وسى كۇندەرى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ, ەت ابدەن ۇيرەندى. ءامما قازاق قاۋىمى, بارشا قازاقستان حالقى بيىلعى جەلتوقساننىڭ 1-2 كۇندەرى استانادا ەقىۇ ءسامميتى وتەتىنىنەن حاباردار. ۇلكەن-كىشىنىڭ اۋزىندا: “ەۋرواتلانتيكا جانە ەۋرازيا اۋماعىنداعى جالپىعا ورتاق, بولىنبەيتىن جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن قازاقستان ەلورداسىنا ەقىۇ-عا مۇشە 55 مەملەكەت پەن 12 سەرىكتەس ەلدىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەت توراعالارى, 69 حالىقارالىق ۇيىم جەتەكشىلەرى, 500-گە تارتا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى مەن 1000-نان اسا جۋرناليست كەلەدى”, – دەيتىن ءبىر ءسوز. قۇشاق اشقان مەيماندوستىق ءسوز! جانە بۇل ءسوز جاي ايتىلا قالعان انشەيىن ءسوز ەمەس, بۇل قازىرگى قازاقيا جۇرتىنىڭ جۇرەك قالاۋى مەن بولاشاق سەنىمىنە دەگەن ۇكىلى ءۇمىت ءسوزى.
قازاق جەرىندە وتەتىن بۇل ءسامميتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزى اسا زور. وسى رەتتەن بە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەقىۇ قاۋىمداستىعىنا ارنالعان ءوزىنىڭ بەينەۇندەۋىندە ءتوراعالىقتىڭ ۇرانىن – “سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, تولەرانتتىلىق” دەپ جاريا ەتكەن-ءدى.
سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. تولەرانتتىلىق! ءتورتكۇل دۇنيەگە تاراعان وسى ءبىر ءتورت ءسوزدىڭ استارىندا نە ءبىر سىر جاتقانداي. سولتۇستىك امەريكا, تۇتاس ەۋروپا جانە ازيانىڭ ءبىراز ەلى مۇشە بولىپ وتىرعان, جالپى سانى 56 مەملەكەت كىرەتىن جاھانداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە توراعالىق ەتۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەيتىن باق. بۇرىنعى تمد ەلدەرى بار, باسقاداي “سەن تۇر, مەن اتايىن” دەيتىن الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىنان سۋىرىلىپ العا شىعىپ, ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتۋ قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە تيسە, بۇل دا ءبىر بۇيرىق – الاشتىڭ ابىرويى, ارقاسى بوساعان, اياعى شەشىلگەن ەرىكتى قازاق ەلىنىڭ جەتىستىگى, ەلباسىنىڭ بەدەلى!
“بەدەل” دەگەندە, ايتۋعا ءتيىستىمىز, بەدەل دەگەن دە كۇرەس. بەدەلدى كورە الاتىندار دا, كورە المايتىندار دا بار. وندايلار ىشتە دە, سىرتتا دا تابىلادى. ەقىۇ-عا توراعالىق ءسوز بولا باستاعاننان الدىمەن وسىنداي ادامي پەندەلىك “بارەردەن” ءوتۋ كەرەك بولدى, ءوتىلدى دە. قالعان جاعى, ارينە, ەڭبەك, توگىلگەن تەر, ءىزدەنىستەر... ءتوراعالىق – سىن. جاۋاپتى ۇيىمعا جەتەكشىلىك جاساۋ ءۇشىن جانە مىقتى كوشباسشى, اتالى جۇرت, اۋداندى ۇلت, كوشەلى مەملەكەت بولۋ كەرەك, ءسوز سوندا ءوتىمدى كەلەر. ونەگەلى ەلدىڭ ورەسى بيىك. قازاقستاندا وسى كومپونەنتتەر تۇگەل بار-تىن ءجانە قانداي! ۇستاسا ەتەگى, جەكسە جەتەگى بار ەلباسىمىزدىڭ اتاق-داڭقى, شۇكىر, جەتكىلىكتى. جاس تا بولسا تەز جەتىلگەن مەملەكەتىمىزدىڭ بوساعاسى بەرىك, شاڭىراعى بيىك ەكەندىگىن قازىر الەم مويىندادى. سوندىقتان دا عوي ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋدى كوزدەگەنى. ايتپەسە ءوتكەلىن بىلمەي كىم سۋ كەشەدى. سول سەبەپتى دە كوپتەگەن كەڭەسۋلەردەن كەيىن, 2007 جىلى مادريدتە وتكەن جيىندا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعا بولۋى ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
