يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى جانە قازاقستان

قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى وتكەن جى­­لى ەۋ­رو­پاداعى قا­­­ۋىپسىزدىك جا­نە ىن­تى­­ماق­تاس­­تىق ۇيى­مىنا تور­اعا­لىق ەتتى. جىل ىشىندە الدىن الا جوسپارلانىپ, بەلگىلەنگەن حا­لىق­ارالىق اۋقىمداعى ءىس-شا­را­لار­دىڭ بار­لى­عىن جوعارى دەڭگەيدە, اسا ۇيىم­شىل­دىق­پەن وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە ون ءبىر جىل بويى وتپەگەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن ەلور­دا­مىز – استانا قالاسىندا شاقىرىپ, وسى­ناۋ ۇلى جيىندى ابىرويمەن وتكىز­گەن­دىگى قازاقستان باسشىلىعى ءۇشىن, بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا جوعارى مارتەبە بولدى. بۇل جو­نىندە الەمگە تانىمال ساياسات ساڭلاقتارى, مەم­لەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باس­­شىلارى قوس­پاسى جوق شىنايى ري­زا­شىلىقتارىن, جۇ­رەك­جاردى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ەسىگىن ەندى اش­قان جاڭا 2011 جىلدىڭ ەكىنشى جار­تى­سى­نان باستاپ ەلىمىز تاعى ءبىر ءىرى حا­لىق­ارالىق ۇيىم – يسلام كونفە­رەن­تسيا­سى ۇيى­مىنا تور­اعالىق ەتكەلى وتىر. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى (يكۇ) 1969 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قۇرىلدى دەپ اي­تىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ناقتى دەرەك كوز­دەرىنە قاراعاندا, يكۇ-نىڭ قۇرىلۋ تا­ري­حى ارىدەن, ياعني 1926 جىلدان باستاۋ الا­تىنى بايقالادى. ويتكەنى, وسى جىلى بۇكىل­الەم­دىك يسلام كونفەرەنتسياسى قۇرىلىپ, ونىڭ ال­عاشقى وتىرىسى مەككەدە وتكەن ەكەن. ودان كەيىن كونفەرەنتسيانىڭ سەس­سيا­لارى يەرۋساليم, كاراچي جانە موگاديتو قا­لالارىندا شاقىرىلعان. بۇل جيىنداردا مۇ­سىلمان ەلدەرى اراسىندا ءارتۇرلى سالالار بو­يىنشا ىن­تىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قي­مىل ورناتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپتى. ال 1953 جىلى اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ ور­نىنا يسلام كون­فەرەنتسياسىنىڭ فورۋمى قۇرىلىپ, ونىڭ وتى­رىستارى يەرۋساليمدە, سون­داي-اق بىر­قاتار اراب ەلدەرىنىڭ استا­نا­لا­رىندا وتكەن. بىرقاتار دەرەكتەر بۇدان كەيىن دە جوعا­رى­دا اتالعان يسلام كونفەرەنتسياسى فو­رۋ­مى­نىڭ اتاۋى بىرنەشە رەت وزگەرتىلگەنىن, باسقا دا يسلامدىق ۇيىمداردىڭ قۇرىل­عا­نىن كورسەتەدى. بىراق, بۇل ۇيىمداردىڭ ەش­قاي­سىسى دا حالىقارالىق ساياسي ۇدەرىستەرگە جەتكىلىكتى تۇردە ىقپال ەتە الماعان. ال مۇ­سىلمان الەمىنە بارلىق يسلام مەم­لە­كەت­تەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءوزارا تىعىز ىنتى­ماق­تاستىق ورناتۋ ارقىلى حالىق­ارا­لىق سايا­سات­قا ىقپال ەتەتىن ۇيىم اسا قاجەت ەدى. مۇ­نى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مەن ءدىن قايراتكەرلەرى جاقسى ءتۇسىندى. بۇعان مۇ­سىل­مان الەمىندەگى ىشكى جانە سىرتقى ساياسي-ەكو­نو­ميكالىق جاعدايلار جول بەرمەدى. ونىڭ ءساتى 1969 جىلى تۇسكەنى تاريحتان بەلگىلى. قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, 1969 جىلى بەلگىسىز بىرەۋلەر يەرۋساليمدەگى مۇ­سىل­­مان­دار­دىڭ ء«ال-اكسا» مەشىتىن ورتەپ جى­بەرگەنىنەن الەم جۇرتشىلىعى جاقسى حاباردار. بۇل جاع­داي ءوز كەزىندە مۇسىلمان الەمىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, كوپشىلىكتىڭ ورىن­دى اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. ءسويتىپ, ساۋد ارابيا­سىنىڭ كورولى فەي­سالدىڭ باس­تاماسىمەن سول جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە 26 يسلام مەم­لەكەتىنىڭ باس­شى­لارى رابات قالاسىندا (ماروككو) باس قوسىپ, مۇ­سىل­مان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى ور­نى سانالاتىن ء«ال-اكسا» مەشىتىنە قاتىستى جاع­دايدى تال­قى­لادى. ناتيجەسىندە ولار جا­ڭا يسلام ۇيىمىن قۇرۋ ماسەلەسىن ناقتى شەشۋ ءۇشىن ساۋد ارابياسىنىڭ دجيددا شا­ھا­رىندا يسلام مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لە­رىنىڭ كەڭەسىن شاقىرۋ تۋرالى ۋاع­دا­لاستىققا قول جەتكىزدى. ال كەلەسى 1970 جىل­دىڭ اق­پا­نىن­دا سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لە­رىنىڭ كەڭەسى ءوتىپ, وندا جاڭا حالىقارالىق ورگان – يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمى رەسمي تۇردە قۇ­رىل­دى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى قۇرىلعان­نان بەرى ءوزىنىڭ قاتارىن ۇنەمى ارتتىرۋمەن قاتار, قىزمەت اۋقىمىن كەڭەيتىپ كەلەدى. ال­عاشقى جىلدارى يكۇ-عا 25 مەملەكەت مۇشە بولسا, بۇگىندە ۇيىم ازيا, ەۋروپا, افريكا جانە وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىقتارىنداعى 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىر. سونىمەن قا­تار, يكۇ-نىڭ جيىندارىنا بەس مەملەكەت جا­نە بەس حالىقارالىق ۇيىم بايقاۋشى رەتىندە قاتىسادى. ونىڭ ۇستىنە يسلام كون­فە­رەن­تسياسى ۇيىمى الەمدە بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ءىرى حالىقارالىق ساياسي ۇيىم بولىپ تا­بىلادى. قازىرگى كەزدە جەر شارىنداعى تۇر­عىنداردىڭ تورتتەن ءبىرى مۇسىلمان. مۇ­سىل­مان ەلدەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى 1,532 ميلليارد ادامدى قۇرايدى ەكەن. بۇل – جەر شارىنداعى تۇرعىنداردىڭ 22,9 پايىزى. ال قازاقستان ادام سانى جاعىنان يكۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا – 23, الەم ەلدەرى اراسىندا 62-ءشى ورىندا تۇر. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اۋماقتارىندا تابيعي رە­سۋرس­تار­دىڭ اسا مول قورى جاتىر. ناقتى مالى­مەت­تەر بويىنشا, ونىڭ كولەمى الەمدەگى زاپاس قور­دىڭ 65 پايىزىن قۇرايدى. ۇيىمعا قا­تى­سۋ­شى ەلدەر, سونداي-اق الەمدە وندىرىلەتىن شيكىزاتتىڭ 45 پايىزىن وندىرەدى. 2009 جىلى ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 7,5 ترلن. اقش دوللارىن قۇراعان. بۇل مالىمەت مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەر وندىرەتىن ءونىمنىڭ قىتاي­دىڭ ءىجو-نە جاقىنداپ قالعانىن بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا تاۋار اينالىمىنا كەلسەك, 2008 جى­لى ول 10,6 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ون­ىڭ 8 ميلليارد دوللارى – ەكسپورت, 2,6 ميلليارد دوللارى – يمپورت. تاجىريبە كورسەتكەندەي, الەمدىك ما­دە­ني­ەت ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتا دامي بەرمەك. ال يسلامنىڭ بىرەگەيلىگى ونىڭ رۋ­­حاني كەڭىستىگىن جەتىلدىرۋگە جاعداي تۋدى­را­تىندىعىندا جاتىر. وسىعان بايلانىستى قا­زاق­ستان بولاشاق زايىرلى مەملەكەت رەتىندە ۇلى مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ اجىرامايتىن بولىگى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ تا­ري­حى­مىز جۇزدەگەن جىلداردان بەرى يسلاممەن تىكەلەي بايلانىستا دامىپ كەلەدى, قازاق حال­قى­نىڭ رۋحاني مادەنيەتىن ودان ءبولىپ قاراس­تى­رۋ مۇمكىن ەمەس. تاۋەلسىز قازاقستان جيىر­ما شاقتى جىلدان كەيىن عانا مۇسىلمان الە­مى­نە الدىنا اسا زور مىندەت پەن ماقسات قوي­عان ىرگەلى مەملەكەت بولىپ قايتا ورالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى يسلام كونفە­رەن­تسياسى ۇيىمىنا 1995 جىلدىڭ جەل­توق­سا­نىن­دا كونكاريدە (گۆينەيا) وتكەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لە­رى­نىڭ كونفەرەن­تسيا­سىندا تولىق قۇقىقتى مۇ­شە رەتىندە قابىلدانعان ەدى. مۇشە بولىپ قا­بىل­دانعان كەزدەن باستاپ ەلىمىز ۇيىمنىڭ كوپ­تاراپتى قىزمەتىنە بەلسەنە قاتىسا وتى­رىپ, يكۇ-نىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا جانە ونىڭ ور­كەنيەتتى الەمدەگى ەرەكشەلىكتەرىن نىعاي­تۋ­عا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاق­ستان, سونداي-اق ۇيىم اياسىندا الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جولى­مەن كەدەيشىلىكتى ازايتۋ, ءبىلىم ساپاسى دەڭ­گە­يىن ارتتىرۋ, ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردە دە­مو­كراتيانى, ادام قۇ­قىعى مەن ازاماتتىق