قازىر قاراپ تۇرساڭ, وسىنىڭ ءبارىن ءبىر ادام ىستەدى, ءبىر ادام باسقاردى, ءبىر ادامنىڭ جەتەگىمەن ءجۇردى دەگەنگە سەنۋىڭ قيىن سياقتى. بىراق ءبارى شىن مانىندە سولاي بولعان. قازاقتىڭ: «كەدەي باي بولسام, باي قۇداي بولسام دەيدى», دەگەنى وسىندايدا ەرىكسىز ويعا ورالادى. سوسىن «بىرەۋدىڭ تويىپ سەكىرەتىنىنە, ەندى بىرەۋدىڭ توڭىپ سەكىرەتىنىنە» يلانا تۇسەسىڭ. ايتپەسە, كەشەگى كەڭەس زامانىنان بەرى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان شىمكەنتتىڭ سىرا زاۋىتى بۇل كىسىگە اتا-باباسىنان قالعان مۇرا ەمەس-ءتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتۋىمەن بىرگە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى جۇرگەن كەزدە ونىڭ مەنشىگىنە كەزدەيسوق كەلىپ تۇسكەن باتپانداي بايلىق ەدى.
«بال ۇستاعان بارماعىن جالايدى» دەپ جاتامىز. بال بولماسا دا, ساۋساعىمەن سىرا سورىپ جۇرگەن ادام دا كۇندەردىڭ كۇنىندە شالقىعان بايلىقتىڭ استىندا قالادى ەكەن. بىراق «سەمىزدىكتى قويدىڭ كوتەرەتىنى» انىق بولىپ شىقتى. بايىعان ۇستىنە باي تۇسكەن بايشىكەش كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇدان دا جوعارى شارلاعىسى, شارلاپ قانا قويا سالماي, شارىقتاپ ۇشقىسى كەلدى. ۇشقانى سول, از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن ايبىندى ەلدىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن باسشىسى بولعىسى كەلدى. ويتكەنى, ول باياعى اياز ءبيدى بىلمەيتىن ەدى, ونىڭ: «اياز, ءالىڭدى ءبىل, قۇمىرسقا, جولىڭدى ءبىل», دەگەن وسيەتىن ەشقاشان ەستىمەگەن-ءتىن. ءتىپتى, سول ءتامسىلدى ەستىگەن كۇننىڭ وزىندە, سونى تىڭداي قوياتىنىنا قازىر سەنۋىمىز ونشالىقتى وڭاي ەمەس. بۇعان – تىرلىگى سەبەپ.
وقىرمان قاۋىم وسى جازبانىڭ العاشقى سويلەمدەرىنەن كەيىن-اق اڭگىمەنىڭ كىم تۋرالى بولىپ وتىرعانىن پايىمداپ قالعان شىعار. ءيا, گاپ قازىرگى كۇندەرى بيلىكتى زاڭسىز باسىپ الۋعا ارەكەت جاسادى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىرعان, ءبىر كەزدەرى «سىرا كورولى» اتانعان بۇرىنعى بيزنەسمەن توقتار تولەشوۆ تۋراسىندا بولىپ وتىر. كەشە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى رۋسلان كاراسەۆ وعان قاتىستى تەرگەۋ دەرەكتەرى انىقتاعان بىرقاتار جايتتاردى اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ت.تولەشوۆ بيلىكتى باسىپ الۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن ەلدەگى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرىپ, جۇرت اراسىنا وت تاستاۋعا ارەكەت جاساعان. بۇعان بارار الدىندا 2005 جانە 2010 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا بولعان جاعدايلاردى مۇقيات زەرتتەپ شىققان. ءتىپتى, وسى ماقساتتا قىرعىزستانعا ءوزى ارنايى بارىپ, كەرەكتى ماتەريالدار مەن دەرەك-دايەكتەردى ىزدەستىرگەن.
– بيلىككە حالىق اراسىندا جاپپاي تارتىپسىزدىك ورناتىپ, حالىقتى نارازىلىققا ازعىرۋ ارقىلى كەلۋگە بولاتىنىن تۇسىنگەن ول بۇل ارام پيعىلىن قازاقستاننىڭ باتىسىندا تەز جۇزەگە اسىرۋعا بولادى دەگەن بولجامعا كەلگەن, – دەدى بۇدان ءارى ر.كاراسەۆ. – تولەشوۆ قازاقستاننىڭ باتىسىندا نارازى توپتار بار دەپ ەسەپتەپ, ولارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە وزگە دە ماسەلەلەردى زەرتتەگەن. سوسىن سولاردى العا تارتا وتىرىپ, نارازى توپتاردى ءوز مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋدى كوزدەگەن. جاپپاي تارتىپسىزدىك پەن ادەيى ۇيىمداستىرىلعان نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ بارىسىندا ول بيلىككە ۋلتيماتۋم قويىپ, ءوزى ءۇشىن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋدى كوزدەگەن. ال ارتىنشا مەملەكەتتى باسقارۋ تىزگىنىن ءوزى قولعا الماقشى بولعان.
