭىندا وتكەن سەسسيالارىندا قازاقستاننىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى ايقىندالىپ, 2002 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇلتتىق كەلىسىمدى, قاۋىپسىزدىكتى, ازاماتتىق الەمدى ارقاۋ ەتكەن ستراتەگياسى قابىلداندى. اسسامبلەيا تاريحىن زەردەلەگەن ادام ونىڭ ەل تاريحىمەن بىرگە ءورىلىپ, وتانىمىزدىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى مەن وركەندەۋىندەگى سەنىمدى تىرەك كۇشكە اينالعانىن بايقاي الادى. 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا كونستيتۋتسيالىق مارتەبە مەن ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا توعىز دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعى بەرىلىپ, قحا-نىڭ قوعامدىق-ساياسي ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى. ال 2008 جىلى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى بۇل باعىتتاعى قىزمەتتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىنداپ, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسىنە اينالدىردى.
ۇلت بىرلىگى – باستى بايلىق
ەلىمىزدە بۇگىنگى كەزدىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم قۇبىلىستارىنا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا, ازاماتتاردىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرگە سۇيەنگەن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جاردەمدەسۋ باعىتىندا كەڭ اۋقىمدى ءىس-شارالار كوپتەپ وتكىزىلۋدە. بۇل جۇمىستى اسسامبلەيا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى – قوعامدىق احۋالعا اسەر ەتە الاتىن ىقپالدى كۇش. قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان 1338 بىرلەستىك بار. ەل بىرلىگىن بەكەمدەپ, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە باسىم ءمان بەرەتىن مۇنداي بىرلەستىكتەردىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى 55 مىڭعا جۋىق. تەك قانا بىلتىرعى اسسامبلەيا جىلىندا 5 426 ەلدى مەكەندە 8 906 022 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن 30 مىڭنان استام ءىس-شارا وتكىزىلسە, وندا وسى بىرلەستىكتەردىڭ قوسقان ۇلەسى زور.
ءىس-شارالار قامتىعان مازمۇن دا, ولاردىڭ وتكىزىلۋ فورماتى دا ءارتۇرلى. تەك سوڭعى جىلدارى «مەنىڭ قازاقستانىم!» پويىزى» اتتى رەسپۋبليكالىق اكتسياسى, «تايقازان: قحا – 20 يگى ءىس!» رەسپۋبليكالىق ەستافەتاسى مەن «مەيىرىمدىلىكتەن – بىرلىككە» اتتى الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ رەسپۋبليكالىق كونكۋرسى, «ۇلت رۋحى» رەسپۋبليكالىق جوباسى مەن «مىڭ بالا» قازاق ءتىلىن وقىتۋ جوباسى, باسقا دا كوپتەگەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى.
قحا وتكىزگەن ءىس-شارالاردىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانى تۋرالى كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. سولاردىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر تاراپىنان دا جوعارى باعا مەن قولداۋدى كورسەتەتىن توسىن سىيلاردى ايتا كەتۋگە بولادى. ولار ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ دەكوراتيۆتىك-قولدانبالى ونەر كورمەلەرىن كورىپ, ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن, مادەنيەتىن ساقتاۋى مەن دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ نيەتىندە جاسالعان. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن بولگاريا حالىقتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى تسەتسكا تساچەۆامەن كەزدەسۋ بارىسىندا ول وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كيىمىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنداعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كورمە پاۆيلونىنا سىيلادى. چەشەنستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ مۇراعاتى قانداستارىنا پانا بولعان قازاقستانعا ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنا ارنالعان قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىن شىعارىپ, تارتۋ ەتتى.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەر 2015 جىلى وتكەن سايلاۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي پلاتفورماسىنا بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە حالىقتىق قولداۋ اكتسياسى ءتۇرلى جينالىستار, كەزدەسۋلەر, ميتينگتەر, باسقا دا فورماتتاردا ءوتىپ, ۇلى دالا جەرىندەگى وركەندەۋ مەن دامۋ ءۇشىن داۋىس بەردى.
ەلباسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» – بۇل جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتىمىزدىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى جونىندەگى ۇلت جوسپارى. رەسمي قۇجاتتى ىسكە اسىرۋدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا زور مىندەتتەر جۇكتەلگەن. اتاپ ايتقاندا, «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» دەپ اتالاتىن IV بولىمىندە كوزدەلگەن «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن قابىلداۋ, «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» كەڭ اۋقىمدى جوباسىن, «مەنىڭ ەلىم» ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەۋ, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ سياقتى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە.