وسىنىڭ ءبارىن جيىپ-تەرىپ قورىتىندىلاساق, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنى ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىندا جەكە دەربەس مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسقاندىعىنىڭ ارقاسى. ءويتكەنى, قازاقستان ءوزىن حالىقارالىق قاتىناستاردا تانىتا ءبىلدى, جاھاندىق ماسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسا وتىرىپ, ايماقتىق, الەمدىك ءماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى ۇسىنىستار جاساپ, باستامالار كوتەردى, يدەيالار تاستادى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, جاسالعان جۇمىستار جەتكىلىكتى ەدى. وسى رەتتە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز ءسوزىندە: “قازاقستان ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋى – اسا ماڭىزدى باسىمدىقتىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى بۇكىل ءوڭىرگە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. ەقىۇ-نىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىمەن بىرگە, قازاقستان قازىرگى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىندە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن تۇسىنىستىك ارقىلى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىستاردى جان-جاقتى قولدايدى”, – دەدى. شىنىمەن دە, توراعالىقتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قازاقستان بىرنەشە جىلداردان بەرى ءبىر توقتامعا كەلە الماي, ءدۇرداراز بولىپ وتىرعان ەلدەردى بىتىمگەرشىلىككە شاقىردى, ولاردىڭ اراسىندا بەيبىت كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزدى. بۇعان تاۋلى قاراباق, اۋعانستان, وڭتۇستىك كاۆكاز, دنەستر بويى, قىرعىزستان, ت.ت. ەلدەر مىسالى تولىق دالەل بولا الادى.
البەتتە, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋگە نەگىزگى سەبەپ بولعان فاكتور ەلباسىمىزدىڭ بەدەلى بولعانى داۋسىز. سودان كەيىنگى سەبەپ, قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى باستى اسەر ەتتى دەۋ ورىندى. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن كەزىندە الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە وڭ ىقپال جاسادى. بۇگىندە, ءتوراعالىقتىڭ 10 ايى وتكەننەن كەيىن, ەقىۇ ەلدەرىنىڭ ساياسي ەليتاسى جانە حالىقارالىق ساراپشىلار قوعامداستىعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-داعى ساياسي باسشىلىعىنىڭ ءتيىمدىلىگى مەن سىندارلىلىعىنا جوعارى باعا بەرىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى وسىنداي قىرۋار جۇمىستىڭ, زور ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. بۇعان مىسال كوپ. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا الەمدىك ساراپشىلار “ورتالىق ازيا ەلدەرىن قازاقستاندىق ءۇلگىدە دامىتۋ قاجەت” دەگەن پىكىردى ايتۋدا. بۇل تۇجىرىم ەلىمىزدىڭ وتكەن 20 جىل ىشىندە جەتكەن تابىستارىنا قاراي تۋىنداپ وتىر. جاقىندا قازاقستانعا كەلگەن امەريكالىق ساراپشى م.ولكوتت “قازاقستان – قىرعىزستاندى تىعىرىقتان شىعاراتىن بىردەن-ءبىر ەل” دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار كوپتەگەن الەمدىك ساراپشىلار قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى دامۋىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە ايماقتاعى جاعدايدى رەتتەۋدىڭ بىردەن-ءبىر فاكتورى بولا الاتىندىعىن ايتىپ كەلەدى.
قىسقاسى, قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بارىسىندا اۋعانستان ءتوڭىرەگىندە ەلەۋلى شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولا الدى. ۇستىمىزدەگى جىلى جەلتوقساننىڭ باسىندا استانادا بولاتىن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىنەن كۇتەرىمىز كوپ. ەگەر 56 مەملەكەت باسشىلارى ءبىرىگىپ كەلىسىمگە قول جەتكىزەر بولسا, سەڭنىڭ ودان ءارى قوزعالارى ءسوزسىز. بۇل قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن شارىقتاتا تۇسەرى انىق.
