تۇرعىنداردىڭ تاۋسىلعان ءتوزىمى
ايتەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا بەس اۋىل, ەكى ساياجاي جانە ءبىر شاعىن اۋدان كىرەدى. مۇندا 19,5 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. الايدا تۇرعىنداردىڭ تىنىسىن تارىلتىپ تۇرعان باستى ماسەلە – اۋىل ىرگەسىندەگى الىپ قوقىس تاۋى. جىل ون ەكى اي بويى مۇڭكىگەن ساسىق ءيىس حالىقتىڭ تۇرمىسىن ابدەن تيتىقتاتقان.
اسىرەسە جەل تۇرىپ, جاڭبىر جاۋعان كۇندەرى قولقانى قاباتىن ءيىس كۇشەيىپ, جۇرت ەسىك-تەرەزەسىن تارس جاۋىپ وتىرۋعا ءماجبۇر. تۇرعىندار بۇل ماسەلەنى تالاي جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. الايدا ناتيجە ماردىمسىز. پوليگون ۇلعايعان سايىن حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعى دا كۇشەيىپ بارادى.
اۋىل ادامدارى ەندى تەك جاعىمسىز يىستەن ەمەس, دەنساۋلىققا تونگەن قاۋىپتەن قورقادى. ويتكەنى قوقىس ۇيىندىسىنەن تارايتىن ءتۇتىن مەن ۋلى قالدىقتاردىڭ اۋاعا اسەرى تۋرالى ناقتى اقپارات جوق.
ايتەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جارقىن قاتۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پوليگون ماسەلەسىنە بايلانىستى اكىمدىك بىرنەشە مارتە وبلىستىق ەكولوگيا باسقارماسىنا حات جولداپ, تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلگەن. الايدا اۋىل تۇرعىندارى قاعاز جۇزىندەگى تەكسەرۋدەن گورى ناقتى شەشىم كۇتەدى.
قاعازدا – «قانتتاي», كوشەدە – قوقىس: ۇندەۋگە ءۇن قوسپاعان ءۇرجار
ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەككە ايتەيدىڭ ىرگەسىندەگى ايگىلى پوليگونعا ارنايى باردىق. «KAZ Waste Conversion» جشس-نىڭ ديرەكتورى نۇرلان يمانبەكوۆ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىندا اتقارىلاتىن جۇمىس تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
«بۇل – ەلىمىز كولەمىندەگى ەڭ ۇلكەن پوليگون. كومپانيا 1989 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قابىلداپ, سۇرىپتاۋمەن اينالىسامىز. الماتى قالاسى مەن قاراساي اۋدانىنان تاۋلىگىنە شامامەن 2 مىڭ تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قالدىق قابىلدانادى. ونىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا ءوسىپ بارادى. مىسالى, 2019–2020 جىلدارى تاۋلىگىنە مىڭ توننا كەلەتىن بولسا, بىلتىردان بەرى 2 مىڭنان استى. ياعني ەكى ەسەلەندى. جىلدىق كولەمى – شامامەن 600 مىڭ توننا. قوقىستىڭ 90%-ى الماتى قالاسىنان سۇرىپتالىپ كەلەتىن تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار. الاتاۋ اۋدانىندا قوقىس سۇرىپتايتىن زاۋىت بار. قوقىس الدىمەن سول مەكەمەدە سۇرىپتالىپ, قالدىعى وسى پوليگوندا كومىلەدى. وبلىستان سۇرىپتالماي كەلەتىن 20-25% قوقىستى وسىندا ارنايى كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيا جۇمىسشىلارى قولمەن اتقارادى. سەبەبى ەكولوگيالىق تالاپقا سايكەس تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار سۇرىپتالماي جىبەرىلمەيدى. پوليگوندا شىنجىر تاباندى اۋىر تراكتورلار, تيەگىشتەر تاۋلىك بويى اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە كومپانيادا 40-تان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. پوليگونداعى جۇمىسقا ارنايى 20-عا جۋىق تەحنيكا جۇمىلدىرىلعان», دەگەن ن.يمانبەكوۆ وسىعان دەيىن تۋىنداعان جول, جارىق ماسەلەلەرى شەشىم تاپقانىن اتاپ ءوتتى.
