(«الەم كوشباسشىلارى» سەرياسىمەن شىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» كىتابىنان ءۇزىندى)
سەرگەي پلەحانوۆ – بۇگىنگى بەلگىلى ورىس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى. كوبىنەسە ول تاريحي تۇلعالار توڭىرەگىندە قالام تەربەيدى. ورىستىڭ تۇڭعىش قاعانى سۆياتوسلاۆ, سوڭعى پاتشاسى نيكولاي ءىى, جازۋشى پيسەمسكي جايىنداعى روماندارى جۇرتشىلىق جۇرەگىنە جول تاپقان تۇشىمدى تۋىندىلار. تاياۋ شىعىستىڭ تانىمال مەملەكەت باسشىلارى ومان سۇلتانى كابۋس بين سايد, كاتار ءامىرى حاماد بين حانيفا ءال-تاني, قايراتتى دا قابىلەتتى يراك بيلەۋشىسى ساددام حۋسەين جايىندا جازعان ەڭبەكتەرىنەن وقىرمان قاۋىم كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ ەلى مەن جەرى, ءومىرى مەن قىزمەتى جونىندە قىرۋار دەرەكتەر, تىڭ ماعلۇماتتار الادى.
ال ونىڭ ءدۇيىم دۇنيە تانىعان داڭعايىر قايراتكەر, كەمەل ويلى ساياساتكەر, ابزال ازامات نۇرسۇلتان نازارباەۆ جونىندەگى «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» اتتى ورىس تىلىندەگى كىتابى وتكەن جىلى «حالىقارالىق قاتىناستار» باسپاسىنىڭ «الەم كوشباسشىلارى» ۇلاسپاسىنىڭ بەتاشارى بولدى. وندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ كوشەلى قايراتكەر بولىپ قالىپتاسۋى كەڭەس وداعىنىڭ قارىشتاۋى مەن قۇلدىراۋىن, اقىرى قۇلاپ تىنۋىن, جاڭا دەربەس مەملەكەتتىڭ ومىرگە كەلۋىن ايقىندايتىن وقيعالار اياسىندا ايشىقتالعان. ەلدە باياندى بەيبىتشىلىك پەن قىلاۋسىز تىنىشتىقتى ساقتاي وتىرىپ, ويلاعانداي وسى زامانعى مەملەكەت قۇرىپ, بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىمەن, شىعىس پەن باتىستىڭ ايتۋلى ەلدەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك قاتىناستار ورناتىپ, حالىقارالىق بەيبىت باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ونەگەلى ءومىرى شىعارمادا وتە نانىمدى بەينەلەنگەن. سوندىقتان ونى اۋدارىپ, ءوز وقىرماندارىمىزدىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى پارىز سانادىق.
قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استاناعا مەن العاش 2000 جىلدىڭ مامىرىندا كەلدىم. وندا وعان ەكى جارىم جىل عانا بولعان, ءوزىنىڭ جاڭا اتىن ول 1998 جىلدىڭ 6 مامىرىندا الدى. استانالىق مارتەبەگە ءسال بۇرىنىراق – شالعايداعى تۇكپىر قالاعا مەملەكەتتىلىكتىڭ نىشاندارى – تۋ, ەلتاڭبا جانە پرەزيدەنت بايراعى اكەلىنگەن 1997 جىلعى 8 قاراشادا يە بولدى.
اۋەجايدان كەلە جاتقان جولدا ادەتتەگى كەڭەس قۇرىلىس سالۋ ۇلگىسىندەگى بەس قابات پانەل ۇيلەردى, ءىرىپ جاتقان اسفالتتى, قۋراعان تەرەكتەردى ۇشىراتتىم. تەك ورتالىق بولىك قانا كوڭىلدىرەك كورىندى: كوشەلەر تەپ-تەگىس, «حرۋششەۆكالار» اقشىل سايدينگپەن قاپتالعان, پارلامەنت پەن ۇكىمەت عيماراتتارىنىڭ ايناداي تەرەزەلەرى جالت-جۇلت ەتەدى. تەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ قايتادان سالىنعان رەزيدەنتسياسى قاراپايىم بولعانىمەن اسەمدىكتەن قۇرالاقان ەمەس ەكەن.
ەل قۇلدىراۋ مەن داعدارىستىڭ اۋىر جىلدارىنان كەيىن وزىنە ءوزى ەندى كەلگەن. استانانىڭ سۇلۋ دا وڭتۇستىكشە باي الماتىمەن باق تالاستىرىپ باسەكەلەسە الاتىنىنا كوپ ەشكىم سەنە قويماعان. شەنەۋنىكتەر ءوز وتباسىلارىن تەرىستىككە كوشىرۋگە اسىعار ەمەس, بوس ۋاقىتىن بارلىعى بۇرىنعى استانادا وتكىزۋگە تىرىسادى. ەگەر ءبازبىر شارا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءسوز شىعا قالسا, ىڭعايلى زالدار مەن قوناقۇيلەردىڭ جوقتىعىن سىلتاۋراتىپ, الماتىدا وتكىزگىسى كەلەدى. ەلشىلىكتەر دە ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر, تابيعاتى قاتال دالالىق ولكەدە ەشقايسىسىنىڭ دا رەزيدەنتسيا سالعىسى جوق. تەك پرەزيدەنت نازارباەۆ قانا تابانداپ وتىرىپ ماڭىزدى حالىقارالىق كەزدەسۋلەر مەن كونفەرەنتسيالاردى قىسقى تەمپەراتۋراسى 40 گرادۋستان ءسال تومەن, جازعى ىستىعى 40 گرادۋستان جوعارى, ۇيىتقىعان جەلى كەيدە ادىم اتتاتپايتىن وسى جەرگە بەلگىلەيدى. سوندىقتان ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋلارىنا توپىراعىنىڭ تۇزدىلىعىنا, قامىستان باسقا وسىمدىك وسپەيدى دەپ بەزەكتەۋگە قاراماستان, اعاش ءوسىرىپ, گۇلزارلار جاساۋعا نۇسقاۋ بەردى.