جالپى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى شەڭبەرىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءارتۇرلى ءىس-شارالار ءوتتى دەپ, اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى بارىسىندا ءبىزدىڭ ەل الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋعانستان ءتوڭىرەگىندە قوردالانعان ماسەلەلەردى رەتتەۋگە باسا كوڭىل اۋداردى. ءۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 50 ملن. اقش دوللارىن ءبولۋ ارقىلى مىڭ اۋعاندىق جاستى ەلىمىزدىڭ جوو-لارىندا وقىتۋدى باستاپ كەتتى. ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدىسىنىڭ جاستارعا بولىنگەن ينۆەستيتسيا ەكەنىن ەسكەرگەن ەلىمىز اۋعان جاستارىنا ءبىلىم بەرۋ, ولاردى زاماناۋي قۇندىلىقتارمەن سۋسىنداتۋ ارقىلى اۋعانستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن يگى ءىس اتقارىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, قازاقستان وسى ۋاقىت ارالىعىندا اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە 6 مىڭ توننا كۇرىش, 2 مىڭ توننا بيداي, 1,3 مىڭ توننا قۇرعاق ءسۇت جونەلتكەن بولسا, اۋرۋحانا, مەكتەپ, بالاباقشا قۇرىلىستارى ءۇشىن قارجىلاي كومەك رەتىندە 3 ملن. اقش دوللارىن ءبولگەن بولاتىن. مۇنداي يگى شارالاردىڭ ارمەن قاراي جالعاسا بەرەرى ءسوزسىز. وسى سەكىلدى گۋمانيتارلىق شارالار تەك ساياسي ۇلگىدە عانا ەمەس, قاراپايىم ادامي قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان ءوزگە ەلدەرگە ۇلگى بولارلىق ءماسەلە. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز اراداعى 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن استانادا ەقىۇ-نىڭ سامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەتتى ىمىراعا كەلتىرە الدى, بۇل قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تابىستى جانە ءتيىمدى ءتوراعالىق ەتكەندىگىنىڭ جارقىن ايعاعى.
ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدەگى جيناعان ءتاجىريبەمىز, سامميت وتكىزۋدەگى مارتەبەمىز ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا دا ۇلكەن اسەرى بولماق. ەلىمىزدىڭ ساياسي-دەموكراتيالىق دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. وسىنىڭ بارلىعى ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ەلىمىزدى باسقارىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ىسكە اسقانىن بىلدىرەدى. ءبىر كەزدەرى قازاقتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بالا كەزىندە: “ەگەر كەلەشەكتە قولىمنان ءىس كەلەتىن ازامات بولا قالسام, قازاق دەگەن حالىقتى دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ, تەرەزەسىن تەڭ ەتەر ەدىم”, – دەپ ارماندايدى ەكەن. ەلباسىنىڭ سول ارمانى بۇگىندەرى ىسكە اسىپ وتىر. الداعى سامميت قازاق ەلىن دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ, تەرەزەسىن تەڭ ەتەر ءححى عاسىردىڭ ەڭ باستى, ەڭ ماڭىزدى وقيعالارىنىڭ ءبىرى بولماق. ءويتكەنى, قازاق ەلىندە وتەتىن بۇل باسقوسۋدا الداعى ونجىلدىقتاعى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستاردى انىقتايتىن ايتۋلى, تاعدىرلى شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ جوسپارلانۋدا. ورىندالعان ارمان دەگەن وسى!
وسىندايدا ءبارى ەسكە تۇسەدى. ...1990 جىلعى 24 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكادا پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ شىعارىپ, سەسسيادا ەل پرەزيدەنتى ەتىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى سايلادى. ۇزاماي “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” دەكلاراتسيا قابىلداندى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا قازاقستان حالقى ءبىراۋىزدان ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سالتاناتتى جاعدايدا سايلادى. بۇعان جالعاسا سول جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ” بەكىتىلدى. قازاقتىڭ ناعىز كۇتكەن كۇنى, مىنە, ناق وسى كۇننەن باستالادى. بۇدان كەيىنگى كۇندەر مەن جىلداردى ءبىر سوزبەن ورلەۋ جىلدارى دەسەك تە بولار. جاڭارۋ, جاڭعىرۋ باستالدى. تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىنگى ساناۋلى كۇندەردە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى” زاڭ قابىلدانىپ, 1992 جىلى رەسپۋبليكانىڭ قارۋلى كۇشتەرى, رەسپۋبليكالىق ۇلان, ىشكى جانە شەكارا ءاسكەرلەرى قۇرىلدى. 1993 جىلى ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى جاساقتالدى. ەلدىڭ مەملەكەتتىك جاڭا نىشاندارى, مەملەكەتتىك ناگرادالارى قابىلدانىپ, 1993 جىلى قازاقستاندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە ەنگىزىلدى. بۇلار مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ قاجەتتى نىساندارى ەدى. ەندى 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ قالىپتاسۋىن زاڭ جۇزىندە اياقتاعان العاشقى كونستيتۋتسيا دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, ازاماتتىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ناقتى كەپىلدەرىن, دەموكراتيالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كوشۋ باستالدى.
ومىردە سارا جول جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇرالاڭ جولى – جاڭا سۇرلەۋى, ارينە, قيىندىق اكەلمەي قويمايدى. 1994-1995 جىلدار وڭايعا تيگەن جوق. سول جىلدارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “زامان تىنىشتىعىن بەرسە, بۇگىنگى داعدارىستان دا شىعامىز. تاۋەلسىز قازاقستان ءداۋلەتىنە ساۋلەتى ساي قۋاتتى مەملەكەتكە اينالار. قازاق حالقى الەمدىك وركەنيەتكە قازىرگىدەن دە قوماقتى ۇلەس قوسار. دالامىزدا دا, قالامىزدا دا شات ءتىرلىك ورنار”, – دەپ ەدى. بۇل – بولاشاعىنا سەنگەن باسشىنىڭ ءسوزى-ءتىن. ايتسە دە اۋىر قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرگەن ەلىمىز 90-شى جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇستى. 2000 جىلى قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكالى ەل مارتەبەسىنە يە بولدى. سودان كەيىنگى بەس جىلدا ەل ەكونوميكاسى 10 پايىزعا ءوستى. قازىر قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ورتالىق ازيا مەن كاۆكازداعى جەتى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنەن اسىپ تۇسەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلدەگى باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ بولىپ وتىرعانىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. مەملەكەتىمىز تاياۋ ارادا بسۇ-عا كىرۋگە, الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىندا كورىنۋگە ۇمتىلۋدا. ءۇمىتتى ەل ساياساتتا بولسىن, ەكونوميكادا بولسىن, الەۋمەتتىك سالادا بولسىن وزگەلەرگە ۇلگى بولاتىنداي دارەجەدە دامۋدى ماقسات ەتسە, بۇل ءۇشىن “قازاقستان – 2030” اتتى ستراتەگيالىق باعدارلاما قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىن دامۋىن الدىن الا بەلگىلەدى. ناتيجەسىندە قازاقستان ەكونوميكالىق رەفورمانى ءجۇزەگە اسىرۋدا كەشەگى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ الدىنا شىعىپ, ۇستانعان ەكونوميكالىق مودەل دامۋشى ەلدەرگە ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىلا باستادى. قازاق ەلى وسىلايشا قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن, زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى, اتقارۋشى بيلىكتى رەفورمالاۋدىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق, دەموكراتيالىق تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعا العان ەل اتاندى. ەلىمىزدە ءومىر سۇرەتىن سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ دارەجەدە دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ ءوز جەرىندە ءتىلىنىڭ, ءدىنىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە قول جەتكەنى قۋانىش. ءبىر كەزدەرى ءوز ەلىندە سانى 29 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 63,9 پايىزىن قۇرايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا قامقورلىق جاسالىپ وتىر. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى قايتا تۇلەتۋ ءۇشىن “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالدى. قازاقتىڭ ەلورداسى – استانا ءدۇنيەگە كەلدى! ءازىز قازاق جۇرتىن, ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن بۇگىندە بارشا الەم تانيدى. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى! وسىعان وراي ەلباسى: ء“دۇنيەدە تاۋەلسىز ەل بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپ ۇلتتى, تاتۋ ىنتىماقتى حالقى بار. قۋاتتى ەكونوميكاسى, سەنىمدى ساياسي ءجۇيەسى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىننەن نۇرلى, بۇگىننەن جەمىستى بولاشاعى بار”, – دەپ الەمگە جار سالىپ ەدى, سول ءسوزى اقيقاتقا اينالدى. ەندىگى جەردە بايىرعى “كۇلتەگىن” جىرىندا ايتىلعان:
“بىلىكسىز قاعاندار وتىرعان ەكەن, جالتاق
قاعاندار وتىرعان ەكەن.
امىرشىلەرى دە بىلىكسىز ەكەن, جالتاق بولعان ەكەن.
بەكتەرىنىڭ, حالقىنىڭ ىمىراسىزدىعىنان,
تابعاش حالقىنىڭ الداۋىنا سەنگەندىگىنەن,
ارباۋىنا كونگەندىگىنەن, ءىنىلى-اعانىڭ داۋلاسقاندىعىنان,
بەكتى حالقىنىڭ جاۋلاسقاندىعىنان, تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى”, – دەيتىندەي اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىقتان, بىرلىگى جوق ەلدىكتەن, ىمىراسىزدىعى كەتكەن حالىقتان, بىلىكسىز بيلىكتەن ساقتاسىن دەۋ ورىندى.
قازاق قازاق بولعالى قازاققا بىرلىك پەن تۇتاستىق باستى تاقىرىپ بولىپ كەلگەن. استانا ءسامميتىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى دا وسى تاقىرىپ. بۇل قاعيدانى ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا بەرىك ۇستانادى. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: “قازاقستان ەشقاشان دا بىردە-ءبىر ايماقتىڭ “ايىل تارتپاسى” بولمايدى, ەشقاشان دا ونىڭ “كىشى ءىنىسى” بولمايدى”, – دەدى. مۇنىڭ ەلشىلدىك ءبىر كورىنىسىن شورتانباي اقىن ايتىپتى. كونە جىراۋ:
زار, زار زامان, زار زامان,
زارلاپ وتكەن تار زامان.
مىناۋ اقىر زاماندا
الۋان-الۋان جان شىقتى,
ارام, اراز حان شىقتى,
قايىرى جوق باي شىقتى.
ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق,
ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق,
اقشا دەگەن مال شىقتى,
كەدەي قايتىپ كۇن كورەر؟ –
سول سەبەپتەن قورقامىن!
كەلە جاتىر جاقىنداپ
اي مەن كۇننىڭ اراسى.
تاڭدا ماقشار بولعاندا,
تارازىنى اۋدارار
زالىمنىڭ قىلعان كۇناسى.
ءتاۋبا, تاۋپىق كەلتىرمەس
ازعان ەلدىڭ مولداسى.
جاھاننام دەگەن دوزاقتا
شايتان بولار جولداسى.
قۇبىلاسىن بىلمەي قۇل,
سوندا تارتار جازاسىن.
كەشىرمەيدى قۇدايىم
بەس نامازدىڭ قازاسىن.
قۇرت-قۇمىرسقا جينالىپ,
كەتىرەر ونىڭ مازاسىن.
ساقتا, قۇداي, سونان دەپ,
سول سەبەپتەن قورقامىن! – دەپ ءوتتى.
قازاقتىڭ زارى از بولدى ما, ابىز جىردىڭ باسى دەرلىك سىپىرا جىراۋ: “مەن باباڭمىن, باباڭمىن, مەن نەلەردى كورمەدىم”, دەپ قوبىز شالىپ, ءجۇز الپىس جاساعان جىرشى ءوز عۇمىرىندا ون ءبىر پاتشالىق كورگەنىن تولعاعان. سونداعى جازباي تەرگەن تاقىرىبى – اۋىزبىرلىك, قازاق حالقىنىڭ ەلدىك مىنەزى! ءجانە بۇل جولىنان جاڭىلماعان دا. اداسقاندى ۇيىرگە قوسىپ, جاڭىلعاندى جىرىمەن جاسقاعان. كەزىندە اسان قايعى بابا:
قۇيرىعى جوق, جالى جوق,
قۇلان قايتىپ كۇن كورەر؟!
اياعى جوق, قولى جوق –
جىلان قايتىپ كۇن كورەر؟!
شىبىن شىقسا جاز بولىپ –
تازدار قايتىپ كۇن كورەر؟!
جالاڭ اياق بالاپان,
قازدار قايتىپ كۇن كورەر؟! – دەسە, بۇل دا ءبىر مىسال, كەيىنگىگە قالدىرعان ءپالسافا تولعاۋ! قازتۋعان جىراۋ:
مەن قارعا بويلى قازتۋعان,
قايعىلانىپ اسىپ بارامىن
نوعايلى – قازاق ەلىمنەن, – دەيدى. تاۋداعى ءبورى تارلان ەلىنەن اۋعاندا تىنىسى تارىلعانىن جاسىرمايدى. بۇل – اتىشۋلى “ەلىم-ايدىڭ” جالعاستى شۋماعى ىسپەتتى جىر جولى! قازتۋعان جىراۋ جىرى مولدوۆا مەن دنەستر بويى ماسەلەسىن رەتتەۋدەگى قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى مەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل باعىتتا اتقارعان ءرولىن ەسكە سالادى.
“دۇنيەنىڭ باسى سايران, ءتۇبى ويران” دەگەن دوسپامبەت جول ءجۇرىپ, توعاي-توعاي سۋ كەشىپ, تولماعالى الا بالتاسىن قولعا الىپ, توپ باستادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ول:
اينالايىن اقجايىق,
ات سالماي وتەر كۇن قايدا؟!
ەڭسەسى بيىك بوز وردا
ەڭكەيە كىرەر كۇن قايدا؟!
قارا بۇلان تەرىسىن
ەتىك قىلار كۇن قايدا؟!
كۇدەرىدەن باۋ تاعىپ,
كىرەۋكە كيەر كۇن قايدا؟!
كۇمبىر-كۇمبىر كىسىنەتىپ,
كۇرەڭدى مىنەر كۇن قايدا؟!
تولعامالى اق بالتا
تولعاپ ۇستار كۇن قايدا؟!
التى قۇلاش اق نايزا,
ۇسىنىپ شانشار كۇن قايدا؟!
ساداق تولعان سايگەز وق
ماساعىنان وتكەرىپ,
باسىن قولعا جەتكەرىپ,
سوزىپ تارتار كۇن قايدا؟!
كەتبۇعاداي بيلەردەن
كەڭەس سۇرار كۇن قايدا؟!
ەدىلدىڭ بويىن ەن جايلاپ,
شالعىنعا بيە ءبىز بايلاپ,
ورىندىقتاي قارا سابادان
بوزبالامەن ك ۇلىپ-ويناپ,
قىمىز ىشەر كۇن قايدا؟! – دەپ ارمانداعان ەكەن. سول جىراۋدىڭ قيالداعان كۇنى ەندى تۋدى, زامان وزگەرىپ قازاق جۇرتى تاۋەلسىز ەل اتاندى. بۇگىندە بارشا الاش ميلاتى ازات! ءوتكەن ابىز جىراۋلار تولعاۋلارىنا نازار اۋدارۋداعى ماقسات – بۇرىنعىعا ءۇڭىلۋ, بۇگىنگى ساباقتاستىقتىڭ باستاۋىن تانۋعا ۇمتىلعاندىق تالاپ. وسى يدەيانى ەلىنە جاقىن ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا كۇنى بۇگىندەرى جازباي تاراتىپ, ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وقۋشى قولىنا جەتىپ جاتقان ەڭبەكتەرىندە بۇل جاعى مۇلدەم مول, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق تانىمالدىعىن ارتتىرۋ, ونىڭ جەتىستىكتەرىن, ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ءمادەنيەتىن پاش ەتۋ, تاريحىن, ادەبيەتىن, ونەرىن جەتە بىلەتىن باسشى بۇل جاعىنان العاندا كىمگە دە بولسا ۇلگى. دەيتۇرعانمەن, قازىرگى زامان جاعانى جايلاۋ ەتىپ جىبەرەتىن زامان ەمەس. ءتورت قۇبىلا قاشان تەڭ بولعان, ونداي ءداۋىر ەش عاسىردا بولماعان. جالپى, راحات زاماندى ەشكىم كوردىم دەپ ايتپايدى. ءدال قازىر قازاقستاندا “قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاي قالدى” دەپ ماقتانۋ ورىنسىز. ەستى ەل سابىر ساقتايدى. مامىرا جازدا دا داۋىل تۇرادى. ساف-ساف كوڭىل – ساف كوڭىل. بۇقار بابا سوندىقتان دا “جار باسىنا قونباڭىز” دەگەن.
جار باسىنا قونباڭىز,
داۋىل سوقسا ءۇي كەتەر.
جاتقا تىزگىن بەرمەڭىز,
جالامەنەن باس كەتەر.
جامانمەن جولداس بولساڭىز,
كورىنگەنگە كۇلكى ەتەر.
جاقسىمەن جولداس بولساڭىز,
ايرىلماسقا سەرت ەتەر, – دەپتى. ەستە ۇستار عاقليا!
قازاق ەلى – كوپ ۇلىستى, بىراق قازاق اتاۋلى ءبىر ۇلتتان تۇراتىن مەملەكەت! وسى ۇعىمدى ەلباسى دا ءاردايىم نىعارلاي ايتادى, ۇعىنعانعا ولجا! ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلىنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسى مەن تانىلۋى وسى رەتتەن دە الداعى ءسامميتتىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
بىرلىك قىپ ءىس ەتۋگە شورقاق, جۇرتىم,
تابىلسا وڭاي ولجا ورتاق, جۇرتىم,
سياقتى قارا قارعا شۋىلداعان,
ۇرەيسىز, قويان جۇرەك قورقاق, جۇرتىم.
بىلمەيسىڭ ءجونىڭ مەنەن تەرىسىڭدى,
ەل بولىپ ءىس ەتپەيسىڭ كەلىسىمدى.
ءۇمىت قىپ بايگە اتىنداي تالاي قوسىپ,
بايقادىق شابىس تۇگىل, جەلىسىڭدى.
ءجون ايتقان جۇرتشىلىققا ادام بولسا,
شىعاسىڭ قولىڭا الىپ كەبىسىڭدى.
بىتىراپ بەت-بەتىڭە جونەلگەندە,
كوردىك قوي جايىلاتىن ءورىسىڭدى.
كەلگەندە ءوزدى-وزىڭە مىقتى-اقسىڭدار,
قايتەيىن, وزگە دەسە كونگىشىڭدى.
سىقىلدى سىنىق بۇتاق تومەندەسەڭ,
كىم جۇلماس وڭايداعى جەمىسىڭدى؟! – دەپ جازعان ەدى احمەت بايتۇرسىنوۆ “جۇرتىما” دەيتىن ولەڭىندە. بۇل ولەڭدى ۇلى ۇستاز حح عاسىر باسىندا جازعان. وسىنداي بەيقام جۇرتتى الاشتىڭ ەندى ءبىر ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ:
كوزىڭدى اش, ويان قازاق كوتەر باستى,
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتى, ءدىن ناشارلاپ, حال ھاراب بوپ,
قازاعىم, ەندى جاتۋ جاراماس-تى, – دەپ وياتىپ, حالىققا تۇكپىرلى وي, ەلشىلدىك ۇران تاستادى. ەندى بۇگىنگى قالىپتى ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايقىنداساق, ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە, وركەنيەتتەر توعىسىندا تالاي حالىقتاردى تال بەسىگىندە تەربەگەن ۇلى دالانىڭ توسىندە دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بارشا تاريحى – ۇلت پەن ۇلىس رەتىندە ساقتالىپ قالۋ جولىنداعى تالاسسىز كۇرەستەرگە تولى تاريح ەكەنى جانە انىق. بابالار ءجۇرىپ وتكەن جول – تار جول, تايعاق كەشۋلى جول-تىن. سول بۇرالاڭدى قيىن جولمەن “مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ” ءجۇرىپ وتكەن قازاق حالقى باسىنان نە ءبىر الماعايىپ زاماندى وتكەرە وتىرىپ, بۇگىنگىدەي كۇنگە قول جەتكىزدى – ەگەمەندى ەل بولدى.
بۇگىنگى ءبىزدىڭ ءار كۇنىمىزدىڭ ءتۇرلى كەڭ اۋقىمدى وقيعاعا تولى بولۋى زور قۋانىش. استانا ءسامميتى سونىڭ ءبىر ايعاعى. ەش زاماندا, ەش عاسىردا, سوناۋ وردالى قازاق حاندىقتارى تۇسىندا قازاقتىڭ بۇل سايىن دالاسى مۇنداي ۇلى جيىندى كورمەگەن. ارىعا سوقپاي-اق بەرگى حV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازىرگى ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدىڭ تابانىندا ورىن تەپكەن قازاق ورداسىنان بەرى بارشا ادامزات مۇددەسىن كوزدەر ءدال وسىنداي الامان جيىن, استانا سامميتىندەي ءماسليحات وتكىزىلمەپتى. التىن وردانىڭ ۇلى حانى جانىبەكتەن باستاپ قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىعا دەيىن مۇنداي كەڭ اۋقىمدى الەمدىك ماجىلىسكە كۋا بولماعان, ەندى تاۋەلسىز قازاق حالقى وسىنداي ۇلى مارتەبەگە يە, ونى وتكىزىپ وتىرعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ! ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى دا, ءمانى دە, مىنە, وسىندا. الاشتىڭ ەلورداسى – استانادا ەندى از كۇندە الەم جۇرتشىلىعى كۇتكەن جاھاندىق ءۇمىت پەن سەنىم ءسامميتى وتەدى.
الاش تۋى استىندا
ءبىز – الاشتىڭ بالاسى.
كۇنىمىز تۋىپ كوگەردى
سارىارقانىڭ دالاسى.
قۇرت اۋرۋداي جايلاعان,
قۇرتپاققا ءبىزدى ويلاعان,
قانىمىزعا تويماعان,
قولىمىزدى بايلاعان,
ەرىمىزدى ايداعان,
ەلىمىزدى لايلاعان,
جەرىمىزدى شيمايلاعان,
ءوشتى زالىم قاراسى.
جاساسىن, الاش, جاساسىن!
الاش تۋى استىندا,
قولدايتىن الاش بابامىز.
تۋىسقاندىق, تەڭدىك دەپ,
تۋىن قولعا اپ شابامىز.
بەرىلگەندە تىلەكتەر,
جارىلماي ما جۇرەكتەر.
زاڭ جاسايتىن ورىنعا
جۇرتپەن بىرگە بارامىز.
قاتاردان ورىن الامىز.
جاساسىن, الاش, جاساسىن!
الاش تۋى استىندا
ولسەك, بىرگە ولدىك ءبىز.
نە جاقسىلىق, نە قايعى
كورسەك, بىرگە كوردىك ءبىز.
ىشكى جانجال-تالاستى,
كۇنشىلدىكپەن قاراستى,
مىنا جەرگە كومدىك ءبىز.
جاساسىن, الاش, جاساسىن!
الاش تۋى استىندا
كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.
ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى
قورلىعىنا بەرمەيمىز.
ادامدىقتىڭ جولىنا
باستاعان ەرلەر سوڭىندا.
باسقاعا كوڭىل بولمەيمىز.
قانداي شايتان كەلسە دە,
الداۋىنا كونبەيمىز.
ولەر جەردەن كەتتىك ءبىز,
جاسايدى الاش, ولمەيمىز.
جاساسىن, الاش, جاساسىن! – دەي تۇرىپ, ءسوز سوڭىن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جازىپ تاراتقان “الاش ۇرانىمەن” اياقتاپ, استانا تورىندە ءوتكەلى وتىرعان ۇلى جيىنعا: “تورلە, سامميت!” دەپ قۇشاق جايساق بولادى. ءازىز قازاق جۇرتى ءاردايىم ۇكىلى ۇمىتپەن ءومىر ءسۇرىپ, نىق سەنىممەن العا باسسىن!
قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى.