بابامنىڭ ءتىلى – بايراعىم
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلدار بويى دايەكتى تۇردە اتقارىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى ىستەرى بارشىلىق. مىسالى, 2008 جىلى الماتى قالاسىنداعى «دوستىق ءۇيى» جانىنان «لينگۆا» تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى اشىلىپ, 150-دەن اسا ەتنوس وكىلدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى, ال 50-دەن اسا شەتتەن كەلگەن قانداسىمىز ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى. ودان كەيىن, 2011 جىلى استانا قالاسىندا «ءتىلدارىن» تىلدەردى وقىتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ادىستەمەلىك ورتالىعى اشىلىپ, ول ورتالىق ىقشامدىلىققا, كومبيناتورلىققا, ءتىل كەدەرگىسىنەن جىلدام وتۋگە نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلىن جەدەلدەتىپ وقىتاتىن ادىستەمە جاساپ شىعاردى. بۇل «ءتىلدارىن» ادىستەمەسى تانىمال رەسەيلىك لينگۆيست, پوليگلوت دميتري پەتروۆتىڭ اۆتورلىق ادىستەمەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ دايىندالعان.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «ءتىلدارىن» ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىندە وقۋ قۇرالى, جۇمىس داپتەرى جانە ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتان تۇراتىن «قازاق ءتىلى. ءتىلدارىن» وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىنىڭ ا1, ا2, ۆ1, ۆ2 دەڭگەيلەرىن جارىققا شىعاردى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرىنە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە وسى ادىستەمە بويىنشا قازاق ءتىلى كۋرستارى جۇرگىزىلىپ, اتالعان دەڭگەيدى 1 580 ادام يگەردى.
بۇدان كەيىن ەتنوستىق توپتاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارى مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا, جاستارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ بارىسىندا قوعامنىڭ رۋحاني نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى (مادەنيەت, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ) بويىنا ءسىڭىرۋدى, قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتىڭ ازاماتتىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن «مىڭ بالا» رەسپۋبليكالىق مادەني-اعارتۋشىلىق جوباسى قولعا الىندى.
اسسامبلەيا جىلى اياسىندا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان «مىڭ بالا» جوباسى ءتىلى باسقا, تىلەگى ءبىر, ءجۇزى باسقا, جۇرەگى ءبىر مىڭ بالاعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن. جوبا مارەسىنە جەتكەندە ناتيجەسى ءبىز كۇتكەندەگىدەن اسىپ ءتۇستى. جوبا اياسىندا استانا جانە الماتى قالالارى, وبلىس اكىمدىكتەرى ۇيىمداستىرعان 10 مىڭنان استام ءىس-شارالارعا 320 مىڭعا جۋىق بالالار مەن جاستار تارتىلعانى بەلگىلى بولدى. قازاق تىلىنە ۇيرەتۋدىڭ اۆتورلىق كۋرستارى بويىنشا 7 مىڭ 863 ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلعان. تۇتاستاي العاندا, «مىڭ بالا» جوباسى اياسىندا 44 مىڭ 497 بالا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءارى ساپالى مەڭگەرۋگە قول جەتكىزگەن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوڭىلى دارحان, قولتىعى كەڭ قازاق دالاسىن مەكەن ەتكەن ءبىر دە ءبىر ۇلىستىڭ وكىلى ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلىن جوعالتقان جوق. سانى ەڭ از سانالاتىن ەتنوس وكىلدەرىنە دەيىن ءتىلى مەن ءدىلىن ساقتاپ, قال-قادەرىنشە دامىتۋىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ كەلەدى. تيىسىنشە, مەملەكەتتىڭ قاسيەتتى قازاق جەرىندە ءوسىپ-ونگەن كەز كەلگەن ۇلىس وكىلىنەن قازاق ءتىلىن بارىنشا مەڭگەرۋىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەپ, سىيلاۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىعى بار.
بيىل كوكتەمدە وتكىزىلگەن ءبىر ءىس-شارا نيەتتىڭ تۇزۋلىگىن, ىنتانىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستاماسىمەن «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنە ارنالعان جالپىقازاقستاندىق اشىق ديكتانت. ديكتانتتى وتكىزۋدە «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق كەلىسىم مەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋ ماقساتى كوزدەلدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, وعان قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ ىشىندە وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن تاۋەلسىز جاعدايدا تەكسەرۋدى كوزدەگەندەر كوپ بولدى.