نەگىزىندە, مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا قىزۋ دايىندالعان توقتار تولەشوۆ جانىنا سىبايلاستار قاراستىرۋدى دا ەرتە باستاعان. ول بۇعان ەلىمىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن تۇلعالاردى كوبىرەك تارتقاندى ءجون كورگەن. بيزنەسمەن وسى ارەكەتتەردىڭ شەڭبەرىندە ولارعا جوعارعى سوت پەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر الىپ بەرەمىن دەپ ۋادە ەتكەن.
– تەرگەۋ انىقتاعانداي, باقتىباەۆ پەن دوسقاليەۆ بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الامىن دەگەن توقتار تولەشوۆتىڭ ويىنان حاباردار بولعان جانە ونى تولىق قولداعان. مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساعان سوڭ تولەشوۆ ولاردىڭ بىرەۋىنە جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قىزمەتىن, ەكىنشىسىنە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ قىزمەتىن الىپ بەرەمىن دەگەن. ال اسكەري بولىمدەردىڭ باسشىلارى جۋمين مەن پەرنەباەۆ زاڭسىز اقشالاي سىياقى ءۇشىن تولەشوۆكە اسكەري ۇشاق, اسكەري تەحنيكا مەن شتاتتاعى اسكەري ادامداردى بەرگەن, – دەدى ر.كاراسەۆ.
2014 جىلدىڭ تامىزىندا توقتار ءتولەشوۆ وسى اسكەري الەۋەتتى پايدالانا وتىرىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىندا اسكەري-سپورتتىق شارا وتكىزگەن. ساكەن ايتبەكوۆ تولەشوۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا لاۋازىمدى يەلەنە وتىرىپ, قىلمىس جاساعان.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ماۋسىم ايىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا ت.تولەشوۆتىڭ سىبايلاستارىن قولعا ءتۇسىردى. ولار باس پروكۋروردىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى ورىنباسارى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇرىنعى مۇشەسى, زاڭ سالاسى بويىنشا ەكىنشى سىنىپتى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ءىلياس باقتىباەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى, گەنەرال-مايور حيبارتوللا دوسقاليەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى بۇرىنعى باسشىسىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ساكەن الىبەكوۆ, قورعانىس مينيسترلىگى «وڭتۇستىك» ءوڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ 35848 جانە 55652-اسكەري بولىمدەرىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك بەكزات جۋمين جانە قايرات پەرنەباەۆ سەكىلدى تۇلعالاردان قۇرالادى.
تەرگەۋ بارىسىندا بۇرىنعى بيزنەسمەن توقتار تولەشوۆتىڭ حالىقارالىق قىلمىستىق توپتاردى قارجىلاندىرىپ, ولاردى ۇنەمى قولداپ كەلگەنى دە انىقتالدى. بۇل رەتتە ولار وزدەرىن «باۋىرلاس توپ» دەپ اتاعان. ال, توقتار تولەشوۆ وسى ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتاردىڭ باسشىلارىنا قارجىلاي كومەك بەرىپ كەلگەن.
– تەرگەۋ انىقتاعانداي, توقتار تولەشوۆ «حاسان اتا» اتتى لاقاپ اتىمەن تانىمال اسلان ۋسويانمەن, «تاشكەنتتىڭ جوراسى» دەگەن گەورگي سوروكينمەن, «مەرنىي گافۋر» اتتى لاقاپ اتى بار گافۋر ارسلانبەك راحيموۆپەن, «بۋحار ماكسيم» اتتى لاقاپ اتى بار نوزين جۇماەۆپەن, «يلياس كوكە» اتتى لاقاپ اتىمەن تانىمال يلياس سۇلتانوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولعان, – دەدى رۋسلان كاراسەۆ.
تەرگەۋدە توقتار تولەشوۆتىڭ جوعارىدا اتتارى اتالعان ادامدارعا جانە ولاردىڭ قىلمىستىق توپتارىنا ۇنەمى ءىرى كولەمدە قارجى اۋدارىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. مىنە, ءبىر قيتۇرقى تىرلىكتىڭ ءبىر بايانسىز بايانى وسىنداي.
ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازىر ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكيننىڭ «التىن بالىق تۋرالى ەرتەگىسى» ءتۇسىپ وتىر. تاعدىر بۇل كىسىنىڭ قولىنا دا سونداي التىن بالىقتى ۇستاتىپ ەدى. بىراق ۇستاپ تۇرا المادى. دالىرەگى, دالدۇرىشتىككە سالىنىپ, ءدالديىپ كەتتى. وزىنە سول التىن بالىقتىڭ قالاي تيگەنىن مۇلدەم ۇمىتتى.
اقىرى مىناداي بولىپ وتىر.
تەگىندە, «التىن بالىق تۋرالى ەرتەگىنى» كىم-كىمگە دە قايتالاپ وقىپ تۇرعاننىڭ زيانى جوق-اۋ.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»