قو­عام­دى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قولداۋ كورسەتىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەلەردە 2005 جىلدىڭ 8 جەل­توق­سانىندا مەككەدە ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭ­گەي­دەگى كونفەرەنتسياسىندا قابىلدان­عان يكۇ-نىڭ ونجىلدىق ءىس-قيمىل باع­دار­لا­ما­سىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە بولىپ تا­بى­­لادى. اتالعان قۇجاتتا ۇيىم قىزمە­تى­نىڭ ال­داعى ون جىل ىشىندەگى پەرسپەك­تي­ۆا­لارى ناقتى كورسەتىلگەن. وسى باعدارلاماعا باي­­لا­نىستى يكۇ-نىڭ باس حاتشىسى ەكمە­لەد­دين يحسانوگلۋدىڭ ۇيىمنىڭ ونجىل­دىق ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنىڭ قابىل­دا­نۋى تاريحي جانە جاڭا بەتبۇرىس ەكەنىن, ونىڭ تا­لاپتارىن ورىنداۋ ۇيىمعا مۇشە كوپ­تەگەن ەلدەردى تاپ كەلىپ وتىرعان قيىن­دىقتاردان الىپ شىعۋعا نەگىز بولاتىنىن اتاپ كور­سە­تۋى جايدان-جاي ەمەس. باعدارلامادا, سونداي-اق يسلام الەمى­نىڭ «جول كارتاسى» ءرولىن اتقاراتىن بۇل قۇ­جات­تا ۇيىم ەلدەرى اراسىندا ىشكى ساۋدانى كە­ڭەيتۋ ارقىلى ونىڭ كولەمىن قازىرگى 16 پا­يىز­دان 20 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ شارا­لا­رى دا قاراستىرىلعان. وسىعان باي­لا­نىس­تى قا­زاق­ستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق سترا­تە­گياسىن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلا­نىس­­تار­دى ىنتا­لان­دىرۋعا, ۇيىمعا مۇشە مەملە­كەت­تەرمەن ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنو­لو­گيا­لىق تا­جى­ري­بەلەر الماسۋعا نيەتتەنىپ وتىر. بۇلاردان بولەك ەلىمىز اتالعان سالالار نەگىزىندە قا­زاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مو­دەلىن دامى­تۋدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا تۇ­ساۋكەسەرلەر وتكىزۋ مۇمكىندىگىن قا­راس­تىر­ماق. قازاقستان بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جار­­تىسىنان باستاپ يسلام كون­فە­رەن­تسيا­سى ۇيى­­­مىنا توراعالىق ەتۋ جاۋاپتى جۇ­مى­سىنا كىرىسەدى. ەلىمىزدىڭ وسىنداي اسا ءىرى حا­لىقارالىق ۇيىم توراعالىعىنا ساي­لانۋى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەلى­مىزگە كورسەتىلگەن جوعارى سەنىمى بو­لىپ تا­بى­لا­دى. بۇل جوعارى سەنىمنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ سا­لي­قالى ساياساتىنىڭ نا­تي­­جەسىندە ەلىمىزدە سالتانات قۇرعان ەتنوس­ارالىق تاتۋ­لىق, ساياسي تۇراقتىلىق, دىنارالىق جانە كونفەس­سيا­ارا­لىق كەلىسىم جاتىر. سونىمەن قاتار, تا­ۋەل­سىزدىك تاڭى اراي­لاپ اتقاننان بەرگى كەزەڭدە تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى جي­ناق­تالا كەلىپ, ءبىر ارناعا توعىسا كەلىپ, قا­زاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتتى, تا­نى­تۋ­مەن بىرگە كۇللى الەم­گە مويىنداتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ىشىندە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن تۇڭعىش مەملەكەت رەتىندە تاريحتا قال­دى. مۇنى مۇسىلمان الەمى زور ماق­تا­نىش­پەن قولدادى, قۋاتتادى. ەلىمىز سول ۇدە­دەن شىعا ءبىلدى. ال قازاقستان يكۇ-عا تور­اعالىعى كەزىندە بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى قولعا العالى وتىر. ونىڭ ىشىندە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى, سون­داي-اق بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونو­مي­كالىق فورۋمى بار. سونىمەن, ەلىمىز بيىلعى جىلى تاعى ءبىر ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم – يسلام كون­فەر­ەن­تسياسى ۇيىمىنا تور­اعا­لىق ەتەدى. ەلدىگىمىزگە, بىرلىگىمىزگە سىن بولاتىن, ۇيىم­شىل­دى­عى­مىزدى الەم­دىك قو­عام­داستىققا تاعى ءبىر كور­سە­تەتىن كەز تابالدىرىق ات­تاعان جاڭا 2011 جىلدىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر. بۇل تور­اعا­لىق تا اسقاق ابى­­روي­مەن, الەم جۇرت­­شى­لىعى ايتا جۇ­­رەتىن ۇيلە­سىم­دى ۇي­ىم­­شىل­دىق­پەن وتەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ءاليسۇلتان قۇلانباي.