ديكتانت 2016 جىلعى 18 مامىردا ساعات 11:00-دە ءبىر مەزگىلدە ءوتىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن بولماعان جاڭا ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستىق, قالالىق كىتاپحانالارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كىتاپحانالارى بەلسەنە اتسالىستى. قوعام قايراتكەرلەرى, مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قىزمەتكەرلەر, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى, اسكەري قىزمەتكەرلەر, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى, زەينەتكەرلەر, باق وكىلدەرى, نەبارى 140 مىڭنان استام قازاقستاندىقتى قامتىعان اشىق ديكتانتتا 45 مىڭنان استام قاتىسۋشى «وتە جاقسى» دەگەن باعا الۋى – مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن نيەت پەن ىنتانىڭ بيىك ولشەمى بولا الادى.
مەملەكەتىمىزدە قولعا الىنىپ وتىرعان ءتىلدىڭ ءۇش تۇعىرلىلىعى بايىپپەن جۇرگىزىلۋى ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ءتيىستى شارالار قابىلدانۋدا. «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى نەگىزىندە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ مىندەتتەرىنە ساي كەلەتىن «سيقىرلى قالام» وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى – سولاردىڭ ءبىرى. ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, كوپتىلدىلىكتى ەنگىزۋ ءىسىن 5-7 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دايىنداۋ كەزەڭىنەن باستاۋعا ارنالعان.
تاعى ءبىر يگىلىكتى قادام – ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلعى 17 قاراشاداعى №469 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ تۇجىرىمداماسى». ول «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ۇلتتىق يدەياسىن قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋ, ونىڭ لينگۆيستيكالىق قۇرامداس بولىگى – ماڭگىلىك ءتىلدى جاساۋ, الەمدىك جاھاندانۋ مەن جاڭا تەحنيكالىق قاجەتتىلىككە سايكەس ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن قاجەت.
باستاما بارشاعا پايدالى بولسا...
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا وتكەن جىلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. جالپى, اسسامبلەيانىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى الەمدىك ساياسي باسقارۋداعى جاڭالىق بولعاندىقتان, وعان قاتىستى كوپتەگەن وقيعا, قۇبىلىس, ءىس-شارالار تۋرالى ايتقاندا «تۇڭعىش رەت» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ قولدانىلۋى زاڭدى دا. 2015 جىلعى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا دا تۇڭعىش رەت «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسى, سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنا ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى جىل سايىن ەسەپ بەرىلۋى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلدى.
اسسامبلەيا قولعا العان تاعى ءبىر ءىستى كەزىندە ءال-فارابي بابامىز ايتقان «قايىرىمدى قالا» يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ دەپ سيپاتتاۋعا بولاتىن شىعار. وتكەن جىلى «قايىرىمدىلىق تۋرالى» قر زاڭى قابىلدانىپ, استانادا قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى, مەتسەناتتار مەن دونورلاردىڭ باسىن قوسقان تۇڭعىش سەزدە «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى» اكتسياسى باستاۋ الدى. جاقسىلىق پەن مەيىرىمدىلىك جىلىندا 7 مىڭعا جۋىق قايىرىمدىلىق ءىس-شاراسى وتكىزىلىپ, 4777 ەلدى مەكەندە تۇراتىن 3 ميلليونعا جۋىق ادامعا 1,8 ملرد. تەڭگە كولەمىندە كومەك كورسەتىلدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, قحا-نىڭ جانىنان تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن, قازاقستاندىق زيالى قاۋىمنىڭ, عىلىمي-ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ الەۋەتىن جۇمىلدىرىپ, ۇيلەستىرەتىن عىلىمي-تالدامالىق كەڭەس, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى, انالار كەڭەسى, جۋرناليستەر كلۋبى, دوستىق ۇيلەرى قۇرىلعان. بۇل قۇرىلىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك اتقاراتىن ءرولى زور.
اتاپ ايتار بولساق, دوستىق ۇيلەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلتتار بىرەگەي مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە بولۋى كەرەك» دەگەن پىكىرىنەن سوڭ اشىلا باستادى. دوستىق ۇيلەرى – اسسامبلەيا قىزمەتىنە عىلىمي-ساراپتامالىق, اقپاراتتىق, تالدامالىق قولداۋ كورسەتەتىن, قوعامدىق كەلىسىم باعىتىنداعى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋشى ورتالىق. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا جالپى سانى 33 دوستىق ءۇيى بار, ونىڭ بىرەۋى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيى.