ء«تۇيىندى ماسەلەنى تولىققاندى شەشۋگە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بولىنسە ءجون بولار ەدى» دەگەن ويىن دا ورتاعا سالدى. وتكەن جىلى اۋدان بيۋدجەتىنە 250 ملن تەڭگە سالىق تولەنگەنىن, كەيىنگى ون جىلدىقتا تاريف باعاسى دا ەكى ەسەلەنىپ وسكەنىن العا تارتتى. كەلەشەكتە سۇرىپتالعان پلاستيكالىق بوتەلكەلەردى, شىنى, تەمىر, قاعاز وڭدەيتىن, جالپى قۇنى 10 ملرد 500 مىڭ تەڭگە بولاتىن «جاڭعىرۋ پلاس» زاۋىتىن دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الماتى وبلىسىنداعى تانىمال تۋريستىك باعىتتار قوقىستان تازارتىلدى
جالپى اۋماعى 209 گەكتار بولاتىن پوليگوننىڭ 12 ۋچەسكەسىنىڭ بۇگىندە ۇشەۋى جۇمىس ىستەپ تۇر, قالعان توعىزىنا رەكۋلتيۆاتسيا جاسالىپ جاتىر. پوليگونعا كۇن سايىن قوقىس تاسىمالدايتىن 300-گە جۋىق كولىك كىرەدى. قوقىستى توككەن سوڭ كولىكتى جۋىپ-شاياتىن ارنايى ورىن جاساقتالعان.
«پوليگوننىڭ 1 جارىم شاقىرىمدىق سانيتارلىق قورعاۋ ايماعى بار. وسىدان 10 جىل بۇرىن بەكىتىلگەن ايماققا جاقىن ماڭدا ۇيلەر, زاۋىتتار بولماعان ەدى. ماۋسىم سايىن سۋ, اۋا, توپىراق بەتى ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلىپ تۇرادى», دەيدى ن.يمانبەكوۆ.
ماماندار نە دەيدى؟
الماتى وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ءبولىمىنىڭ باس مامانى ايدار قۇتتىباي بۇل ماسەلەگە قاتىستى تومەندەگىدەي تۇسىنىك بەردى.
«KAZ Waste Conversion» جشس-نىڭ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىندا جۇرگىزىلگەن جوسپاردان تىس تەكسەرۋ ناتيجەلەرى ەلىمىزدەگى قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ناقتى جاعدايىن جان-جاقتى كورسەتىپ وتىر. پوليگون سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس قاۋىپتىلىكتىڭ ءى كلاسىنا جاتقىزىلىپ, سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى 1000 مەتردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس, نىسان ءى ساناتتاعى وبەكتىلەر قاتارىنا كىرەدى. بۇل ونىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى جوعارى ستراتەگيالىق نىسان ەكەنىن بىلدىرەدى.
پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسقان. مۇندا اكىمشىلىك-تۇرمىستىق كورپۋس, باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتى, تارازى جۇيەسى, ارنايى تەحنيكاعا ارنالعان الاڭدار, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار مەن سۋ جيناقتاۋشى توعاندار قاراستىرىلعان. ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن پوليگوندا قىزمەت ەكى اۋىسىمدا ۇيىمداستىرىلعان, پەرسونال سانى شامامەن – 42 ادام.
قالدىقتاردى قابىلداۋ ۇدەرىسى بەلگىلى ءبىر تارتىپكە نەگىزدەلگەن. بارلىق ارنايى كولىكتەر مىندەتتى تۇردە تارازىدان وتكىزىلىپ, ەسەپكە الىنادى. جىل سايىن شامامەن 46 مىڭ رەيس تاسىمالدانادى. پوليگونعا تاۋلىگىنە 1 100-دەن 1 800 تونناعا دەيىن قالدىق قابىلدانادى. قالدىقتار قابىلدانعاننان كەيىن ولاردى ورنالاستىرۋ, تىعىزداۋ, وقشاۋلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار كاسىپورىندا وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, ءتيىستى ەسەپتىلىكتەر ۋاقتىلى تاپسىرىلىپ وتىرادى. الايدا, تەكسەرۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, جۇيەنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا قاراماستان, بىرقاتار ماڭىزدى ەكولوگيالىق ماسەلە ساقتالىپ وتىر. اسىرەسە قالدىق كولەمىنىڭ جىل سايىن ارتۋى الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتكەن. ايتالىق, الماتى قالاسىنان پوليگونعا تۇسەتىن قالدىق كولەمى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 50 مىڭ تونناعا ءوسىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە پوليگونعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ارتتىرىپ, ەكولوگيالىق تاۋەكەلدى كۇشەيتەدى. وسىعان وراي قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. قازىرگى تالاپتارعا ساي جۇيە تەك جيناۋ, كومۋگە ەمەس, قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ, قايتا وڭدەۋ, ازايتۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. بولماسا مۇنداي ءىرى پوليگونداردىڭ بولاشاقتا ەكولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقسىز نىسانعا اينالۋ قاۋپى بار.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «KAZ Waste Conversion» جشس پوليگونى – ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسقانىمەن, ءارى قاراي جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ, ءتيىمدى باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. تابيعاتتى قورعاۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت. ال مۇنداي ساراپتامالار سول مىندەتتىڭ ماڭىزىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
الماتى وبلىسى سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى التىناي رايىمبەكوۆا ءمالىم ەتكەندەي: «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 11 قاڭتارداعى «ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى مەن دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋ وبەكتىلەرى سانالاتىن وبەكتىلەردىڭ سانيتاريالىق-قورعانىش ايماقتارىنا قويىلاتىن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار سانيتاريالىق قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №قر دسم-2 بۇيرىعىنا سايكەس ەلدى مەكەننىڭ (ورتالىق) قاتتى قوقىستارى مەن كۇل-قوقىستارىن كومپوستەرلەۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ سانيتاريالىق قورعاۋ ايماعى ءى سىنىپتى, 1000 مەتردى قۇرايدى. سانيتاريالىق-قورعاۋ ايماعى ساقتالعان», دەيدى ا. قۇتتىباي.
سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قىزمەتى تاراپىنان توقسان سايىن پوليگون ماڭىندا جاقىن ورنالاسقان سەليتەبتى (تۇرعىن ءۇي) ايماعىنان اتموسفەرالىق اۋانى لاستاۋشى زاتتاردى انىقتاۋعا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. 2025–2026 جىلدار ارالىعىندا بارلىعى 75 سىناما ۇلگىلەرى الىنعان. اتموسفەرالىق اۋانى لاستاۋشى زاتتاردىڭ بىرجولعى شەكتى كونتسەنتراتسياسىنا سايكەسسىزدىك انىقتالماعان. سونىمەن قاتار 2025 جىلى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ بارىسىندا سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىندا, جاقىن ورنالاسقان تۇرعىن ءۇي ماڭىندا زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن, ناتيجەسىندە – زەرتتەۋلەر گيگيەنالىق تالاپقا ساي. اتالعان كورسەتكىشتەر تالاپقا ساي بولماعان جاعدايدا كوبىنە تىنىس الۋ, جۇيكە جۇيەسىنە, جۇرەككە كەرى اسەر ەتەدى, اللەرگيالار تۋعىزادى.
ماسەلەنىڭ شەشىمى – زاماناۋي زاۋىت
ءساۋىر ايىندا اۋىل تۇرعىندارىن الاڭداتقان پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ, ونى قايتا وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالاتىنى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىق تارادى. جىلىنا 450 مىڭ توننا قالدىق سۇرىپتاپ, 14 مىڭ توننادان استام شيكىزاتتى قايتا وڭدەپ شىعارۋعا قاۋقارلى كەشەن ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇل جوبا 300-گە جۋىق تۇرعىندى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتەي اۋىلىنداعى «ONDEU» اتتى زاۋىتتىڭ ۋاقىت كاپسۋلاسىن سالۋ راسىمىنە وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ قاتىسىپ, بۇل باستاما ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ايتتى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيالىق احۋالدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. قوقىستى وڭدەۋ جۇيەسىن رەتتەمەي, ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ايتەي اۋىلى ماڭىنداعى بۇل پوليگوندا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قوقىس جينالعان. قالدىق كولەمى كۇننەن- كۇنگە ارتىپ بارادى. ونى جاي عانا جيناپ قويۋ – ماسەلەنى شەشۋ ەمەس, ۋاقىتشا شەگەرۋ عانا. سوندىقتان بىزگە قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, كادەگە جاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلى شەشىم قاجەت. ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگياسى تازا, ءوندىرىسى دامىعان, تابيعاتى باي مەملەكەتتى اماناتتاۋعا مىندەتتىمىز», دەگەن ءوڭىر باسشىسى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسىپ جاتقان ينۆەستورلارعا, ينجەنەرلەر مەن قۇرىلىسشىلارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
جوبانىڭ جالپى قۇنى – 15 ملرد تەڭگە. كەشەن 5 گا اۋماقتى قامتيدى. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار «Suzhou JONO» كومپانياسىنىڭ 100% اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگياسى ارقىلى سۇرىپتالادى. ناتيجەسىندە ءتورت ءتۇرلى تازا شيكىزات – شىنى, قاعاز, پلاستيك, مەتالل ءبولىنىپ الىنادى. قايتا وڭدەۋگە كەلمەيتىن قالدىقتاردان RDF بالاما وتىنى دايىندالادى.
ەكو-كلاستەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى پلاستيك قالدىقتاردان جاڭا ءونىم جاسالاتىن «Bottle to Bottle» جوباسى بولماقشى. مۇندا «ONDEU» كەشەنىنەن الىنعان 3 مىڭ توننادان استام پلاستيك تەرەڭ وڭدەلەدى. كەشەننىڭ قۇنى – 10,5 ملرد تەڭگە. قازىردە قۇجاتتارى راسىمدەلىپ جاتىر. زاۋىت قۇرىلىسى 2027 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالادى. وسىلايشا, جوبا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ, ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
الماتى وبلىسى
