مەن قازاقپىن دەپ ەشكىمنەن قىمسىنباي كەڭ جايلاپ جۇرەتىن قاسيەتتى كەڭىستىك. قاي زاماندا بولسا دا قازاق حالقى ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قورعاي بىلگەن. وسىعان بايلانىستى ءبىر-ەكى اڭىز بەن تاريحي فاكتىلەردى ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. سوناۋ كونە زامانداردىڭ بىرىندە قازاق ەلىنە كەمەڭگەر ءمادى (مودە) باسشى بولعان دەگەن اڭىز بار. سول اڭىز ۇرپاقتان ۇرپاققا ايتىلىپ, بۇگىنگى بىزدەرگە جەتىپ وتىر. سول باسشىعا قازاقتارمەن كورشى وتىرعان ءبىر ەلدىڭ پاتشاسى نوكەرلەرىن جىبەرىپ مادىدەن ءوزىنىڭ ەڭ سۇلۋ ايەلىن جانە استىنا مىنگەن تۇلپارىن بەرۋدى تالاپ ەتەدى. ءمادى كەڭەسشىلەرىن جينايدى, بوتەن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ وكتەم تالابىن جەتكىزەدى. كەڭەسشىلەرى مادىگە بۇلاردىڭ تالابى بىزگە كورسەتكەن قورلىق, ونى ورىنداۋعا بولمايدى, ودان دا سول ەلمەن سوعىسقا شىعايىق دەپ اقىل ايتادى. كەمەڭگەر ءمادى ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ, ءبىر ايەلمەن ءبىر اتتىڭ قۇنىنا بولا ەكى ەل سوعىسىپ, قان توگىسكەنى دۇرىس بولماس, سۇراعانىن بەرىڭدەر دەيدى كومەكشىلەرىنە. وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جاڭاعى كورشى ەلدىڭ وكىلدەرى قايتا كەلىپ مادىگە ءوز پاتشالارىنىڭ قازاقتان ءبىر جەر تەلىمىن تالاپ ەتكەنىن جەتكىزەدى. ءمادى تاعى كەڭەسشىلەرىن جينايدى. كەڭەسشىلەرى قازاق جەرى كەڭ-بايتاق, ءبىر پۇشپاعىن بەرسەك ودان تارىلىپ قالماس, بەرگەنىڭ دۇرىس دەپ كەڭەس بەرەدى. كەمەڭگەر ءمادى جوق ولاي ەتۋگە بولمايدى. جەر مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزى, از-كوپ بولسىن بوتەنگە جەر بەرۋ مەملەكەتتىگىمىزدى جوعالتادى. سوعىس اشامىز, ۇرىسقا دايىندالىڭدار دەپ ءامىر بەرىپ, اتا-بابا جەرىنىڭ قادىرىن بىلمەگەن كەڭەسشىلەرىنىڭ باسىن الدىرادى. وسى اڭىز ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ جەرىن اسىل قازىنا, مۇرا دەپ قالاي باعالايتىنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. شىنىن ايتساق بۇل اڭىز ەمەس, بابالار وسيەتى, ونى ورىنداۋعا دايىن ەكەندىگىمىزدى تالاي كورسەتتىك. كەشەگى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزىندە قازاقتىڭ كوپ جەرىن جوڭعارلار باسىپ الدى, بىراق ەل ەسىن جيناسىمەن قازاق باتىرلارى ۇزاققا سوزىلعان سوعىس اشىپ, سول جەرلەردى تەگىسىمەن قايتارىپ الدى. ياعني بابالار وسيەتىن ورىندادى. كەشە ەگەمەندىك العان تۇسىمىزدا بىزدەردىڭ مەكەنىمىز قازاق جەرى دەگەن اتى بولماسا ونىڭ باسقا ەلدەرمەن شەكاراسى ايتارلىقتاي حالىقارالىق شارتتارمەن ايقىندالماعان ەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بايتاق جاتقان جەرىمىزگە كوز تىگىپ, يەمدەنگىسى كەلگەندەرى دە بولدى. ونى بىزدەر, ەگەمەندىكتىڭ زامانداستارى, جاقسى بىلەمىز. وسىنداي قاۋىپ-قاتەردى جاقسى ءتۇسىنىپ ەلباسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق كورشىلەرمەن قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە رەسمي قۇجاتتارمەن بەكىتۋگە ەگەمەندىكتىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ-اق كىرىستى. شەكارا داۋى, شەكارا تۋرالى كەلىسسوزدەر شىم-شىتىرىق قيىن, ۇلكەن تاباندىلىقتى, جان-جاقتى دايىندىقتى, ديپلوماتيالىق شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىنى تاريحتان بەلگىلى. ەلباسى وسىنداي قايراتكەرلىكتى, دايىندىقتى كورسەتە ءبىلدى جانە قازاق ءۇشىن جەر يەن دالا عانا ەمەس, ول اسىل قازىنا, باعا جەتپەس اسىل مۇرا ەكەنىن دە كورشىلەرگە كەلىسسوز بارىسىندا جەتكىزە ءبىلدى. سوندىقتان دا بولار, سول كەزدەگى قىتاي ەلىنىڭ باسشىسى تسين تسزيامين نازارباەۆ مىرزا! ءسىزدىڭ جۇرەكتەن شىققان سوزىڭىزدەن ءسىزدىڭ حالقىڭىزدىڭ, ءسىزدىڭ ءوزىڭىزدىڭ اتا مەكەندەرىڭىزدى قانشا قادىرلەپ, سۇيەتىندەرىڭىزدى سەزىپ تۇرمىن. وسى مەنىڭ باسشىلىق تۇسىمدا ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ ىسىنە كىرىسەيىك, دەگەن ەكەن. مىنە, وسىنداي شەبەرلىكپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسىمدەر ارقىلى قازاقستان قىتايمەن, رەسەيمەن, باسقا دا كورشىلەرىمەن شەكارا تۋرالى حالىقارالىق دارەجەدەگى كەلىسىمشارتتارعا قول جەتكىزدى. وسى رەسمي كەلىسىمشارتتار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا تاپسىرىلىپ, تىركەلدى. ناتيجەسىندە قازاقستان شەكاراسى بۇگىنگى تاڭدا الەمگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ جەرىمىز تۋرالى قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاندىرا الاتىن وتە ماڭىزدى قۇجات. وسى جۇمىستا ۇلكەن قايراتكەرلىك پەن ۇلتجاندىلىقتى كورسەتە بىلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوز كەزەگىندە بابالار وسيەتىن ورىنداي العان ۇلت پەرزەنتى دەپ ماداقتاۋىمىزعا نەگىز بار. ال ەندى اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, كوك نايزانىڭ ۇشىمەن عانا ەمەس, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى قايراتكەرىمىزدىڭ قارىمدى ىسىمەن دە الەم مويىنداعان قازاق جەرى شەتەلدىكتەرگە ساۋدالانادى دەگەن الىپ-قاشتى اڭگىمە, ءتىپتى ەشقانداي نەگىزى جوق اقپارات ەل ىشىنە تەز تاراپ, الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەنىن كورىپ وتىرمىز. نەگىزى جوق دەيتىنىم, سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جولدارىندا «جەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان باستاپ ونىڭ تاريحىن مەن جاقسى بىلەمىن. ول زاڭدا دا, 25 جىل ىشىندە الىنعان باسقا زاڭدارمەن رەسمي قۇجاتتاردا دا ەشۋاقىتتا جەردى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ ماسەلەسىن قاراعان دا, شەشىم قابىلداعان دا جوق. پرەزيدەنت ارنايى قاداپ ايتقان «جەر ەشكىمگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلىپ جاتقان جوق, ساتىلمايدى دا» دەگەن سوزدەر جەر ماسەلەسىندەگى قيسىنسىز پىكىرلەرگە توسقاۋىل قويىپ, ورەكپىگەندەر ساباسىنا ءتۇسۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, 1 شىلدەدە كۇشىنە ەنەتىن جەردى پايلانۋ تۋرالى جاڭالىقتاردىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك تۇسىنە ءبىلۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى تەك قازاقستان ازاماتتارىنا عانا ساتىلادى. وسىنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, يەسى جوق جەرلەردى ءارامشوپ باسىپ كەتكەنىن جانە قۇنارلىلىعى تومەندەپ بارا جاتقانىن بارشامىز كورىپ وتىرمىز. وسىنداي جەرلەرگە يە بولىپ, ونى شارۋاشىلىق اينالىمىنا قوسۋعا مەملەكەت تاراپىنان ەل ازاماتتارىنا جاقسى مۇمكىندىك جاسالعان. جەر ساتىپ الاتىن بولساڭ ونىڭ قۇنىنىڭ جارتىسىن بىردەن تولەيسىڭ, قالعان جارتىسىن ون جىل ىشىندە تولەسەڭ بولعانى. تاعى ءبىر جاقسى مۇمكىندىك بار. وسىدان 5-6 اي بۇرىن پارلامەنتتە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ول زاڭ فەرمەرلەر شارۋاشىلىعىن بىرىكتىرىپ, مەملەكەتتىك ەمەس, ءوزىن ءوزى باسقاراتىن, ءوز تابىسىن مۇشەلەرىنە ءوزى بولەتىن وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا جول اشتى. بۇل بۇرىنعى كولحوز ىسپەتتەس, بىراق مەملەكەتتىك جۇيەگە باعىنبايتىن, ءوز جۇمىسىن ءوزى جوبالاپ ىسكە اسىراتىن ۇجىمدار. ولار قۇرىلعان جاعدايدا جەرگە سۇرانىس كوبەيەتىنى ءسوزسىز. اتالمىش زاڭ ولاردىڭ دا جەر ساتىپ الۋىنا جول اشىپ وتىر. قازاقستان جەرى ۇلان-عايىر, از عانا حالىق ونى ساتىپ الىپ, يە بولا المايدى. سوندىقتان زاڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءوز ازاماتتارىمىزعا دا, شەتەل ازاماتتارىنا دا جالعا بەرۋدى كوزدەپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ الەمدە كەڭىنەن دامىعان شارۋاشىلىق ءتاسىلى. جالعا جەر الىپ, ونىڭ تۇسىمىنەن جاقسى تابىس تاۋىپ وتىرعان شارۋاشىلىق قوجالىقتارىن مەن اقش-تا, يزرايلدە, گەرمانيادا, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنەن دە كوردىم. ءبىزدىڭ جەرىمىز كوپ, ول تەككە جاتپاي ءتىپتى, شەتەلدىكتەرگە ايتىلعان مەرزىمگە جالعا بەرىلىپ, ول ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەسە بۇنى نەگە قولداماسقا. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وسيەتىندە جەردى بەدىرەيتىپ تەككە ساقتا دەگەن جوق. قايتا ونى بارىنشا پايدالانىپ, ەل تۇرمىسىن جاقسارتۋى كەرەك دەگەن امانات بار. جالعا بەرۋ ءىسى, ونىڭ مەرزىمى, دۇرىس پايدالانۋ تەتىكتەرى, قايتا مەملەكەتكە قايتارۋ ءتارتىبى, بارلىعى تولىق زاڭداستىرىلعان. قورىتا ايتساق, قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ سۇبەلى فاكتورىنا اينالدىرۋدىڭ كەزەڭى كەلدى. الدىمىزدا بەلسەندى جۇمىس كۇتىپ تۇر. ىسكە ءسات, اعايىندار!
كەنجەعالي ساعاديەۆ,
اكادەميك