جۋرناليستەر كلۋبى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرۋىمەن قۇرىلعان. ول قوعامدا قازاقستان حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتاقتىعىن ناسيحاتتاۋدا, تاعاتتىلىقتى نىعايتۋدا, باق-تا ەتنوسارالىق قاتىناستار تۋرالى جازىپ-كورسەتۋدە جۋرناليستىك ادەپ نورماسىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى الاڭ. سونداي-اق, كلۋب مۇشەلەرى قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن, رۋحاني مۇراسىن, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن تەرەڭدەتە جازىپ, قازاقستاندا تۋىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ تاريحى وتانى تۋرالى بىلۋىنە, ءوز حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن قيىندىقتارىن بىلۋىنە, دامۋ كەزەڭدەرىنەن حاباردار بولىپ وسۋىنە جاردەمدەسەدى. بيىل تۇڭعىش رەت اتالىپ وتكەن العىس ايتۋ كۇنىندە وسىنداي تانىمدىق ماتەريالدار مول بولدى.
جالپى, العىس ايتۋ كۇنىن بەلگىلەۋ تۋرالى شەشىم جانە ونىڭ بيىلعى جىلى تۇڭعىش رەت اتالىپ ءوتىلۋىن – ەلىمىزدە بولعان ەلەۋلى وقيعا دەر ەدىك. بۇل مەرەكەنىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگىن, ماڭىزىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بىلتىر وتكەن ءححىىى سەسسياسىندا سويلەگەندە سوزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, جىلىكتەپ, تاراتىپ ايتىپ بەردى. ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى تۇلعالارى, قاراپايىم حالىق وكىلدەرى بۇل باستامانى قۋانا قۇپتادى.
ستاليندىك زورلىقپەن ۇجىمداستىرۋ سالدارىنان 1,5 ميلليون قازاق اشتىقتان قىرىلعانى تاريحتان بەلگىلى. الەمدە بىردە-ءبىر ەل, بىردە-ءبىر حالىق قازاق حالقى سياقتى دەموگرافيالىق احۋالدا مۇنداي كۇيرەۋشىلىكتى باستان كەشپەگەن شىعار! سولاي بولا تۇرا قازاق حالقى قاتىگەزدەنگەن جوق, كەرىسىنشە, ەلگە بوسىپ كەلگەن ءستالينيزمنىڭ بۇكىل كىناسىز قۇرباندارىنا كومەكتەستى. ءبىز – توڭىرەگىمىزگە بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردى بىرىكتىرىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزگە بەيبىت جولمەن قول جەتكىزگەن حالىقپىز.
سوندىقتان دا العىس ايتۋ كۇنى كوپ ۇلتتى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. بۇل – ءجۇرىپ وتكەن جىلداردى, بولعان وقيعالاردى ەسكە الىپ, باستارىنا كۇن تۋعاندا قامقورشى بولعان قازاق حالقىنا, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-ونۋىنە ەڭبەكتەرىمەن ۇلەستەرىن قوسقاندارى ءۇشىن 100-دەن استام ەتنوس وكىلدەرىنە «راحمەت» ايتۋ مۇمكىندىگى.
بۇل مەرەكەنىڭ حالىقتىق سيپاتىن مىنادان دا كورۋگە بولادى: العىس ايتۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ ەلىمىز بويىنشا 3500-گە جۋىق ەلدى مەكەندە 9900-دەن استام مەرەكەلىك ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى جانە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 3 ميلليوننان استام بولدى.
تاتۋ ەلدىڭ تۇعىرى بيىك
قىزمەتى باستالعالى بەرى وتكەن جيىرما جىلدا اسسامبلەيا سەسسيالارىنىڭ ەل ومىرىندەگى تاعدىرشەشتى وقيعالارىنا بەلسەنە ءۇن قوسىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا باستاماشى بولاتىنى داستۇرگە اينالدى دەسە دە بولادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق 20 سەسسياسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى»: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» دەگەن تاقىرىپپەن ءوتتى. سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سەسسيا تاقىرىبىنىڭ ءوزى تۇسىنە بىلگەن جانعا تەرەڭ سىر اڭعارتاتىنىنا نازار اۋدارعانى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە.