پرەزيدەنتتىڭ استانانى كوشىرۋ يدەياسى قازاقستان تاۋەلسىزدىك جاريالاعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق تۋدى. ول ويىن پارلامەنتاريلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ, جۋرناليستەردىڭ الدىندا ايتتى. بولاشاققا اپارار جولدى ەندى عانا تۇسىنگەن ەلباسىنىڭ باسىندا قانداي قيال جوق دەيسىڭ دەپ ويلاعان ولار باس شۇلعي سالعان. سەبەبى, ول كۇندەرى جۇرتتىڭ ءبىرازى ورىندالۋى مىندەت ەمەس, بىراق قۇلاققا جاعىمدى ءۇستىرت جوسپارلاردى بۇرقىراتىپ جىبەرگەن-ءدى. بۇرىنعى وداق كەڭىستىگىن كەۋلەپ كەتكەن قيالشىل قۋانىشتىڭ تولقىنى نەداۋىر تەز باسىلىپ, كەشەگى كوكتە قۇلپىساراي سالاتىنداردىڭ كوپشىلىگى كەراۋىز اشكەرەلەۋشىگە اينالىپ, كەيبىرى نازالانعان بۇقارا كەشەگى ءتاتتى ءسوزىڭ قايدا دەپ بەتكە باسار دەپ جۇمعان اۋزىن اشپاي وتىر. قيالدانۋ قايدا, جۇرتتىڭ كوبى قازىرگىدەي ساڭىلاۋسىز كۇيدەگى ەرتەڭگى كۇنگە قالاي جەتەمىز دەپ الاڭداۋمەن ءجۇر.
1994 جىلدىڭ جازىندا نازارباەۆتىڭ استانانى كوشىرۋ جونىندەگى مالىمدەمەسىن باسقارۋشى توبە توپتىڭ كوپشىلىگى بولمىسپەن بايلانىسىن جوعالتقانى دەپ قابىلدادى. كۇندەلىكتى جەيتىن نانىڭدى قالاي تابۋدى ويلاۋدىڭ ورنىنا حالىقتى قيالي پايىمدارمەن الدارقاتۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ دەپۋتاتتار قاتال شىندىق پرەزيدەنتتى ءوز جوباسىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتەدى دەپ توپشىلادى. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىندە جوعارعى كەڭەستە ءسوز سويلەپ, استانالىق مىندەتتەردى الدىندا عانا اقمولا دەپ اتى وزگەرتىلگەن بۇرىنعى تسەلينوگرادقا بەرۋ جونىندە جاساعان ۇسىنىسىنا قارسىلىق كورسەتكەن جوق. اتالمىش ماسەلە بويىنشا داۋىس بەرۋ ەشتەڭەگە دە مىندەتتى ەتپەيتىن جاي عانا مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن ءىلتيپات دەپ ويلاعان بولار. سونىمەن, تومەندەگىدەي قاۋلى قابىلداندى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەت استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمەن كەلىسىلسىن».
الايدا, پرەزيدەنت سۇيىكتى قيالىمەن كوڭىلىن كونشىتىپ, قارجىسىنىڭ جوقتىعىنان, باسقا دا قام-قارەكەتتىڭ باستان اسىپ جاتقانىنان ويلاعان ويىن اياقسىز قالدىرادى دەپ دامەلەنگەندەر قاتەلەستى. ول ادامدار جاڭا استانانىڭ قۇرىلىسى ونىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا قاندايلىق ورىن الاتىنىن, تەگى, تۇسىنبەيتىن ءتارىزدى. كەيىنىرەك جۇمىس قازانداي قايناپ جاتقان كەزدەگى كەڭەستەردىڭ بىرىندە: «ەستەرىڭىزدە بولسىن, استانانى قۇرۋ دەگەن, بۇل ءبارىبىر, مەملەكەت قۇرۋ دەگەن ءسوز», – دەدى.
ورىس سۋرەت ونەرىنىڭ كلاسسيگى ۆالەنتين سەروۆتىڭ نەۆانىڭ باتپاقتى جاعاسىندا ارشىنداي ادىمداپ كەلە جاتقان ۇلى پەتردى بەينەلەگەن, سوڭىنان داۋىلدى جەلدەن بۇرسەڭدەپ جۇگىرىپ كەلە جاتقان ساراي قىزمەتشىلەرى مەن ارحيتەكتورلار كورسەتىلگەن ءبىر شىعارماسى بار. اقمولانىڭ استانالىق مارتەبە العان العاشقى ايلارىنا قاتىستى سۋرەتتى كورىپ, سول تاريحي تۋىندى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. سۋرەتتە پرەزيدەنت ەسىل بويلاپ, جالتىراعان تۋفليمەن جولسىز سازبەن كەلە جاتىر, سوڭىنان شۇبىرعان شەنەۋنىكتەر توبىرى. شاماسى, جەل قاتتى بولسا كەرەك, نوكەرلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ گالستۋگى جاعاسىنان شىعىپ يىعىن جاۋىپ قالىپتى. ەكى استانانىڭ قۇرىلىستارىن تابانى كۇرەكتەي ءۇش عاسىر ءبولىپ تۇر, بىراق ولاردىڭ تاعدىرى قانداي ۇقساس دەسەيشى! نەۆانىڭ مي-باتپاق ساعاسىندا تۇرعىزىلعان سانكت-پەتەربۋرگ پەتردىڭ نوكەرلەرى ءۇشىن توزاق كورىنگەن شىعار, ال جيىرما جىلدان كەيىن ول تۇرعىندارىنىڭ سانى جاعىنان ەۋروپانىڭ ەڭ ءىرى قالالارىمەن تەڭەسىپ, الەمنىڭ ەڭ ايبىندى استانالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. اقمولاداعى ءومىر دە مەملەكەت دويلەرىنە جازا ىسپەتتى كورىنگەن بولار, بىراق اراعا جيىرما جىل سالماي جاتىپ-اق مۇندا قىزمەت بابىمەن عانا ەمەس, تابىسقا جەتەمىن, ءوزىمدى ساياساتتا, بيزنەس, ونەردە تانىتامىن دەگەن جۇرتتىڭ ءبارى اعىلدى. قازىرگى تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىن, ءومىردىڭ جالپى قارقىنىن ەسكەرگەندە, ءبارى نازارباەۆ ويلاعاننان شاپشاڭىراق بولىپ جاتقان سياقتى. ەندى عانا ەڭسە كوتەرگەن بايتاق كەنتتىڭ تاعدىرى قانداي بولماعى ەۋرازيا كىندىگىندەگى ەلدىڭ ءرولى قانداي ماڭىزعا يە بولاتىنىنا بايلانىستى.
جاڭا استانانىڭ العاشقى ەڭ قيىن ايلارى مەن جىلدارى جايىنداعى اڭگىمەلەردى ەستىگەندە ونى ۇلى پەتردىڭ ىسىمەن سالىستىرۋ ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇراتىن سياقتى. قۇرىلىس باستاماشىلارىنىڭ «ءوزىمبي» تاسىلدەرى دە ۇقساس. پەتر دۇرىس قاراماعانى ءۇشىن گەنەرال-پوليتسەيمەيستەر داۆيەردى جەكە ءوزى تاياقتاعان ەدى, ويتكەنى, سالىنىپ جاتقان كوپىردىڭ بىرنەشە تاقتايى قولدى بولىپ كەتىپتى; ايىپتىلار دا سازايىن وڭداپ تارتىپتى. ادامگەرشىلىكتەن اتتاماي, نازارباەۆ تا كىنالىلەردى جازالاپ وتىرعان. سالىنىپ جاتقان نىساندارعا كۇتپەگەن تەكسەرۋلەر جۇرگىزگەن, شالاعايلىق بايقالسا, كىنالىلەردى ارقادان قاقپاعان. ماسەلەن, 1997 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى رەزيدەنتسياسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتادى, وعان جاۋاپتى ادامدار جۇمىس كەرەمەت قىزۋ دەپ جەلپىنە باياندايدى. بىردە كۇزەت باستىعىن ەرتىپ پرەزيدەنت تۇندە قۇرىلىسقا كەلىپ, بارلىعىن ارالاپ, ىلگەرىلەۋدىڭ جوقتىعىنا كوزىن جەتكىزىپ, ەرتەڭگىسىن قۇرىلىس باسشىسىنا جۇمىستان شىعارىلعانىن حابارلايدى. سودان سوڭ جوبا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتالادى.
وسىعان وراي رەسەي پرەزيدەنتى ەلتسيننىڭ بەلگياعا بارعان ساپارى جايىندا نازارباەۆقا ايتقان ءبىر اڭگىمەسىن كەلتىرە كەتكەن ورىندى بولار: «سالتاناتتى قابىلداۋدا مەنى كورولمەن قاتار وتىرعىزدى. داياشى كەلىپ, بوكالعا شاراپ قۇيدى. كورولگە مەن: اراق قۇيۋعا بولماس پا ەكەن, دەيمىن. ونىڭ جاۋابى: جوق, ونداي بولمايدى, ەتيكەت سولاي. سايتان العىر, مەن قايدا كەلگەنمىن. كورول داياشىعا بۇيرىق بەرە المايدى ەكەن. كورول مەنىڭ كۇيىمدى بايقاپ بىلاي دەدى: «بىزدە دەموكراتيا; سىزگە ءبىر مىسال كەلتىرەيىن – مەنىڭ سارايىما كىرەر ماڭدا اۆتوبۋس ايالداماسى بار, ءساندى بۇزىپ تۇر, جالپى, قولايسىز, الايدا, ونى الىپ تاستا دەپ مەن بۇيرىق بەرە المايمىن, مۋنيتسيپاليتەتكە ايتۋىم كەرەك, ال ونداعىلار دەبات ۇيىمداستىرىپ, ەشتەڭە دە شەشپەيدى». «وي-وي-وي, ايالدامانى اۋىستىرتا الماساڭ, سەن قانداي كورولسىڭ», – دەپ ويلادىم مەن. ال, مىنە, نۇرسۇلتان قالاپ ەدى – استانانى دا اۋىستىردى». بۇل رەتتە ەلتسيندىكى دۇرىس – نازارباەۆتىڭ ءسوزى اناۋ-مىناۋ مونارحتارىڭنان الدەقايدا ماڭىزدى. ونىڭ سالماعى كوشباسشى بيلىگىنىڭ كولەمىندە ەمەس, پىكىرىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ دەڭگەيىندە بولسا كەرەك.
...عاسىرلار توعىسىنا بۇرىنعى تسەلينوگراد ءسال وڭالعان, جاڭا, استانالىق مارتەبەدە قىزمەت ەتۋگە جاراپ قالعان ينفراقۇرىلىممەن كەلدى. ءومىر وزگەرىپ, كوڭىل كوتەرىلە باستادى. وزگەرىستەر باستالعاندا بار ءۇش مەيرامحانانىڭ ورنىنا ونداعان جاڭالارى اشىلدى, پرەزيدەنتتىڭ نۇسقاۋىمەن بۇكىل قالا بويىنشا ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتى كىشى بيزنەس ورىندارىنا – دۇكەندەر مەن سۇلۋلىق سالوندارىنا, مەديتسينالىق ورتالىقتار مەن تۇرمىستىق قىزمەت پۋنكتتەرىنە بەرىلدى. نولدەن باستاپ سالىنعان العاشقى جاڭا كەشەندەردىڭ ءبىرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بولدى. بىراق بۇل ەلەۋسىز قالعان پروۆينتسيالىق قالانىڭ جاڭعىرتۋ كەزەڭى, سونىمەن بىرگە, بولاشاققا قۇلشىنىستى بەينەلەيتىن مۇلدەم جاڭا كەسكىن-كەيىپتى جاساۋعا نەگىز قالاۋ كەزەڭى بولدى.
ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىن يگەرۋگە بايلانىستى بارلىعى دا وزگەردى. بۇل جەردە بۇرىن ەشكىم تۇرماعان, تەك كەي تۇستا شاعىن باقشاسى بار شاعىن ۇيلەر شاشىراپ جاتاتىن, ولار دا كەڭەس زامانىندا كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار ءوز قىزمەتكەرلەرىنە بولگەن ساياجايلىق ۋچاسكەلەردەگى ۋاقىتشا تۇرعىنجايلار. بۇل جەرلەر قۇنارلى دەپ اتاۋعا جانە كەلمەيتىن, كوپ اۋرەلەنىپ ايتەۋىر كارتوپ جانە كوكونىستىڭ بىرەر ءتۇرىن وسىرەتىن جۇرت. توپىراقتىڭ تۇزدانىپ كەتۋىنەن الما جانە باسقا جەمىس-جيدەك داقىلدارى وسپەيتىن. استانانى كوگالداندىرۋ جۇمىسىن باستاۋدى تالاپ ەتكەن پرەزيدەنتتىڭ الدىنا وسى جايلار تالاي كولدەنەڭ تارتىلعان. تسەلينوگراد باسشىلىعى دا بۇل ماسەلەنى ويلاستىرىپ, جىل سايىن سەنبىلىكتەر وتكىزىپ, اعاش وتىرعىزاتىن, الايدا, كەلەسى ماۋسىمعا دەيىن كوشەتتەردىڭ ءبارى قۋراپ, قايتادان ەگۋ باستالاتىن. اۋەلى بيدايىق ەگىپ, گۇلزارلار جاساۋعا تىرىسىپ-اق باقتى, بىراق ول دا ساتسىزدىككە ۇشىرادى.
تسەلينوگرادتىڭ تابيعاتپەن كۇرەس ارداگەرلەرىنىڭ مۇنداي اڭگىمەلەرى پرەزيدەنتتى العان بەتىنەن قايتارا المادى. دەگەنمەن, بولاشاقتىڭ قالاسىن سول جاعالاۋدان سالعان ءجون دەپ شەشىلدى. قالا سالۋ جوبالارىنىڭ بايقاۋىن اتاقتى جاپون ارحيتەكتورى كۋراكاۆا ۇتىپ الدى. ونىڭ تۇجىرىمداماسىنداعى ەڭ باستىسى استانانى اينالاداعى ورتامەن اعايىنداس, ۋربانيزم مەن ءتىرى تابيعاتتىڭ قوسپاسى بولاتىن مەكەنجاي ەتىپ قالىپتاستىرۋ, كەڭىستىكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەلگىلى بەلەسى بولاتىن. بىرنەشە نىساننىڭ ەسكيزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى نوبايلادى.
وسىنداي قۇرىلىستىڭ العاشقىسى «بايتەرەك» مۇناراسى بولدى. كادىمگى اڭىز بويىنشا سامۇرىق قۇس ۇيا سالاتىن كيەلى اعاشتىڭ داۋىرگە بەيىمدەلگەن بەينەسى ەدى بۇل. كوشپەندىلەر اڭىز تۇرىندە جەردەگى مەن كوكتەگىنىڭ اراسىنداعى موتتىق جانە پاكتىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى بەينەلەگەن عوي. ءاربىر ادام قاسيەتتى اعاشقا شىعىپ, كۇندەلىكتى كۇيبەڭنەن ارىلىپ, كيەلى الەمدى كورە الادى. وسى اعاش ارقىلى دانىشپان ۋاعىزشىلار ادام زاتىن وقىتىپ, اعارتۋ ءۇشىن جەرگە تۇسكەن: «مىنە, استانانىڭ نىشاندى بەينەسى ءومىر اعاشى – «بايتەرەك» بولدى, – دەيدى پرەزيدەنت, – بىزدە ەجەلگى ءبىر ەرتەگى بار. سامۇرىق جىلدا ءبىر جۇمىرتقادان سالادى ەكەن, ونىسىن اجداھا جۇتىپ قوياتىن كورىنەدى. ءبىر باتىر كەلىپ, اجداھانى ولتىرەدى دە, ءومىر قايتا تۇلەيدى. ۇيادان جاڭا قۇس ۇشىپ شىعادى. مەن «بايتەرەكتى» ويلاعان كەزدە بۇعان ونداي ءمان بەرمەپ ەدىم, ال ەندى ول ەلوردامىزدىڭ سيمۆولى بولىپ شىقتى».
بىلاي قاراعاندا, جەڭىل سياقتى كورىنەتىن قۇرىلعىنىڭ سالماعى 1000 توننا, بيىكتىگى 97 مەتر, ۇستالىپ تۇرعان التىن شارى 300 توننا, ىشتە كەلۋشىلەردى جۇيرىك ليفت كوتەرەدى, «جۇمىرتقانىڭ» پەريمەترىمەن جۇرسەڭ, قالا پانوراماسىن الاقانعا قويعانداي تۇگەل كورەسىڭ. ورتادا 17 جاپىراعى بار اعاش گلوبۋس تۇر, جاپىراقتارىنا الەمدىك دىندەر وكىلدەرىنىڭ قولدارى قويىلعان. سونداي-اق, مۇندا «ايالى الاقان» بار, ول – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى الاقانىنىڭ تاڭباسى. حالىق وسى ارادا ۇدايى دابىلداپ جۇرەدى, جاس تا, جاسامىس تا الگى الاقانعا الاقانىن باسىپ, اينالاداعىنىڭ ءبارىن جاساعان كوشباسشىنىڭ شىعارماشىلىق كۇش-جىگەرىنەن قۋات العانداي سەزىنەدى. حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ ماتەريالداندىرىلعان يدەياسى دەگەنىمىز وسى.
«بايتەرەك» اسپانعا بوي سوزعاندا, توڭىرەكتىڭ ءبارى جۇك ماشينالارىنىڭ دوڭعالاعىمەن يلەنگەن بالشىق بولاتىن. تەك بىرەن-ساران قۇرىلىس قانا ىرگەتاسىنان ەندى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان. سولاردىڭ ىشىندە ەلوردانىڭ مارتەبەسى ۇستەم ەكىنشى عيماراتى – پرەزيدەنت سارايى اقوردا اتاۋىنىڭ وزىندە اق شاتىرلارىن باعزى زاماندا قازاقستان جەرىنە تىككەن ۇلان دالا امىرلەرىمەن ساباقتاستىق يدەياسى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەزيدەنتسيانىڭ سىرتقى كەلبەتىنىڭ دە, ىشكى ينتەرەرىنىڭ دە كوپتەگەن ەسكيزدەرىنىڭ نوبايىن ءوزى جاسادى. جوبانى تالقىلاۋدىڭ بارلىق كەزەڭىنە ءوزى قاتىسىپ, قۇرىلىس الاڭىن دا ءوزى تۇراقتى قاراپ ءجۇردى.
كەلىستى كورنەكىلىك ءۇشىن دە, ەلدى باسقارۋ قاسيەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە قىزمەت ەتەتىن اسا كۇردەلى مۇنداي عيمارات, ياعني مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەزيدەنتسياسى تاڭدانارلىقتاي تەز سالىندى. ول جەتى قاباتتان (تومەنگى ەكەۋى جەراستىلىق) تۇرادى, توبەسىنە التىن اساتاياق شانشىلعان مىقتى كۇمبەزى بار. اينالاسىنا اۋماقتى باق ورناتىلىپ, بىرنەشە گەكتار توڭىرەك ايتارلىقتاي كوگالداندىرىلعان. اقوردانى وراي قاۋسىرىپ ايمالاپ جاتقان وزەن ءيىنىن بويلاي كەلىستى گرانيت جاعالاۋ جاسالعان.
اقوردا مەن «بايتەرەكتىڭ» اراسىنداعى جەلى ەلوردانىڭ جاڭا ورتالىعىنىڭ كىندىگى ىسپەتتى. ودان وڭدا دا, سولدا دا نەگىزگى مينيسترلىكتەر, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, ەڭ ءىرى بانكتەر مەن كورپوراتسيالاردىڭ عيماراتتارى ورنالاسقان. ودان ءارى باتىسقا قاراي ساراي مەن قالا سيمۆولىنا اينالعان ءومىر داراعىن بايلانىستىراتىن جولمەن تۋرا تارتساڭ, الىپ داربازامەن بىرىكتىرىلگەن كوپ ساتىلى مۇنارالاردىڭ ەتەگىنە تىرەلەسىڭ, بۇلاردى ەلدىڭ قازىرگى ەكونوميكاسىن كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمەن تەرەزە تەڭەستىرە وتىرىپ مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىن جۇمىستايتىن «قازمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى ورنالاسقان. وسى جەلىنى ودان ءارى اقوردادان شىعىسقا قاراي سوزساڭ, ەسىل وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ الدىنان شىعاسىڭ.
ادەتتە, پرەزيدەنت ءوزىن ناتيجەلى تەحنوكرات ساناعانىمەن, كەيدە ونىڭ ىقپالدى ىرىق نيەتى باسىم ءتۇسىپ جاتادى. ونىڭ ومىرشەڭدىگىنە ول ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەيالىق قۇرىلىمىنان-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى. ول ويدى جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار, ساياساتكەرلەر بىردەن ءىلىپ اكەتىپ, ماقالالارى مەن تەلەحابارلارىنا ارقاۋ ەتتى.
استانادا سالىنعان كوپتەگەن عيماراتتاردىڭ ەسكيزدەرىن نازارباەۆ نوبايلاعان جانە ولاردى قالادا جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن كاسىبي ارحيتەكتورلار نەگىزگە العان. كوپتەگەن جوبالاردا پرەزيدەنت ەنگىزگەن وزگەرىستەردىڭ ءىزى بار. جانە ول سالىنىپ جاتقان ءاربىر نىساندا دەرلىك بىرنەشە رەت بولادى. استانا قۇرىلىسىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرىن ول قازاقستان ساۋلەتشىلەرىن وزىق يدەيالار مەن تەحنولوگيالارعا ەتەنە ەتۋدەن كورەدى. قالانىڭ بىردە-ءبىر ءماندى عيماراتى حالىقارالىق كونكۋرس وتكىزبەي باستالعان ەمەس جانە وعان وتانداستارىنىڭ قاتىسۋىن مەملەكەت باسشىسى قاداعالاپ وتىرادى. بۇل ولارعا جاقسى مەكتەپ بولىپ, پروۆينتسياليزمنەن ارىلتتى. العاشقى كەزەڭدە «بايتەرەكتى», بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ شىنى پيراميداسىن, «حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعىن جوبالاعان نورمان فوستەر سەكىلدى تارلاندار جەڭىپ جۇرسە, ۋاقىت وتە كەلە ماڭىزى باسىم عيماراتتاردىڭ كوبىنىڭ اۆتورى قازاقستاننىڭ جاس ارحيتەكتورلارى بولىپ ءجۇر.
ەڭ كورنەكتى عيماراتتاردى العاش تەك قانا شەتەل كومپانيالارى كوتەرگەن ەدى. العاشقى زاڭعار ۇيلەردىڭ قابىرعالارىندا اتاقتى اۆستريا, تۇرىك, نەمىس فيرمالارىنىڭ تاڭبا-بەلگىلەرى جارقىرايدى. پرەزيدەنت قايدا بارسا دا, بارلىق جەردەن تالانتتى ساۋلەتشىلەردى اكەلدى, ال ساپار كەزىندە قىزىعارلىق عيمارات كورسە, ونىڭ اۆتورىن شاقىرىپ, وسىعان ۇقساس بىردەڭەنى استانادا سالىپ بەرۋىن ءوتىندى. ارينە, ءاربىر ينۆەستور ول كەزدە قۇشاق جايا قارسى الىندى. ەل داعدارىستان ەندى عانا شىعا باستادى. باستى ەكسپورتتىق تاۋار مۇنايدىڭ باعاسى ءتۇسىپ كەتتى. ەلوردانىڭ قۇرىلىسى نەگىزىنەن شەتتەن قارجى تارتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلدى. پرەزيدەنت ءوز تۋماسىنىڭ تۇڭعىش ىقپالشىسى بولدى. جوبا جايىن جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر كەزىندە, «شەۆرون» سياقتى جۇمىس باستاپ كەتكەن ەلدەگى كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن تۇستىك جاساپ وتىرعان كەزدە اڭگىمەلەدى. تەك 1998–1999 جىلدارى عانا 400 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ولار ارنايى قۇرىلعان قوردا جيناقتالىپ, وتاندىق بيزنەستەن تۇسكەن قارجى دا سوعان جىبەرىلدى.
الايدا, جينالعان اقشانى بۇرىنعىداي قايتارىمسىز قارجىلاندىرۋ ءتۇرىندە جۇمساماۋ شەشىلدى. نازارباەۆ ءوزىن تەز اقتاپ, قالا قازىناسىنا كىرىس كەلتىرەتىن ينفراقۇرىلىم قۇرۋ مىندەتىن قويدى. جوبادا كىشى بيزنەس ءۇشىن جاعداي تۋعىزىپ, جاڭا ۇيلەردىڭ استىڭعى قاباتىن دۇكەندەرگە, سەرۆيس كاسىپورىندارىنا, مەيرامحانالارعا بەرۋ قاراستىرىلدى. بىراق قالا شەنەۋنىكتەر مەن ولاردىڭ قىزمەتشىلەرىنىڭ پاتشالىعى بولماۋعا ءتيىس. پرەزيدەنتكە ەلوردا ءبىلىم بەرۋدىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە زاماناۋي ءوندىرىستىڭ ورتالىعى بولىپ كورىندى. استانا قۇرىلىسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق ەكونوميكانىڭ جاڭا تۇرلەرى دامي الاتىن تەحنوپاركتەر قۇرۋ جونىندە پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. وسى تەكتەس العاشقى تاجىريبەلەردىڭ ءبىرى باياعىدا مىڭداعان ادامعا جۇمىس بەرگەن, سوسىن مۇلدەم توقتاپ قالعان «تسەلينسەلماش» زاۋىتىنىڭ اۋماعىن قايتا وزگەرتۋ بولدى. قاراۋسىز قالعان تسەحتاردى جوندەپ, ۇزاماي ولار استاناعا قاجەت كوپتەگەن ءوندىرىستەردىڭ – ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردىڭ, تەرەزەلەر مەن ەسىكتەردىڭ, پلاستيكالىق ىدىستار جاسايتىن, ساۋدا پاۆيلوندارى ورنالاساتىن پانا تۇراققا اينالدى. قازاقستانداعى سياقتى, شەتەلدە دە سۇرانىمعا يە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن شىعارۋ قالپىنا كەلتىرىلدى.
جاڭا استانانىڭ تۋعانىنا جيىرما جىل دا وتكەن جوق, ول بولسا ءوزىن ءوزى اسىرايتىن دارەجەگە جەتتى. ءورىس العان ۇدەرىستەر استانانى ءومىر سۇرۋگە قولايلى عانا ەمەس, پايدالى دا زاماناۋي مەگاپوليسكە اينالدىردى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە بايلانىسى جوق قارەكەتتىڭ مۇمكىن بولعان تۇرلەرى قيساپسىز كوپ ورتا تاپتى تۋعىزدى. سولار قازىر قالا گۇلدەنۋىنىڭ قاينار كوزى بولىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ول قازاقستاننىڭ وزىنە ءوزى جەتىپ ارتىلاتىن ءتورت اكىمشىلىك بىرلىگىنىڭ ءبىرى بولدى, ال قالعان ون ەكىسى ءالى كۇنگە مەملەكەت بيۋدجەتىنەن دوتاتسيا الادى.
بۇگىنگى استاناداعى قۇرىلىس اۋقىمىن قايتا تۇلەۋدىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. قۇرىلىستى نەگىزىنەن ۇلتتىق كومپانيالار سالىپ جاتىر, ولار جەرگىلىكتى ونەركاسىپ شىعارعان ماتەريالداردى پايدالانادى. نىسانداردى كوتەرۋدىڭ شاپشاڭدىعى ەندى ەشكىمدى تاڭداندىرمايدى. كوك تىرەگەن زاڭعارلار مەن بايتاق تۇرعىن ءۇي كۆارتالدارى جاۋىننان كەيىنگى قوزىقۇيرىقتاي قاپتاپ كەلەدى. الىپ اكۆاريۋمعا ۇقساس وقۋشىلار سارايى 10 ايدا سالىندى. ال پلانەتاريى, باسسەينى, حورەوگرافيالىق ستۋدياسى, عىلىم كەنتى, تاعى باسقا ونداعان قىزىقتى ورىندارى مەن ۇيىرمەلەرى بار بۇل حاي-تەك عيماراتىنىڭ بارلىق قاباتتارىن كورىپ شىعۋ ءۇشىن الدەنەشە ساعات كەرەك بولار. وسىناۋ شىعارماشىلىق پەن دەمالىس ورتالىعىن ەۋروپالىق ەلدەردەن كورگەندەرمەن سالىستىرسا, استانا وسال ەمەس, كوپتەگەن ەلوردالار ونى قۋىپ تا جەتە المايدى, دەۋگە ابدەن بولادى.
ەڭ ءبىر ماڭىزدى جوبا ول وپەرا تەاترىن سالۋ بولدى. بۇل تەكتەس مارتەبەلى عيمارات الەمدە ءجيى پايدا بولا بەرمەيدى. ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ ۇلىسىنىڭ كيەلى وردالارى اركەزدە دە ەۋروپا مەن امەريكا قالالارىنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, ءارىن اشىپ تۇرادى. وپەرا مەن بالەت كەڭەس وداعىندا دا جاقسى دامىعان. ۇلتتىق وپەرا مەكتەپتەرىن قۇرۋعا ماقساتتى كۇش-جىگەر جۇمسالىپ, ۇلتتىق تاقىرىپتاعى وپەرالىق شىعارمالار تۋدى. الماتى دا ءوزىنىڭ وپەرا تەاترىنا يە بولدى – 1941 جىلى اشىلعان تاماشا مۋزىكا سارايى ءالى كۇنگە دەيىن قالانىڭ ءار-كوركى بولىپ تۇر. جاڭا استانانىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان مادەنيەتىنىڭ جان-جۇرەگى بولىپ كەلگەن بۇرىنعى ەلوردادان قالىپ قويعىسى كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. استانادا وپەرا ورداسىنىڭ پايدا بولۋى ابىروي ارتىقشىلىعىنىڭ ءىسى بولىپ, مادەني قۇرىلىستى شىڭىنا شىعاردى, ويتكەنى, وپەرا ونەردىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن پاتشايىمى ەمەس پە. تەاترعا كەلگەن كىسى ساۋلەت, ءمۇسىن, سۋرەت, مۋزىكا تۋىندىلارىنىڭ عاجايىپ الەمىنە سۇڭگىپ, عالامات اسەرىنە بولەنەدى. قۋانىشپەن تولقىعان حالايىققا ەڭ ب ۇلىڭعىر كۇننىڭ وزىندە مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي تۋعىزادى. ۇلتتىق مۋزىكا ءداستۇرى مەن كلاسسيكالىق رەپەرتۋاردى قۇرمەت تۇتاتىن پرەزيدەنت الماتىداعى جىلداردا ىجداعاتتى تەاترال بولاتىن. وپەرانىڭ ادامدى كۇندەلىكتى كۇيبەڭنەن ارىلتىپ, كوڭىلىن كوتەرەتىن, رۋحاني وسىرەتىن قاسيەتىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ وپەرا مەن بالەت سارايىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتتى كوڭىل ءبولۋى تەگىن ەمەس. بۇنسىز اسەم استاناعا شىنايى ەلوردالىق ماڭعاز مارتەبە جەتىسپەي تۇرار ەدى.
جوبانىڭ تاعدىرىنا ارالاسۋى ونى تالقىلاۋداعى قاتاڭ سىنشىلدىعىنان عانا ەمەس, قۇرىلىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اقوردانى سالعاندا جاقسى جاعىنان كورىنگەن «مابەتەكس» كومپانياسىن تاڭداپ الۋىنان دا اڭعارىلدى. ورىندالۋ دەڭگەيى, ءسان-سالتانات بايلىعى جونىنەن تەاتر پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنان ەش كەم تۇسپەيدى. وسىعان قاراپ مەملەكەت باسشىسى وتانداستارىمەن ءوزى جانە اكىمشىلىگىنىڭ ءبارى كورىپ جۇرگەن جاقسىلىعىمەن ءبولىسىپ, ولاردى اقوردانىڭ اسەمدىك مولشىلىعىنا ورتاقتاستىردى دەسە دە بولادى. ال بۇل يتاليالىق مانەردەگى ايبارلى دا كەلىستى عيمارات استاناعا ءتاۋ ەتۋشىلەردىڭ باستى ماقساتىنا اينالارى ءسوزسىز. بۇل ءمارمار-بارقىت جاۋھارعا 400 ميلليون دوللار جۇمسالدى, وعان تاتيدى دا ول. بۇگىنگى تاڭدا بۇل الەمدەگى ەڭ جەتىلگەن, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ تەاتر – ونىڭ كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن ماشينەرياسى, جارىق بەرۋ جۇيەسى, سىننان وتكەن اكۋستيكاسى عالامات مۋزىكالىق سپەكتاكلدەر تۋعىزۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەپەرتۋارى الەمدىك ءھام ۇلتتىق كلاسسيكاعا نەگىزدەلگەن, ال ترۋپپالارعا كەلسەك, قازاقستان كاۋسار ۇننەن, اسەم بيدەن كەندە بولماعان, ورىس كلاسسيكالىق مەكتەبىنىڭ داستۇرىندە تاربيەلەنگەن ولار شەبەرلىك جونىنەن كەز كەلگەن باتىس ۇجىمدارىمەن باسەكەلەسە الادى. «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى (ونىڭ تولىق رەسمي اتاۋى وسىنداي) 2013 جىلدىڭ جازىندا اشىلدى, ال اتاعى جەر جارعان گاسترولەرلەر الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلىپ, ونىڭ ساحناسىنا باۋىر باسىپ الدى, وعان كوتەرىلۋدى كوبى باقىت ساناپ, راحات تابادى.
مۇنداي عالاماتتى كورىپ, عاجايىپ مۇراجايلار مەن تەاترلاردا بولۋ ءۇشىن قازىر ەلدىڭ شالعاي-شالعايىنان كەلۋشىلەر كوپ-اق, شەتەلدەردەن كەلەتىن مەيماندار دا از ەمەس. استانانى كوشىرۋدىڭ بۇل دا ءبىر جوسپارلانباعان تيىمدىلىگى. ونىڭ قۇرىلىسى قازاقتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتتى – ولار بۇرىن وشارىلىپ كوبىنە ۇيدە وتىرۋشى ەدى, ەندى استاناعا جۇزدەگەن مىڭ ادام قوسىلۋىنا وراي كوبىرەك قيمىلدايتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل ەل بويىنشا كاسىپكەرلەردىڭ كوبەيۋى دە قوعامدى نەعۇرلىم زاماناۋي ەتىپ, ادامداردىڭ ءدىلىن وزگەرتتى. بيزنەس شارۋاسىمەن ءجيى-ءجيى ساپار شەگۋ, شەتەلدەردە بولۋ, بالالاردىڭ شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋى عاسىرلىق توماعا-تۇيىقتىقتىڭ ومىرتقاسىن ءۇزدى. بۇل وزگەرىستەر, اسىرەسە, جاس ۇرپاققا كەرەمەت اسەر ەتتى, ولار ەندى بارىنەن حاباردار, ەمىن-ەركىن, ءوز باعاسىن جاقسى بىلەدى...
بۇل قالاداعىنىڭ ءبارى ينە-جىپتەن ەندى شىققانداي سۋ جاڭا, قۇلاشتى كەڭگە جايعان. جۇزەگە اسىپ جاسالعاننىڭ ۇلان-عايىرلىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قىردىڭ كۇن شاپاعى مەيرامحانالار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ حرۋستال قابىرعالارىنا شاشىراپ, التىندالعان مۇنارالار مەن مونۋمەنتتەردە ويناعان شاعىندا كەلگەن جاقسى دەسەدى. جوق, استانانى كوپقاباتتى زاڭعارلاردىڭ جوعارعى جاعىن مامىق بۇلتتار تۇمشالاعان سۇرقاي كۇزدە جاۋىن سىركىرەپ تۇرعان كەزدە كورگەن دۇرىس. تۇمان شۋدالارى ەلوردانىڭ اسقاقتىعىن عانا جاسىرىپ قويماي, جاسىن دا بىلدىرتپەي جىبەرەدى. تەرەزەلەردىڭ بيىكتەن جىلتىراعان سۇلباسى تىلسىمعا ءسىڭىپ, جوعالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. مۇسىندەردىڭ دىمقىل جالتىرى ولاردى الدەقايدا ەگدە, ءجۇز جىلدان بەرى تۇرعانداي عىپ ەلەستەتەدى. سونداي ساتتەردە الدىڭنان بولاشاق ەلەس بەرگەندەي بولىپ, جاڭبىر جەلەگىنە ورانعان تاس ىقتىرمالار قاتارىنا كەشكى وتتاردىڭ جىلتىراق ورنەكتەرى شاشىرايدى. باعدارشامدار تىلسىمدانا جىپىلىقتاپ, دىمقىل اسفالتتا شينالار ۇرلانا شيقىلداپ, قولشاتىر استىندا قۇشاقتاسقان جۇپتار اسىقپاي كەتىپ بارا جاتادى. استانادا بىزدەن كەيىن دە تالاي-تالاي ونداعان جىلدار جاسايتىن بەينە قالىپتاستى. ويتكەنى, ونىڭ قۇرىلىسشىسى ءوز قيالىنداعى كۇن استىنداعى عاجايىپ شاھارمەن الىسقا شىعانداپ, العا شىرقاپ شىعىپ كەتتى...
اۋدارعان سارباس اقتاەۆ