بۇگىندە, قازاقستاننىڭ قۋاتتى تەتىگى, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى رەتىندە اسسامبلەيا بارشا الەمگە ۇلگى بولىپ وتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس سياقتى الەمنىڭ ەڭ بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارى اسسامبلەيامەن تىعىز قارىم-قاتىناستا. وتكەن جىلى الەمدىك جانە وڭىرلىك كوشباسشى ەلدەر – قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي تاراپىنان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مودەلىنە جوعارى باعا بەرىلىپ, ۇيرەنۋگە, ءوز ەلدەرىندە ەنگىزۋگە مۇددەلىلىك تانىتىلدى.
اتاپ ايتساق, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى ۆان چجەنۆەي, قىتايدىڭ شەتەلدەرمەن دوستىق قوعامىنىڭ توراعاسى لي سياولين قازاقستاندىق تاجىريبەنى زەردەلەۋگە جانە اسسامبلەيامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ءتيىستى قادامدار جاسالدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى د.مەزەنتسەۆ تاجىكستاندا وتەتىن شىۇ فورۋمىندا قازاقستاندىق مودەلگە جەكە سەكتسيا جۇمىسىن ارناۋدى ۇسىنۋى – ونى كونتينەنتتە تاراتۋعا مۇددەلىلىكتى بىلدىرەدى. قازاقستاندىق تاجىريبەنى وڭتۇستىك كورەيادا ەنگىزۋ ءۇشىن سەۋلدە قازاقستاندىق مادەنيەت پەن ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن قۇرۋ جوباسى تالقىلاندى.
قازاقستاندىق مودەلدى زەردەلەگەن رەسەي پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, رف پرەزيدەنتى جانىنداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى م.ماگومەدوۆ, ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىكتىڭ باسشىسى ي.بارينوۆ, رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى گ.سافاراليەۆ بيىك مىنبەرلەردە سويلەگەن سوزدەرىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ەكونوميكالىق يگىلىك مودەلىن جاساۋداعى ءرولىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
سونداي-اق, بۇۇ-نىڭ ارنايى بايانداماشىسى ماين كياي, ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى استريد تۋرس, رۋمىنيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, رۋمىنيا دەموكراتيالىق ليبەرالدىق پارتياسىنىڭ مۇشەسى يوناش-فلورين ۋركان جانە باسقالار تاراپىنان قازاقستاندىق مودەلگە جوعارى باعالار بەرىلدى.
وتكەن مەرەيتويلى جىلدا عانا شەتەلدەردە اسسامبلەيانىڭ 7 اۋقىمدى ءىس-شاراسى, قازاقستاندا 10 حالىقارالىق ءىس-شارا, قحا حاتشىلىعىندا 11 حالىقارالىق كەزدەسۋ بولىپ ءوتتى. 24 ەلدىڭ وكىلدەرى بىزدەن تاجىريبە الۋعا سۇرانىپ, قحا ءىس-شارالارىنا 39 حالىقارالىق ساراپشى قاتىستى.
رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالدى, لوندونداعى قازاقستاندىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ورتالىعىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا, يسپانيانىڭ بەيبىتشىلىك پەن شيەلەنىستەر ينستيتۋتىمەن نيەت حاتتاماسىنا قول قويىلدى. مۇنداي مىسالدار قازىرگىدەي الەمنىڭ دەگبىرى قاشىپ تۇرعان زاماندا بەيبىتشىلىكتىڭ, تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋ ارتا ءتۇسىپ, پلانەتا حالقىنىڭ بەيبىت ومىرگە مۇددەلى, ونى ساقتاۋ جونىندەگى شارالارعا مۇقتاج ەكەندىگىن كورسەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, حالىقتىڭ سوعىسسىز, شەكارالىق شيەلەنىسسىز, ەتنوسارالىق داۋ-جانجالسىز ءومىر ءسۇرۋى – بۇل بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل ماسەلەدە وزىندىك جولمەن ءجۇرىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاپ, نىعايتۋدىڭ بۇكىل الەم ۇيرەنىپ وتىرعان مودەلىن تۇزگەن قازاقستاننىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتى ولشەۋسىز. زامان تالابىمەن قوعامدىق-كەڭەسشىلىك نىساندا قۇرىلعان ۇيىم, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا بارشا ساياسي كۇشتەرمەن, بۇكىل ايماقتارمەن بايلانىس ورناتا ءبىلدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ىزگى قادامدارىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن اسسامبلەيا ەلمەن بىرگە ءوسىپ, كەمەلدەنىپ, تولىققاندى كونستيتۋتسيالىق ورگانعا, ۇلت بىرلىگى يدەولوگياسىنىڭ باستى تىرەگىنە اينالدى.
ەرالى توعجانوۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
توراعاسىنىڭ ورىنباسارى –
حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى