كىسى تاعدىرى كۇندەلىك داپتەر سەكىلدى. قالا تاعدىرى دا ادام تاعدىرىنا ۇقسايدى. سارىارقانىڭ تورىنە, اق بۇلتتار ەتەگىنە ورناعان الىپ قالا استانانىڭ تاريحى بۇل كۇندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن ءارىپتى شەجىرەسىنە اينالدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ اتاقتى ساۋلەتشىلەرى ەلباسىنىڭ شاقىرۋىنا قۇلاق اسىپ, ات باسىن بۇردى; جۇلدىزى بيىك مارتەبەلى بايگەلەرگە قاتىسىپ, ءوز ەسىمدەرىن استانامىزداعى ءزاۋلىم نىساندارعا ايشىقتى قارىپپەن ورنەكتەي باستادى. ەڭ اۋەلگى قىلاۋ تۇسپەگەن اق قاعازداي جازيرا دالانىڭ بەتىنە جاس قالانىڭ نوباي-نۇسقاسىن سىزعان جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا, پيراميدا, حان شاتىردى ومىرگە اكەلگەن اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر, قالانىڭ كەشەندى قۇرىلىستارىن كوركەمدەي قۇرعان قازاق ساۋلەتشىلەرى – ءسارسەنبەك ءجۇنىسوۆ, باقتىباي تايتاليەۆ, ساماتبەك بوكەباي, جۇبانىش ابدىباەۆ قولتاڭباسى ءار تۇستان كەمپىرقوساقشا قۇبىلىپ كوز تارتادى. قايران قالماسقا امالىڭىز جوق!
ءبىر عانا نورمان فوستەردىڭ حان شاتىرىن تىلگە تيەك ەتىپ كورەلىك.
ءححى عاسىردىڭ تەحنولوگيا جەتىستىگىن ءساتتى پايدالانعان عاجايىپ قۇرىلىس ءوزىنىڭ كەڭدىگى جاعىنان دۇنيەدە نەكەن-ساياق, ال ورتالىق ازيادا جالعىز ءوزى. جالپى كولەمى 127 مىڭ شارشى مەتر. ورتالىق تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى 102 مەتر. كيىز ءۇيدىڭ ۋىعى سەكىلدى ءجۇزدەگەن بولات ۆانت – تىرەۋىش تۋىرلىق سەكىلدى پوليمەر قاپتاعىشتى شىركوبەلەك اينالدىرا كوتەرەدى. اتقاننان باتقانعا دەيىن كۇن ساۋلەسى ەركىن تۇسەتىن تۇنىكەسى شاڭىراق ىسپەتتى. ىشكى كورىنىسى عالامات: بىردە بۇلبۇلدى باق, كەلەسىدە شىرايلى كول, تۇكپىر توردە مولدىرەگەن كوك تەڭىز – الماسىپ كەلىپ كوز تارتادى. اۋا رايى قالىپتى كۇيدە ۇستالادى. ويىن-ساۋىق كەشەنىنىڭ ىشىندە – گولف الاڭى, سۇلۋلىق سالونى, كونتسەرت زالى, بەس جۇلدىزدى قوناق ءۇيى, Green امبەباپ ساۋدا جەلىسى – باياعى مىڭ ءبىر ءتۇن ەرتەگىسىندەگى شىعىس كەرەمەتىندەي ەرەكشە الەمگە ەنگىزىپ, كوڭىل كونشىتەدى. قۇرىلىستى اسەمدەگەن ۋكراينانىڭ اتاقتى “ايسبەرگ” كومپانياسى.
ەڭ عاجابى – ويىن-ساۋىق كەشەنىنىڭ اۋا رايى جىل ون ەكى اي اۆتوماتتى تۇردە رەتتەلەدى. “ايسبەرگ” مۇزداتقىشى ءار زالعا ءوزىنشە جۇپار اۋا, سامال جەل, ىڭكار جىلىلىق جەلپۋىمەن ەرەكشە. سول عاجايىپقا العاش ەنگەن كىسىنىڭ كوڭىل-كۇيى, بەينە, تاعدىر كۇندەلىگىنىڭ كوركەم جازۋى سەكىلدى.
حان شاتىر دەسە – دەگەندەي! قۇبا ءدۇز, جازيرا دالانىڭ جيەگىنە ورناي قالعان باياعى قاس باتىردىڭ جورىق قوسىنى سەكىلدى. اتام زامانعى كۇن تەكتى – كۇلتەگىن, بىلگىر – بىلگە, قۇت يەسى – قۇتلىق, تۇڭعيىق – تونىكوك, شىعىس حانى – شىڭعىسحان جەر ەڭبەگىن تەسكەن ءدۇبىرلى جورىقتا ءارى ىڭعايلى, ءارى جەڭىل قوس الىپ جۇرگەنى, تىزگىن تارتقان جەرىنە دوڭگەلەتىپ شاتىر تىككەنى كەشەگى تاريحتان ءمالىم. باعزى بابا رۋحىمەن قايىرا تىرىلگەن شاتىر – سامۇرىق قۇسشا ۇشىپ كەلىپ, الاپات دالانىڭ بەتىنە قازىر عانا قونا قالعانداي, ءسىرا. كۇنى كەشە, قالا كۇنىندە حان شاتىردىڭ اشىلۋ راسىمىنە شامالى شەگىنىس جاسالىق.
استانا اكىمدىگى قالا كۇنىنە ارناپ ءزاۋلىم كەشەننىڭ قاس بەتىنە, كوشە ىرگەسىنە اشىق ستاديون سەكىلدى – تريبۋنا, كىسى تىزە بۇگەتىن ۇزىنا بويعى ورىندىق, ورتاسىندا ەلباسى, مارتەبەلى مەيماندار تىزە بۇگەتىن ورىنجاي. ۇستىنە تۇكتى ءپ ۇلىش. كولەڭكەلى باستىرمانىڭ وڭ قاناتتاعى ءVىp-A بولىگىنە بۇرىلىپ, بەلگىلەنگەن ورىنعا تىزە بۇككەنىمىز سول. مەرەكەلىك سالتانات دۋ ەتە ءتۇستى.
اۋەلى ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى قۇلاق كەستى. ۇزىنا بويعى الاڭعا باتىر بابانىڭ ۇلى دالانى سىلكىپ وياتقان مىڭ سان عاسكەرى كيمەلەي لەكىدى. كوز ۇشىنداعى تەڭگەنى جالعىز جەبەمەن قاعىپ تۇسىرەر ساداقشى, شاۋىپ بارا جاتقان ات ۇستىندە نايزاسىن شىرق ۇيىرگەن سارباز, شىعىرشىقتى توركوز كىرەۋكە كيگەن بالۋان دەنەلى قولباسى بەت الدىمىزدان قۇيعىتىپ وتكەندە ەكپىنىنەن جاۋ ىققانداي ەدى. بوي-باسىنان ۇياتى سەزىلگەن, “قارا جورعانى” بيلەپ, بۋىنى جوق بۇراتىلعان ارۋلار. كوز جانارى وت بوپ جانىپ ات جالىنا جابىسقان بوزبالا. جىبەك جولى كەرۋەنىنىڭ باس بۇيداسىن تارتقان كاريانىڭ كوكىرەگى جىر مەن سىر. وقالى شاپان, ويۋلى كامزول كيگەن كۇيمەدەگى كەربەز كەيۋانا ۇزاتىلعان قىزشا سىزىلادى. ءوتىپ بارا جاتقان بۇل دا ءبىر داۋرەن دەسەيشى!
وسى ءبىزدىڭ ەلباسىنا دۇنيەنى سۋرەتپەن كورەتىن, كەڭىستىك پەن سۇلۋلىقتى قۇپ ءۇيلەستىرە بىلەتىن, تۇپقازىق يدەيانى تۇكپىرلەپ سەزەتىن ساۋلەتشىلىك مىنەز قونعان. اۋەلگى نوباي-نۇسقاسىن ءوزى سىزعان بايتەرەك, اتاقتى ارحيتەكتور نورمان فوستەرگە وي سالعان پيراميدا, حان شاتىر ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى.
قارسى بەتتەگى حان شاتىرعا قاراپ وتىرىپ, ماگنيت ورىسىنە تاپ بولعانداي اربالامىز. بىردە جارتاستى ۇرىپ بۇرقىراعان تەڭىز تولقىنىنىڭ سارىنى, كەلەسىدە ساعىنىش ۇيىعان كوڭىل كۇيىنىڭ تاعدىر كۇندەلىگى. كوركەم جازۋدىڭ قۇپ ۇيلەسكەن ءماتىنىن وقىعانداي بولامىز.
ءبىرازداسىن ۇلتتىق ءداستۇر كوشىنىڭ لەكىگەن شەرۋى ءبىتىپ, كونتسەرت باستالدى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ “سارىارقاسى” ءسويلەدى. جۇزگە جۋىق اسپاپ ءبىر نوتانىڭ استى-ءۇستى ۇنىمەن, زار زاماننان – بار زامانعا قۇلاش ۇرىپ قالىقتاي كۇمبىرلەيدى. سالدەن سوڭ رامپا ساۋلەسىنىڭ استىنا اياعىن ساناپ باسىپ يتالياندىق ۇلى تەنور اندرەا بوچەللي شىقتى. زاعيپ جاننىڭ مۇڭ مەن شەرى بالا جاستان كوكىرەگىنە تۇنعان. ءانشى ديريجەردىڭ سيقىرلى تاياقشاسىن اۋا لەبىنەن سەزىپ, قۇبىلعان سازدى قۇيقىلجىتقاندا عوي – كىسى جانىن شۇبەرەككە تۇيگەندەي, التى ايشىلىق قاشىقتى قاس قاعىم مەزەتتە يگەرگەندەي, تىڭداۋشىنى اس تا توك اسەرگە بولەپ الديلەدى-اي! دۇنيە كەمپىرقوساق بوياۋعا مالىنىپ, كوز الدىمىزدا دوڭگەلەنىپ تۇردى.
وسى كەزدە حان شاتىردىڭ شىرقاۋ بيىگىنەن ساق حانزاداسى – التىن ادام اياڭداپ ءتۇسىپ كەلە جاتتى. اسەرلى كورىنىس كوزدى سۋىرا تارتتى. مەرەكەلىك كونتسەرت اياقتالا حان شاتىردىڭ تورىنەن وتشاشۋ اتىلدى. وت-ءدارىنىڭ قالىڭدىعىنان جەر تىتىرەپ, قۇلاق بىتەلىپ, اۋا سىلكىندى.
وتشاشۋ سوڭىنان مارتەبەلى مەيماندار قوزعالدى. تىركەسىپ-ۇشقاسىپ حان شاتىردىڭ ساحنالى قاقپاسىنا بەتتەيسىز. ءمارتەبەلى مەيماندارعا قوسىلىپ عيماراتتىڭ ىشىنە ەنەسىز. جاعالاي گۇلزار باق, ۇلتتىق كيىم ورنەكتەرى, سۋبۇرقاق, ساۋدا ورنى, ءمارمار جيەكتەگەن دوڭگەلەك ءاۋىز... قوناقتار لەگى عيمارات ءىشىن شىركوبەلەك اينالىپ باتىس بەتتەگى, ۇلكەن توردەگى ءۇش ءجۇز ورىندىق كەڭ سارايدىڭ تورىنە شىقتى. باس جاقتا مارتەبەلى مەيماندارعا قويىلعان ءماتىبي داستارقان, ءتور يەسىنىڭ ماڭايى روزا گ ۇلىنىڭ قۇشاق-قۇشاق گۇلدەستەسى وتشاشۋعا ۇقسايدى.
وزىمىزگە بۇيىرعانى 13 ءنومىرلى دوڭگەلەك ۇستەل ءتورى. “وسى ون ءۇش سانى وزىمە باق-بەرەكە اكەلەدى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مەدالى 13 ساندى ەدى”, – دەيمىن جانىمداعى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار سەيداحمەتقىزى ايتجانوۆا ارۋعا جىلى ءازىل تاستاپ. كوركەم بويجەتكەن جانار سەيداحمەتقىزى الماتىداعى 12-ءشى قازاق ورتا مەكتەبىن ۇزدىك بىتىرگەنىن, ءوزىمدى باياعىدان بىلەتىنىن ايتىپ سوزگە تارتادى. دوڭگەلەك ۇستەلدى شىر اينالا تىزە بۇككەنىمىز سول. جۇرت جايعاسىپ بولدى-اۋ دەگەن مەزەتتە ەلباسى تۇرەگەلىپ مايەكتى ءسوزىن ءتوگىلدىردى. دۋالى اۋىزدىڭ جان سارايىڭدى ارالاعان اۋەزدى تىلەكتى دۋ-قولشاپالاقتاۋ ءىلىپ اكەتتى.
ارعى-بەرگىنى ويلاساڭ-اق قيالىڭ ءار تاراپقا كەزىپ كەتەدى. بويىڭدى قاي-قايداعى سەزىم بيلەيدى. قولتىعىڭنان كيە دەمەيدى. جەتى قات جەر استىنان, الدە زاڭعار بيىكتەگى كۇمبەز قابىرعاسىنان كۇمبىر-كۇمبىر قوڭىر ءۇن قۇلاققا جەتەدى. مىنا كەڭقولتىق, اقكوڭىل, البىرت قارا ورمان قازەكەم ۇلى دالادا مولدا تورعايعا ۇقساپ بۇقپالاپ, ءشىلدىڭ قيىنداي توز-توزى شىعىپ توزىپ كەتپەسىن دەپ, سۇتتەي ۇيىپ تىرشىلىك كەشسىن دەپ, تاقىمى ات ارقاسىنا جابىسىپ وتكەن كەشەگى تۇركى قاعاندارى مەن حاندارىنىڭ رۋحى قايتا ءتىرىلىپ كەلىپ ارامىزدا جۇرگەندەي. ىلكى داۋىردە ازان شاقىرىپ قويعان اتتارى مۇلدە باسقا بولاتىن. جاساعان ەڭبەگىنە, ءسوزىنىڭ سالماعىنا لايىق جادىمىزدا ماڭگى ساقتالسىن دەپ: ءبىرىن كۇلتەگىن – كۇن تەكتى, ءبىرىن ەل تىرەگى – ەلتەرىس; ءبىرىن بىلگىر – بىلگە; ءبىرىن تۇڭعيىق – تونىكوك; ءبىرىن بەس بۋىن – بۋمىن; ءبىرىن قۇت يەسى – قۇتىلىق; ءبىرىن ەل ەتۋشى – ەلەتمىش دەپ – ءبادىزشى بابا ەسىمدەرىن تاسقا ويىپ ماڭگىگە جازىپ كەتكەن ەدى.
اللا بۇيىرتسا ءبىز-داعى بۇگىن ورتامىزدى تولتىرىپ, ويداعىنى تۇگەندەپ, توبەدەگىنى كەلتىرىپ, قىزىر-ءىلياستى الاڭسىز پەيىلىمەن قايىرىلتقان پرەزيدەنتتى – ەلباسى دەپ تۇستەپ, تۇگەندەپ وتىرمىز! جان شۋاعىندا كۇن تۇرعاندا تۇراتىن دەگەن جاۋھار ءسوز جارىقتىق ءاز بابانىڭ ەمىس-ەمىس جەتكەن لەپەسى, جان سىرى, ءتىرى ءسوزدىڭ ۇيقاسى مەن ۇناسىمى بولىپ ەستىلگەنى. ايان بەرگەنى. سارى دالانى جاڭعىرتقان ارۋاق شاقىرعان ءۇنى اۋىزدىقپەن الىسقان ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى, تۇما بۇلاقتىڭ بىتەلمەس كوزىندەي بۇرقىلداعان رۋح-جىگەرى تۇلا بويىما شىمىرلاپ قۇيىلعانى. سارى دالادا ساعىم قۋىپ جۇرگەن كىلەڭ ەلەس-سۇلبالار: “ارۋاق! ارۋاق!” دەسىپ, باس قۇراپ كەلىپ حان شاتىر استىنا پاتۋاعا باس قۇراعانداي.
وسى مەزەت ۇستازىم اۋەزوۆ جازعانداي: ەكى كىسى بولىپ ءبولىنىپ, ءوزىم توي داستارقانىندا وتىرسام-داعى جان دۇنيەم ەلباسى ءسوزىنىڭ پايىمىنا سۋسىنداعانداي سەزىلدى. ءتور يەسىنىڭ ايتقانى ماعجان اقىننىڭ: “كوك تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا, قاراشاڭىراق قازاقتا قالعان جوق پا؟” – دەگەن لەپەستى قايتالاپ تۇرعانداي ەستىلدى. سونداي-اق ءسوز اراسىندا ءتور يەسىنىڭ مىنا زامان ءىشىن تارتىپ دەگەن وي ورامىنىڭ دا استارىندا سىر جاتىر. قارا ورمان قازاق ارعىماق اتتاي ارشىنداپ العا تۇسپەسە ەكەن, تۇساۋلى تەكەجاۋمىتشە ميتىڭنان اسپاسا دەيدى بازبىرەۋلەر. بىرەۋگە قاراپ پىكىر ەتەمىز, بىرەۋگە قاراپ شۇكىر ەتەمىز. راسىن ايتساق: شەتەل ەشكىمدى ماقتامايدى, تەك قانا كۇشتىنى مويىندايدى.
قازاقستان تۋرالى كورە الماۋشىلىق بار, تۇسىنبەۋشىلىك بار, اسىرا سىلتەۋشىلەر بار, ماقتان تۇتۋشىلار بار, جۇرەگىنىڭ تورىنە ۇستاۋشىلار بار... سولاردىڭ بارىنە ەلباسىنىڭ الگىدەي ءىرى ءسوزى, اق-ادال ەڭبەگى, قىلدان تايماس قاجىر-قايراتى اراشاشى. ءادىلىن ايتۋشى. بىرەۋ اسپانداتىپ ماقتايدى, بىرەۋ اسپانداپ ءجۇرىپ بيىكتەگى ەلباسىنىڭ كوزىنە تۇسسەم, نازارىنا ىلىكسەم دەيدى بۇل ءوزىنىڭ مۇددەسى. كوپتىڭ پىكىرى ەمەس. ەلباسىنا قاجەتتىسى – كوپتىڭ پىكىرى.
ءتور يەسىنىڭ ءۋايىمى – ۇلى اقىننىڭ ۋايىمىمەن ساباقتاس. ءدۇيىم جۇرت قازاق دەسە – ەشتەڭە بىلمەيدى. قازاقستان دەسە – باتىسقا, شىعىسقا – قۇبىرمەن قۇيىلىپ كەتىپ جاتقان مۇنايدى, ۋران شيكىزاتى مول قيىر ساحارانى, ۇلانعايىر جەر كولەمىن عانا كوزگە ەلەستەتەدى. سامساپ تۇرعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جۇرەك جۇتقان حالىقتى ەلەستەتەدى. بۇل نەعىلعان تاۋەكەلشىل جۇرت دەپ تاڭعالادى. ايتسە-داعى قازاقتى مىقتى حالىق رەتىندە مويىندامايدى. جاي عانا جۇرگەن قارا شارۋا, دامۋشى ەل دەپ شامالايدى. وسىنىڭ ءبارى تۇسىنبەگەن تەرىس پيعىل! ءتور يەسى قايتسەم تورتكۇل دۇنيەگە قارا ورمان قازاقتى مويىنداتامىن دەپ قام جەيدى.
قازاق دەسە – كەڭقولتىق, ءتوزىمدى, ەڭبەگى زور, تەرى سور, ات جالىندا ءجۇرىپ ۇلى دالانى ساقتايمىن دەپ بەس مىڭ جىلداي تاريح كەشكەن كوزجۇمباي تاۋەكەل يەسىن بىلە تۇسسە دەيدى. قازاقتىڭ قادىم قاسيەتىن سەزىنسە دەيدى.
مەكسيكا بۇعازىنان اينالىپ اتلانت مۇحيتىن بويلاي اعىپ جەر دۇنيەنى قاق ءبولىپ مۇزدى مۇحيتقا جەتىپ تاۋسىلاتىن جىلى اعىس – گولفستريم بار. جەردى وراپ اعاتىن ول اعىس بولماسا باتىس ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلى قاراڭ قالىپ, سۋىپ كەتەر ەدى. ۇسكىرىك ەسەر ەدى. سول جىلى اعىس لەبىنەن قىسى-جازى جاپ-جاسىل كوگال بولىپ جاتادى. ءتۇرلى جان-جانۋار كوركەيىپ جەتىلەدى. جۇرتى التى اي كويلەكشەڭ جۇرەدى. ادەبي شەندەستىرۋگە جۇگىنسەك: ۇلى دالانىڭ ورتاسىن ويىپ تۇرىپ تىرشىلىك كەشكەن قازاق ۇلتى جىلى اعىس سەكىلدى جەر الەمدى جىلىتۋشى, ۇيىستىرۋشى كۇش. كەشەگى باۋىرى سۋىق سوعىس جىلدارى شىعىستان كورەي, باتىستان چەشەن, قاراشاي, قۇمىق, تۇرىك, قىرىم تاتارلارىن جەرىنە اكەپ ءۇيىپ-توككەندە – باۋىرىنا الىپ, الدىنا داستارقانىن جايدى. كەيىنگى نەمىس, ۇيعىر, وزبەك, پولياكتى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي عىپ قۇشاعىنا سىيىستىرىپ, ءتورىنەن ورىن بەرىپ وتىرعان وسى قازاق – مۇحيتتاعى الگى گولفستريم – جىلى اعىسقا كەلەدى.
قازاق بولماسا الگى ۇلت پەن ۇلىس ۇيىتقىسى جوق ايرانداي ىشىنەن ءىرىپ كەتەر ەدى. قازاق – سۇتتەي ۇيىتۋشى, باۋىرىنا تارتۋشى. مۇحيتتىڭ جىلى اعىسى قانداي بولسا – ۇلت پەن ۇلىستىڭ قان تامىرى, ۇلكەن ءۇيى, قاراشاڭىراق يەسى وسى قارا ورمان قازەكەم دە سونداي!
ءتور يەسى قازەكەمنىڭ اۋىزبىرلىكتى, سۇتتەي ۇيىتۋشى, قاراشاڭىراق كۇشىن قوزعاپ تەبىرەنەدى.
الگىدە حان شاتىردىڭ الىپ ساحناسىندا تىڭداۋشىنى ۇيىتىپ قالىقتاتا ءان شىرقاعان اندرەا بوچەلليدىڭ ارياسىنان يتاليان رۋحى جەلدەي ەسىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, شىمىر-شىمىر بويعا سىڭەدى. قىزدار كۆارتەتى سۇيەمەلدەپ, قوڭىر سازدى قۇلپىرتقانى قۇلاقتا قالدى, كوڭىلگە بالشەكەر سەزىم جۇققىزدى.
استانا دەسە – ءتىل ۇشىنا نازارباەۆ ەسىمى ورالادى. ءسوزى, ساۋلەتتى سەزىنەتىن دارىنىن تانيمىز. كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز: شەتەلدىك قوناق سۇيسىنەدى, سەرپىلەدى, ريزا بولادى, ايتسە-داعى ءبىزدى وزدەرىنەن ەشقاشان بيىك قويمايدى. وزدەرىنەن اسىرىپ ماقتامايدى.
ءار تاراپقا الاقتاپ اداساتىن ءبىز ەمەسپىز! وزگەلەردى كوبىرەك سويلەتىپ, جاقسىسىن جىلدام ۇيرەنىپ, مەزگىل ەمتيحانىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ۇزبەي جەتىلۋگە كۇش سالامىز. كەشە عانا جاس ماتەماتيكتەرىمىز دۇنيەلىك اقىل-وي بايگەسىندە بەسىنشى ورىندى يەلەندى. ەسىك-تەرەزەنى قىمتاپ جاۋىپ, ءوز-ءوزىمىزدى قىزىقتاپ, اۋىل اراسىنىڭ ۇساق اڭگىمەسىنە مالدانۋ – كۇپىرلىك. قازىرگى ۋاقىت – اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرگەندەي. كىسىنىڭ اقىل-ويى كەمەلدەنگەن سايىن ءۋايىمى مولايا تۇسەدى. ءوز بۋىنا ءوزى ءپىسىپ تەڭسەلگەن مىنەزدىڭ كۇنى ءوتتى. ەسەپ بەرەر ەمتيحان – اۋىر وتكەل اۋزىنا تاقادىق. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولدىق. بۇرىن بۇل ۇيىم اقپاي قالعان توعان سەكىلدى باتىستىڭ عانا باس قوسارى ەدى. قازىر دۇنيە مۇلدە وزگەردى. شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنا التىن كوپىر ءتۇستى. سالەم تۇزەلدى. كۇنى ەرتەڭ بىزدەردى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ءتور كۇتەدى.
توقمەيىلسۋ تىعىرىققا تىرەيدى. الەۋمەتتىك تەكەتىرەس ءمۇيىزى قاعىلعانشا سۇزىسەدى. دۇنيە ءدوڭبەكشىگەن مۇحيتقا اينالىپ بارادى. اقىلداساتىن, ماقۇلداساتىن مەزگىل جەتتى.
ماڭگى مۇزداردىڭ تۇگەسىلىپ, وزون قاباتى جۇقارىپ, جول اپاتى, سۋ تاسقىنى ۇدەپ, اۋا قىزىپ كەلەدى. ءۇمىت – ەڭ سوڭىنان ولەدى. سەنىم – ءۇزىلىسسىز ەمتيحانعا اينالدى. بۇگىن بەرگەن ۋادە ەرتەڭ ساسكە تۇسكە جەتپەي ۇمىتىلادى. وسىنداي كەزەندىنىڭ كەزىندە قازاقتى تانىتۋ فورمۋلاسىن تۇزگەن ءتور يەسىن تەرەڭىرەك پايىمدايىق, كۇندەردىڭ كۇنىندە شارق ۇرىپ ىزدەپ, وكىنىپ جۇرمەيىك دەگىڭ كەلەدى. ءتور يەسىنىڭ ساۋلەتكەرلىك, اقىندىق, شەشەندىك دارىنىن تاني تۇسەلىك! ايتىپ سالار, توگىپ جازار اقىندىعى, شەشەندىگى ءبىر توبە, قارىنداشىن قاتتى ۇستاپ سىزىپ سالار ساۋلەتشىلىگى ءوز الدىنا كوشەلى اڭگىمە!
تارازى باسىندا – ەلباسىنىڭ اق ادال ەڭبەگى, ەلىم دەپ سوعار جۇرەگى.
ساۋلەنىڭ بوس كەڭىستىكتەگى جىلدامدىعى سەكۋندىنا ءۇش ءجۇز مىڭ شاقىرىم. كىسىنىڭ نازارى, ماڭايىنداعى ءومىردى بايقاپ, اڭعارۋى وسىعان جەتەعابىل. اسىرەسە ونەرگە قاتىسى بار ءتور يەسىنىڭ بايقامپازدىعى, العىرلىعى ەرەكشە. ءبازبىر ءسوزى – كىسىنىڭ نازارى ىسپەتتى.
ءتور يەسىنىڭ ساۋلەتشىلىك مىنەز قىرى ەكى ءجايتتى بەل تۇتادى. ءبىرى – قارا ورمان قازاعىم قۋانسا. ەكىنشىسى – جات جۇرتقا, شەت جۇرتقا قازاق تانىلا تۇسسە. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلسە, – دەپ تەبىرەنەدى. تاۋەلسىز بولۋدىڭ جالعىز جولى – قۇرىعاندا وزگەلەر ءبىر نارسەڭە تاۋەلدى بولسىن. بولا الماي جۇرگەندەر بولىسا المايدى. ءوز تاعدىرىنىڭ ۇستاسى – وزگە تاعدىردىڭ جاي-كۇيىن جىلدام سەزىنەدى.
حان شاتىردىڭ ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر ءتور يەسىنىڭ ايتۋىمەن ۇلى دالانىڭ ارعى-بەرگىسىنە ءجىتى كوز جىبەرىپتى. بىلگەندىگى: كوكتە ءتاڭىر, جەردە ءبىز, جالعاستىرۋشى – تۇرك قاعاناتىنان تاراعان ۇرپاق. جۇرەرىن نامىس, قونارىن باق بىلەدى. سايىن ساحارانى ەركىن جايلاعان جامپوز. كەڭىستىك پەن كەيىپكەر, كەيىپكەر مەن ۋاقىت – وسى ۇشەۋىن ءبىر مەزگىلگە توقايلاستىرا بىلگەنى بارەكەلدە – ە – ە دەگىزەردەي! شالقايىپ قاراعاندا باسىڭ اينالاتىن ۇشار بيىككە ورناتقان كۇمىس ساقيناسى كەشكىلىك كۇنگە شاعىلىسادى. ءومىر بويى جاۋ مەن داۋدىڭ ورتاسىندا, اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا تاعدىر كۇندەلىگىن تولتىرعان ءاز-بابانىڭ رۋحى بەتكە جەل بوپ تيەدى.
رافاەل سۋرەتشىدەن: “سۇلۋلىق دەگەن نە؟” دەپ سۇراپتى. “وزىڭە ۇنايتىن كەلبەتكە ءسال عانا كوركەم سىزىق قوسساڭ, سول – سۇلۋلىق دەپ ”, جاۋاپ بەرىپتى.
نورمان فوستەردەن: “حان شاتىردى نەندەي مازمۇنعا يەك ارتىپ سىزدىڭىز؟” دەپ سۇراعاندا “سىزدەردىڭ اباي اقىندارىڭىز: “جاقسىلىق – ۇزاق تۇرمايدى, جاماندىق – ءار كەز توزبايدى” دەپتى. ۇلى دالادا كۇن تۇرعاندا تۇراتىن ماڭگى ەل بولسىن, الماعايىپ زاماندا حان شاتىردىڭ جۇمىر بۇيىرىنەن ءار كەز جاماندىق – جەل بوپ اينالىپ ءوتسىن... مەگزەگەنىم وسى”, دەگەن.
امەريكا ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, بوكس بىلگىرى, اعىلشىن ساۋلەتشىسىنىڭ اتتاسى نورمان مەيلەر وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى شارشى الاڭنىڭ مونسترى اتالعان فورماندى جەر قاپتىرىپ, قابىرعا كۇيرەتكىش, ون بەس راۋندقا ەنتىكپەگەن فرەزەردى ەسەڭگىرەتكەن مۇحاممەد ءاليدى پرەزيدەنتتەن كەيىنگى ەكىنشى ادام دەپ جازعان ەدى. 1996 جىلعى اتلانتا وليمپياداسىنىڭ وت الاۋىن جاعار كەزدە ۇلى بوكسەردىڭ جانارىنان جۇلگەلەپ اققان جاستى كوردىك. داۋرەنى قايتىپ بارا جاتقان ادامنىڭ ارتىنا بۇرىلىپ قاراعانى ايانىشتى-اق. سول جولى وليمپيادانىڭ ەل مەن ەلدى جاقىنداتار, ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەندى سىلكىپ وياتار – قۇدىرەت-كۇشىن سەزىنە تۇستىك. شۇكىرشىلىك ەتتىك!
مۇنى ەسكە سالىپ وتىرعانىم, ءومىر كوشكەن كەرۋەن. ۋاقىتقا اركىم ارقالاي ولجا سالادى. قايتسە-داعى سوڭعى جەڭىس ۋاقىتتا قالادى. ءتور يەسى وي سالىپ, ساۋلەتشى نوباي-نۇسقاسىن سىزعان حان شاتىردى, پيراميدا ماڭگىلىكپەن سايىسقا تۇسكەندەي!
ءتور يەسىنىڭ جۇرەكجاردى سىرى مەن مۇڭى ەلباسىنى ءتور يەسى ەتتى. تەكەتىرەس ازايىپ, تىلەۋقور كوبەيدى. بۇل كۇندە قازەكەمنىڭ باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن. كەشە عانا دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتىنىڭ تورىنە شىعىپ ءبىر باسىنىڭ باقىتىن – ەلىنىڭ باقىتىمەن بايلانىستىرعان ەلباسىنىڭ ءسوزىن ءدۇيىم جۇرت ەسىتىپ تەبىرەندى. ارعى-بەرگى فيلوسوفتار باقىت دەگەندى – تىرشىلىك راحاتىن سەزىنۋ, جۇرەكتەگى قاناعات پەن شۇكىرشىلىك دەپ تۇسىندىرەدى. ءبىز ايتامىز: تاقتاعى پاتشانىڭ, تاقىرداعى قاراشانىڭ تىلەگى – قامسىز, مۇڭسىز ءومىر, باراقاتتى تىرشىلىك. ءسوز سالسا – ءسوزىن, ءجون سالسا – ءجونىن بىلگەنگە نە جەتسىن. ەلباسىنىڭ ءجون سىلتەۋى – حالىق ىرىسى, بەرەكە-بىرلىگى.
سارى ساحارادا ساعىم قۋىپ, باتىس پەن شىعىس الپاۋىتىنىڭ كەشەگى كوزتۇرتكىسىنە اينالعان ۇلتىمىزدىڭ ءوز قولىن ءوز اۋزىنا جەتكىزگەن, باقۋاتتى ەتكەن, باسىن تورگە شىعارعان قازەكەمنىڭ ۇزىنا بويعى تاريحىن ءتىرى ءسوز, ساۋلەتكەرلىك شابىتپەن سويلەتكەنى قۋانتتى.
حان شاتىردا جايىلعان داستارقان مازىرىندە پرەزيدەنت – ەلباسىنا تاقاي ءتۇسىپ سالەمدەستىك. كوڭىلى ءساۋىردىڭ تاڭىنداي سەزىلىپ: ء“حالىڭ قالاي؟” دەدى. بيىكتەگى كىسىنىڭ بەتكەيدەگىنى كورە بىلگەنى عانيبەت ەندى. بەرىك مىنەز, تەمىر ءتوزىم, مەملەكەتشىلدىك مۇددەنىڭ لەپەسى مەن لەبىزى شوق قىزۋىنداي بەت شارپيدى.
ادام – وتكىنشى, كەزەڭدى وقيعالار – بۇگىن ەلەۋلى, ەرتەڭ كومەسكى. ماڭگىلىك – تابيعات الاقانى مەن قاس ونەر عانا. وركەنيەت قارىشتاپ, تەحنوكراتتىق زامان داۋىرلەگەن سايىن تابيعاتتىڭ تازالىعى ازايىپ, كەڭدىك قۋشيىپ, سۇلۋلىققا سەپكىل ءتۇستى. بارىنە كىنالى اشكوزدىك, تويىمسىزدىق. بۇگىن الىپ قالايىن, ءلاززات تابايىن, ەرتەڭ كىم كەلسە-داعى جۇرتتاعى قولامتادان كۇل سۋىرسىن دەگەن كوزاپارا كوزقاماندىق تۇبىمىزگە جەتىپ بولدى. قاتالدىق – قاس قاعىم ساتتە, بالە – باسساڭ اياق استىندا. ونەردى كۇندىز قولىمىزعا شام الىپ قۇتقارار جول ىزدەپ شارشايمىز.
وسى كۇنى قۇلاقتى جارعان داڭعىرىقتى ساز-اۋەن, مۋزىكا, كەنەپتەگى شيماي-شاتپاقتى شەدەۆر دەپ قابىلدايتىن ۇرگوپپەلەر كوبەيدى. دۇنيەنى بەتىنەن قالقىپ داعدىلانعان كىسى جان قيناماي جان باقسام دەيدى. قاس ونەردى – تانىپ الار پايىم ازايدى. ءجۇردىم-باردىم ۋادەمەن, اۋىردىڭ استىمەن, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ مارتەبەگە جەتسەك دەيدى.
تاعدىرىمىزداعى كوركەم جازۋ – بۇگىنگى استانا.
باياعىدا, جاس كەزىمىزدە ەرتەڭگىسىن ۇيقىدان تۇرا سالىپ, تەرەزەنى اشىپ جىبەرىپ, قالا يىعىنا اسىلىپ تۇرعان اسقارالى الاتاۋعا باس ءيىپ سالەمدەسكەندەي بولۋشى ەدىك. تاڭعى جۇپارى جان سارايىمىزدى اشىپ كەتەتىن. ۇشار بيىكتەگى اپپاق قار تازالىقتىڭ سيمۆولىنداي سەزىلۋشى ەدى. جۇرەگىمىزدە تاكاپپارلىق وياناتىن. ءداپ سونداعىداي: جاڭا قونىس – استانانىڭ تاڭعى اۋاسى كوكىرەگىڭە ءسىڭىپ, جۇرەگىڭە جەتەدى. قول سوزساڭ بۇرالىپ كەپ قۇشاعىڭا كىرەتىن بويجەتكەندەي ادەمى ءبىر بالعىندىق باۋرايدى. الىس كوكجيەكتەن توڭكەرىلگەن بۇلت ۇزىلمەيدى. تۇنىق سۋدىڭ سىلدىرىن سەزەسىڭ. اسەم عيماراتتىڭ سالتاناتىن كورەسىڭ. ءار تۇس, ءار جەردەن تابيعاتتىڭ قايتالانباس سۋرەتىن تانيسىڭ, جانىڭمەن بايسىڭ.
مىنا حان شاتىر, انا پيراميدا ۇلى دالاعا قۇيىنداي ءۇيىرىلىپ, ساقاداي شيىرىپ كەپ تۇسە قالعان تابيعات-قۇدىرەتتىڭ كەڭدىگى مەن بەرىكتىگى. ماڭگىلىككە قول سوزعان قاس ونەر ورنەگى, كەمپىرقوساق ورمەگى. كۇن ساۋلەسىن العاش قابىلداپ, ەڭ سوڭىنان شىعارىپ سالار قاسيەت قونعان ەسكەرتكىشى. ۇلى دالانىڭ ءححى عاسىرعا قادام باسقان قيىرداعى قاراۋىل مەجەسى.
ايگىلى سكريپكا ۇستاسى ستراديۆاري ومىرىندە ساناۋلى عانا اسپاپ جاساعان. ەكى عاسىرعا ۇلاسقان عاجايىپ اسپاپقا قول تيگىزىپ, ويناپ شىعۋ تورتكۇل دۇنيەنىڭ نەكەن-ساياق ساڭلاق سازگەرىنە بۇيىرادى. جاڭعاق اعاشىنان ۇڭگىپ ويعان, التى اي جاز تەڭىز تولقىنىنا باتىرىپ, تۇز ءسىڭىرىپ, قايىستاي ەتىپ, تاعى ءبىر جىل جەل وتىنە ءىلىپ, كولەڭكەدە كەپتىرگەن اعاش ءوز-وزىنەن ءپىسىپ جەتىلەدى. بويىنا كۇن ساۋلەسىن, تەڭىز شۋىلىن سىڭىرەدى. ىزىڭ ەتكەن دىبىسقا ىڭعاي بەرەدى. ورىك اعاشىنىڭ شايىرىن ىسىپ ءوڭىن كىرگىزەدى. ەنەسىنىڭ باۋىرىندا جەتىلىپ, اردا ەمگەن جۇيرىك بايتالدىڭ قۇيرىق قىلىنان – پەرنە, جەل جۇلقىعان جالىنان – ىشەك ورىلەدى. بابىنا كەلىپ تولىسقان اسپاپقا ساز بىتكەننىڭ كيەسى قونادى. ايگىلى اسپاپ ۇلى ۇستانىڭ مۇراجايىندا, شىنى ساۋىت – قاراكولەڭكەدە ساقتالادى. الگى اسپاپتا ويناۋ – جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار كىسىگە بۇيىرادى.
سول سكريپكانى سويلەتكەن ۆيرتۋوز-ءبىرتۋارلار ىشىندە ۆلاديمير سپيۆاكوۆ, ناتان ميلشتەين; قازاقتىڭ ساڭلاق سازگەرى ايمان مۇساقوجاەۆا بار. ايمان ايتادى: ۇستانىڭ كيەسى قونعان اسپاپ سەزىمتال كىسى سەكىلدى – اۋىرادى, شابىتتانادى, بويىندا ءدىرىل پايدا بولادى, تۇيىقتالادى. ءتىلىن بىلگەن كىسى عانا سويلەتە الادى.
سازگەر ءسوزىنىڭ جانى بار. استانا اجارىنا اجار قوسقان ەلەۋلى ەكى ەسكەرتكىشتى ايرىقشا ايتامىز: ءبىرى – وركەشىنە كۇن سەكىلدى شاڭىراق ارتقان ساحارانىڭ سارى باۋىر بۋراسى, ەكىنشىسى – سۋبۇرقاق جيەگىندە اۋزىن ايعا بىلەگەن كوكبورى, ونىڭ كۇجىرەيگەن كوك جەلكەسىندە باسىندا قالپاعى, تىرجالاڭاش تۇرەگەلىپ تۇرعان قارادومالاق ءسابي سۇلباسى. ەكەۋىندە ماڭگىلىك ۇلتتىق مازمۇن, قادىم قازاقىلىق قالىپتالعان! ەكى ەسكەرتكىشتىڭ ءمان-ماعىناسىن كەلەر ۇرپاققا تۇسىندىرەر ونەرتانۋشى شىعادى. ازىرگە كورسەك تە – كورمەگەندەي, سەزسەك تە – سەزبەگەندەي تۇسىنان وتە شىعىپ كەلەمىز. قاس ونەردى توبەسىنە كوتەرە باعالاعان, ءمان-ماعىناسىن تۇكپىرلەي تۇسىنگەن ءتور يەسىنىڭ سوزىنە ءتانتىسىڭ. كوكىرەگىمەن سەزگەنىنە كۋاسىڭ. اھ ۇرۋ, جالاڭ ماداق, جالعاندىقتان ادا-كۇدە, تاۋسىلىپ ايتقان ءار سۇحباتىنان ستراديۆاري اسپابىنداي ادەمى لەپ, اۋەزدى ساز ويىڭىزدى قوزعاپ, قيالىڭىزدى جەلەپ-جەبەپ بايىتا تۇسەدى. ساز بەن ءسوزدىڭ تەگى ءبىر ەكەنىن بايىپتايدى. ەلباسىنىڭ ساۋلەتشىلىك مىنەز قىرىنان حابار بەرەدى.
ءومىر بارعان سايىن كۇردەلىلەنىپ بارادى. مەملەكەت – دۇلەي داۋىل كوتەرىپ دوڭبەكشىگەن مۇحيتتاعى تاۋ تولقىنمەن الىسقان كەمەگە ۇقسايدى. اسىرەسە, سول كەمەنىڭ شتۋرۆالىندا قاس قاقپاي تۇرعان كاپيتانعا قيىن. قازىرگى ەلباسى – كەمە كاپيتانى. اباي ايتقانداي: ء“بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىقتىلىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ, جاۋلاپ, ۇرلاپ كىرپىك قاقتىرماي وتىرعانىمىز”, دەگەندەي, كىرپىك قاقتىرماي اڭدىسقان سىرتقى دۇشپان قانشاما. ادەبي شەندەستىرۋمەن سويلەسەك: تاۋ تولقىننىڭ قاقپاقىلىنا ۇشىراماي, قازاقستان كەمەسىن سۋ استى نايزاتاسقا ۇرىندىرماي, اڭدىسقاننىڭ اراسىنان قالىڭ جۇرتىن اداستىرماي الىپ شىعۋ وڭاي بولمادى. ەلباسى ءبىر ەستەلىگىندە: “جىلىنا ەلۋ مىڭ شاقىرىمنان استام ۇشاق ۇستىندە, مارتەبەلى كەزدەسۋ ساپارىنا ۋاقىتىم جۇتىلادى”, دەگەنى بار. ءجۇز مىڭ شاقىرىم ۇشاقپەن ۇشقان ۇشقىش زەينەتكە شىعادى. وسىعان قاراپ ۋاقىتتىڭ قۇردىمى ۇشاق ءۇستى مە دەپ ويلايسىز. ءار شارۋانىڭ باسىندا كۇيىپ-جانۋ, ءار شارۋانى ۇرىنىپ ىستەۋ كىسىنى قاجىتادى. شارشاعان كەزدە, ءبىر ءپاس دەمالعان مەزگىلدە – ەلباسى جۇمساق ديۆانعا كوسىلە كەتىپ... جۇپار اۋاسىن جۇتقان كەشەگى ۇشقوڭىر جايلاۋىن... الاڭسىز جاستىعىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ قانا... بالداۋرەن بالالىق شاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ قانا... بويىنا شىمىر-شىمىر كۇش قۇياتىنى كامىل. جاقسى ەستەلىك جان ءلاززاتى. ءجۇرىپ وتكەن جولىڭا اۋىق-اۋىق بۇرىلىپ قاراۋ – عانيبەت دۇنيە.
تەك جاقسىدان جالعاسادى. ادام بويىنداعى بۋىننان بۋىنعا ۇزىلمەي جالعاساتىن تەك ءتۇزىلىمىن اشىپ, 34 جاسىندا نوبەل سىيلىعىن العان ۇلى گەنەتيك دجەيمس ۋوتسون: “ادام اعزاسىنداعى نەگىزگى قاسيەت انادان بەرىلەدى”, دەيدى. ەستەلىككە ءجۇگىنسەك پرەزيدەنتىمىزدىڭ اناسى ءالجان رەڭدى, جيىن-تويدا جارقىلداپ شىعاتىن, كوپكە ءسوزىن وتكىزەتىن, جانىنان شىعارىپ ءان ايتاتىن كىسى بولعان. ءۇش ۇلدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز قىزى ءانيپانىڭ ەستەلىگىندە “ويىنداعىسىن بۇكپەي ايتىپ سالاتىن, وتكىر كىسى ەدى”, دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار. وتكىر كىسىلەر عانا ۇرپاعىن ءتۇزۋ جولعا سالا الادى. تىرشىلىك تولقىنىندا مالتىعىپ قالمايدى, تاۋەكەلشىل بولادى. ءتور يەسىنىڭ ءسوزدىڭ ءيىن قاندىرىپ ايتىپ سالاتىن مىنەز قىرى اناسىنان, بالكىم.
پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ايتقىشتىعى, شەشەندىگى بىلايعى ومىردە جۇمىسباستى جۇرگەنىمەن – قيىن تۇستا ارقاسى ۇستاپ, اجارلانىپ شىعا كەلەتىنى, شاپپاي بەر جامپوزدىعى – تەگىنەن. ينتەللەكت – ومىرگە وزىنشە قاراۋ, وزىندىك بەت. وزىندىك بەتى بار كىسى عانا جانارتاۋعا ۇقساپ جارىپ شىعادى. دجەيمس ۋوتسوننىڭ: “تەكتىڭ كىلتى – كىسىنىڭ الدىنا نەندەي ماقسات قويا بىلۋىندە”, دەگەن سوزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. اقىنجاندى ادامداردىڭ جۇرەگىن قوزعايتىن كوڭىل كۇيى, ۋايىم, جاستىقتىڭ جاسىل كوگالىن اڭساۋ, تۋعان جەردىڭ جۇپارىن ساعىنۋ سەزىمى – ەلباسىنىڭ-داعى ەرەكشە كوڭىل كۇيىنىڭ پەرنەسىن باسادى. حالىق جۇرەگىنە بولەنىپ بيىكتەگەن سايىن, تابانى تيسە كۇش الىپ كەتەتىن انتەي سەكىلدى – تەبىرەنگىش, تىلەۋقور, تالىمگەر, ءتانتى بولا تۇسەدى.
اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىنىڭ اعاسىنداي, بەس جاس ۇلكەن. سالىستىرا سويلەسەك: ەلباسىنىڭ تابيعاتى, ءوز ورتاسىنان يىعى بيىكتەپ, جانارتاۋشا جارقىراپ جۇرەتىنى ۇلى ارحيتەكتورعا ۇقسايدى. بىزدە زامانىنا ساي ادامى دەيدى. نورمان فوستەر ءساۋلەتىنە ساي تەحنوكراتتىق شەشىمى دەيدى. قاي ءنارسەنىڭ ءتۇيىنىن قۇرىلعالى جاتقان نىساننىڭ تەگەرشىگىنەن ىزدەيدى. بەيجىن اۋەجايى ما – جەردەن تابانى اجىراي باستاعان الىپ ۇشاق, نورۆيچتەگى ساينسبەري-سەنتر جەر انانىڭ قۇشاعىنان سىتىلىپ, كوككە ۇمتىلعان عارىشكەر سۇلباسى, سۋيندونداعى رەنو-سەنتر جەر انانىڭ قۇشاعىنا ەنە تۇسكەن پەرزەنت سۇلباسىن ەلەستەتەر. فوستەردىڭ ءار جىلعى قۇرعان نوباي-نۇسقاسى ايتەۋىر ءبىر قىرىمەن رەكوردتار كىتابى گيننەسكە ەنەتىنى كامىل. بۇل كۇندە دۇنيەدە ساۋلەتشىنىڭ الدىنا شىعاتىن ارحيتەكتور جوق. جاڭاشىلدىعى, جەر الەمگە توسىن كوزبەن قاراپ, تىڭ ۇسىنىس جاساۋ جاعىنان قازاقستان ليدەرىنىڭ الدىنا شىعاتىن ساياساتكەر كەم دە كەم.
بۇل ءسوزدى ساۋىردەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋ سامميتىندە باراك وباما ايتتى.
دۇنيەگە جاڭاشا قاراۋدىڭ ۆيرتۋوزى, جاڭا ءومىر قۇرۋشى ەلباسىنىڭ تاعدىر كۇندەلىگىنە ۇڭىلە تۇسسەك, قىزىق جايتكە كوز جەتكىزەمىز. ريم پاپاسىنىڭ: ء“سىزدى باعالاي ءبىلۋ از, ءسىزدىڭ ايرىقشا قالىبىڭىزعا ءتانتىمىن”, – ورىسشا ايتساق – “زا ۆاشۋ يسكليۋچيتەلنۋيۋ تسەلنوست!” دەگەن لەپەسى ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىزدا قالعان.
عاجايىپ كەشەندى عيمارات كىسىنى تاۋعا شىققانداي بيىك اسەرگە بولەيدى. ەلدىگىمىزدىڭ تۇعىرىنا اينالعان قازاق ەلى, كوك كۇمبەزى جاراسقان تاۋەلسىزدىك سارايى, ساحنا-رامپانى شىر كوبەلەك اينالا مىڭ سان كورەرمەن تاماشالايتىن قازاقستان كونتسەرت زالى, توبەسىنە بۇلت وراعان بايتەرەك, ءبارى-ءبارى قوسىلىپ بي بولماسا دا, بي تۇسەتىن ءۇي ىسپەتتى حان شاتىرىن ورتاعا الىپ پاتۋاعا جينالعان باياعىنىڭ حانزادالارىن ەسكە تۇسىرەدى. قاراپ وتىرىپ ارقاڭىزدى تاۋعا سۇيەگەندەي تىنىسىڭىز كەڭىپ, بويىڭىزعا قورعاسىنداي كۇش قۇيىلىپ, تاۋەكەلگە باس تىگەسىز!
سەنىم دەگەن ۇلكەن ءسوز. سول سەنىمگە باسقىش بولعان, استانانى ابات قىلعان – ەلباسىنىڭ تاۋەكەلى.
استانادا جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماق ۇيىمىنا مۇشە 56 ەلدىڭ باسشىلارى, مۇنىڭ ۇستىنە 65 حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىساتىن سامميت وتپەكشى. مۇنداي مارتەبەلى جيىن بۇرىن-سوڭدى ەۋرازيا تورىندە بولعان ەمەس. ەسىمىنىڭ وزىنەن ات ۇرىككەندەي, لەبىنىڭ وزىمەن-اق جەلديىرمەن دوڭگەلەتكەندەي الپاۋىت ەلدەردىڭ كوسەمدەرى سامساعان ۋازىرلەرىمەن كەلمەكشى. باق وكىلدەرىنىڭ ءوزى باياعىنىڭ عاسكەرىنە پارا-پار. بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارىمى مول, جۇرىسىنەن جەر قايىسقانداي قۋاتتى جيىنعا بايلانىستى ءتور يەسى – ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنا ارنايى ۇندەۋ جاساعان ەدى: ەلىمىزدىڭ تاريحىندا مۇنداي جاھاندىق فورۋم بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. ۇلكەن اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتقان ءپاتۋالى باسقوسۋ ەلدىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ءپاتريوتيزمىن الدەقايدا نىعايتادى.
ەلباسىنىڭ اۋزىنان شىققان وسىناۋ ءسوزدى, جوعارىدا ەلەستەتىپ وتكەن كوركەم مىنەزدى قازاقتى تانىتۋ فورمۋلاسى دەپ اتاعىمىز كەلەدى.
بۇل كۇنگى ۇلتىمىز ءوز ءسوزىن ايتا بىلەتىن, ءوز ءتورىن سىيلاعانعا ۇسىناتىن قاراشاڭىراق يەسى. تەكتىلىك جالعاسى. قازاق قايسى دەگەندە – وسىنداي دەپ كورسەتەرلىك قۇدىرەت پەن كوسەمسوز يەسى. ەلباسىنىڭ حان شاتىردى اشۋ كەزىندەگى ۇلكەن سامميت الدىنداعى ايتقىشتىق, ساۋلەتكەرلىك, رەفورماتورلىق مىنەز قىرىنا ازداعان بارلاۋ – وسىمەن ءتامام.
كىسى تاعدىرى كۇندەلىك داپتەر سەكىلدى. قالا تاعدىرى دا ادام تاعدىرىنا ۇقسايدى. سارىارقانىڭ تورىنە, اق بۇلتتار ەتەگىنە ورناعان الىپ قالا استانانىڭ تاريحى بۇل كۇندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن ءارىپتى شەجىرەسىنە اينالدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ اتاقتى ساۋلەتشىلەرى ەلباسىنىڭ شاقىرۋىنا قۇلاق اسىپ, ات باسىن بۇردى; جۇلدىزى بيىك مارتەبەلى بايگەلەرگە قاتىسىپ, ءوز ەسىمدەرىن استانامىزداعى ءزاۋلىم نىساندارعا ايشىقتى قارىپپەن ورنەكتەي باستادى. ەڭ اۋەلگى قىلاۋ تۇسپەگەن اق قاعازداي جازيرا دالانىڭ بەتىنە جاس قالانىڭ نوباي-نۇسقاسىن سىزعان جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا, پيراميدا, حان شاتىردى ومىرگە اكەلگەن اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر, قالانىڭ كەشەندى قۇرىلىستارىن كوركەمدەي قۇرعان قازاق ساۋلەتشىلەرى – ءسارسەنبەك ءجۇنىسوۆ, باقتىباي تايتاليەۆ, ساماتبەك بوكەباي, جۇبانىش ابدىباەۆ قولتاڭباسى ءار تۇستان كەمپىرقوساقشا قۇبىلىپ كوز تارتادى. قايران قالماسقا امالىڭىز جوق!
ءبىر عانا نورمان فوستەردىڭ حان شاتىرىن تىلگە تيەك ەتىپ كورەلىك.
ءححى عاسىردىڭ تەحنولوگيا جەتىستىگىن ءساتتى پايدالانعان عاجايىپ قۇرىلىس ءوزىنىڭ كەڭدىگى جاعىنان دۇنيەدە نەكەن-ساياق, ال ورتالىق ازيادا جالعىز ءوزى. جالپى كولەمى 127 مىڭ شارشى مەتر. ورتالىق تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى 102 مەتر. كيىز ءۇيدىڭ ۋىعى سەكىلدى ءجۇزدەگەن بولات ۆانت – تىرەۋىش تۋىرلىق سەكىلدى پوليمەر قاپتاعىشتى شىركوبەلەك اينالدىرا كوتەرەدى. اتقاننان باتقانعا دەيىن كۇن ساۋلەسى ەركىن تۇسەتىن تۇنىكەسى شاڭىراق ىسپەتتى. ىشكى كورىنىسى عالامات: بىردە بۇلبۇلدى باق, كەلەسىدە شىرايلى كول, تۇكپىر توردە مولدىرەگەن كوك تەڭىز – الماسىپ كەلىپ كوز تارتادى. اۋا رايى قالىپتى كۇيدە ۇستالادى. ويىن-ساۋىق كەشەنىنىڭ ىشىندە – گولف الاڭى, سۇلۋلىق سالونى, كونتسەرت زالى, بەس جۇلدىزدى قوناق ءۇيى, Green امبەباپ ساۋدا جەلىسى – باياعى مىڭ ءبىر ءتۇن ەرتەگىسىندەگى شىعىس كەرەمەتىندەي ەرەكشە الەمگە ەنگىزىپ, كوڭىل كونشىتەدى. قۇرىلىستى اسەمدەگەن ۋكراينانىڭ اتاقتى “ايسبەرگ” كومپانياسى.
ەڭ عاجابى – ويىن-ساۋىق كەشەنىنىڭ اۋا رايى جىل ون ەكى اي اۆتوماتتى تۇردە رەتتەلەدى. “ايسبەرگ” مۇزداتقىشى ءار زالعا ءوزىنشە جۇپار اۋا, سامال جەل, ىڭكار جىلىلىق جەلپۋىمەن ەرەكشە. سول عاجايىپقا العاش ەنگەن كىسىنىڭ كوڭىل-كۇيى, بەينە, تاعدىر كۇندەلىگىنىڭ كوركەم جازۋى سەكىلدى.
حان شاتىر دەسە – دەگەندەي! قۇبا ءدۇز, جازيرا دالانىڭ جيەگىنە ورناي قالعان باياعى قاس باتىردىڭ جورىق قوسىنى سەكىلدى. اتام زامانعى كۇن تەكتى – كۇلتەگىن, بىلگىر – بىلگە, قۇت يەسى – قۇتلىق, تۇڭعيىق – تونىكوك, شىعىس حانى – شىڭعىسحان جەر ەڭبەگىن تەسكەن ءدۇبىرلى جورىقتا ءارى ىڭعايلى, ءارى جەڭىل قوس الىپ جۇرگەنى, تىزگىن تارتقان جەرىنە دوڭگەلەتىپ شاتىر تىككەنى كەشەگى تاريحتان ءمالىم. باعزى بابا رۋحىمەن قايىرا تىرىلگەن شاتىر – سامۇرىق قۇسشا ۇشىپ كەلىپ, الاپات دالانىڭ بەتىنە قازىر عانا قونا قالعانداي, ءسىرا. كۇنى كەشە, قالا كۇنىندە حان شاتىردىڭ اشىلۋ راسىمىنە شامالى شەگىنىس جاسالىق.
استانا اكىمدىگى قالا كۇنىنە ارناپ ءزاۋلىم كەشەننىڭ قاس بەتىنە, كوشە ىرگەسىنە اشىق ستاديون سەكىلدى – تريبۋنا, كىسى تىزە بۇگەتىن ۇزىنا بويعى ورىندىق, ورتاسىندا ەلباسى, مارتەبەلى مەيماندار تىزە بۇگەتىن ورىنجاي. ۇستىنە تۇكتى ءپ ۇلىش. كولەڭكەلى باستىرمانىڭ وڭ قاناتتاعى ءVىp-A بولىگىنە بۇرىلىپ, بەلگىلەنگەن ورىنعا تىزە بۇككەنىمىز سول. مەرەكەلىك سالتانات دۋ ەتە ءتۇستى.
اۋەلى ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى قۇلاق كەستى. ۇزىنا بويعى الاڭعا باتىر بابانىڭ ۇلى دالانى سىلكىپ وياتقان مىڭ سان عاسكەرى كيمەلەي لەكىدى. كوز ۇشىنداعى تەڭگەنى جالعىز جەبەمەن قاعىپ تۇسىرەر ساداقشى, شاۋىپ بارا جاتقان ات ۇستىندە نايزاسىن شىرق ۇيىرگەن سارباز, شىعىرشىقتى توركوز كىرەۋكە كيگەن بالۋان دەنەلى قولباسى بەت الدىمىزدان قۇيعىتىپ وتكەندە ەكپىنىنەن جاۋ ىققانداي ەدى. بوي-باسىنان ۇياتى سەزىلگەن, “قارا جورعانى” بيلەپ, بۋىنى جوق بۇراتىلعان ارۋلار. كوز جانارى وت بوپ جانىپ ات جالىنا جابىسقان بوزبالا. جىبەك جولى كەرۋەنىنىڭ باس بۇيداسىن تارتقان كاريانىڭ كوكىرەگى جىر مەن سىر. وقالى شاپان, ويۋلى كامزول كيگەن كۇيمەدەگى كەربەز كەيۋانا ۇزاتىلعان قىزشا سىزىلادى. ءوتىپ بارا جاتقان بۇل دا ءبىر داۋرەن دەسەيشى!
وسى ءبىزدىڭ ەلباسىنا دۇنيەنى سۋرەتپەن كورەتىن, كەڭىستىك پەن سۇلۋلىقتى قۇپ ءۇيلەستىرە بىلەتىن, تۇپقازىق يدەيانى تۇكپىرلەپ سەزەتىن ساۋلەتشىلىك مىنەز قونعان. اۋەلگى نوباي-نۇسقاسىن ءوزى سىزعان بايتەرەك, اتاقتى ارحيتەكتور نورمان فوستەرگە وي سالعان پيراميدا, حان شاتىر ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى.
قارسى بەتتەگى حان شاتىرعا قاراپ وتىرىپ, ماگنيت ورىسىنە تاپ بولعانداي اربالامىز. بىردە جارتاستى ۇرىپ بۇرقىراعان تەڭىز تولقىنىنىڭ سارىنى, كەلەسىدە ساعىنىش ۇيىعان كوڭىل كۇيىنىڭ تاعدىر كۇندەلىگى. كوركەم جازۋدىڭ قۇپ ۇيلەسكەن ءماتىنىن وقىعانداي بولامىز.
ءبىرازداسىن ۇلتتىق ءداستۇر كوشىنىڭ لەكىگەن شەرۋى ءبىتىپ, كونتسەرت باستالدى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ “سارىارقاسى” ءسويلەدى. جۇزگە جۋىق اسپاپ ءبىر نوتانىڭ استى-ءۇستى ۇنىمەن, زار زاماننان – بار زامانعا قۇلاش ۇرىپ قالىقتاي كۇمبىرلەيدى. سالدەن سوڭ رامپا ساۋلەسىنىڭ استىنا اياعىن ساناپ باسىپ يتالياندىق ۇلى تەنور اندرەا بوچەللي شىقتى. زاعيپ جاننىڭ مۇڭ مەن شەرى بالا جاستان كوكىرەگىنە تۇنعان. ءانشى ديريجەردىڭ سيقىرلى تاياقشاسىن اۋا لەبىنەن سەزىپ, قۇبىلعان سازدى قۇيقىلجىتقاندا عوي – كىسى جانىن شۇبەرەككە تۇيگەندەي, التى ايشىلىق قاشىقتى قاس قاعىم مەزەتتە يگەرگەندەي, تىڭداۋشىنى اس تا توك اسەرگە بولەپ الديلەدى-اي! دۇنيە كەمپىرقوساق بوياۋعا مالىنىپ, كوز الدىمىزدا دوڭگەلەنىپ تۇردى.
وسى كەزدە حان شاتىردىڭ شىرقاۋ بيىگىنەن ساق حانزاداسى – التىن ادام اياڭداپ ءتۇسىپ كەلە جاتتى. اسەرلى كورىنىس كوزدى سۋىرا تارتتى. مەرەكەلىك كونتسەرت اياقتالا حان شاتىردىڭ تورىنەن وتشاشۋ اتىلدى. وت-ءدارىنىڭ قالىڭدىعىنان جەر تىتىرەپ, قۇلاق بىتەلىپ, اۋا سىلكىندى.
وتشاشۋ سوڭىنان مارتەبەلى مەيماندار قوزعالدى. تىركەسىپ-ۇشقاسىپ حان شاتىردىڭ ساحنالى قاقپاسىنا بەتتەيسىز. ءمارتەبەلى مەيماندارعا قوسىلىپ عيماراتتىڭ ىشىنە ەنەسىز. جاعالاي گۇلزار باق, ۇلتتىق كيىم ورنەكتەرى, سۋبۇرقاق, ساۋدا ورنى, ءمارمار جيەكتەگەن دوڭگەلەك ءاۋىز... قوناقتار لەگى عيمارات ءىشىن شىركوبەلەك اينالىپ باتىس بەتتەگى, ۇلكەن توردەگى ءۇش ءجۇز ورىندىق كەڭ سارايدىڭ تورىنە شىقتى. باس جاقتا مارتەبەلى مەيماندارعا قويىلعان ءماتىبي داستارقان, ءتور يەسىنىڭ ماڭايى روزا گ ۇلىنىڭ قۇشاق-قۇشاق گۇلدەستەسى وتشاشۋعا ۇقسايدى.
وزىمىزگە بۇيىرعانى 13 ءنومىرلى دوڭگەلەك ۇستەل ءتورى. “وسى ون ءۇش سانى وزىمە باق-بەرەكە اكەلەدى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مەدالى 13 ساندى ەدى”, – دەيمىن جانىمداعى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار سەيداحمەتقىزى ايتجانوۆا ارۋعا جىلى ءازىل تاستاپ. كوركەم بويجەتكەن جانار سەيداحمەتقىزى الماتىداعى 12-ءشى قازاق ورتا مەكتەبىن ۇزدىك بىتىرگەنىن, ءوزىمدى باياعىدان بىلەتىنىن ايتىپ سوزگە تارتادى. دوڭگەلەك ۇستەلدى شىر اينالا تىزە بۇككەنىمىز سول. جۇرت جايعاسىپ بولدى-اۋ دەگەن مەزەتتە ەلباسى تۇرەگەلىپ مايەكتى ءسوزىن ءتوگىلدىردى. دۋالى اۋىزدىڭ جان سارايىڭدى ارالاعان اۋەزدى تىلەكتى دۋ-قولشاپالاقتاۋ ءىلىپ اكەتتى.
ارعى-بەرگىنى ويلاساڭ-اق قيالىڭ ءار تاراپقا كەزىپ كەتەدى. بويىڭدى قاي-قايداعى سەزىم بيلەيدى. قولتىعىڭنان كيە دەمەيدى. جەتى قات جەر استىنان, الدە زاڭعار بيىكتەگى كۇمبەز قابىرعاسىنان كۇمبىر-كۇمبىر قوڭىر ءۇن قۇلاققا جەتەدى. مىنا كەڭقولتىق, اقكوڭىل, البىرت قارا ورمان قازەكەم ۇلى دالادا مولدا تورعايعا ۇقساپ بۇقپالاپ, ءشىلدىڭ قيىنداي توز-توزى شىعىپ توزىپ كەتپەسىن دەپ, سۇتتەي ۇيىپ تىرشىلىك كەشسىن دەپ, تاقىمى ات ارقاسىنا جابىسىپ وتكەن كەشەگى تۇركى قاعاندارى مەن حاندارىنىڭ رۋحى قايتا ءتىرىلىپ كەلىپ ارامىزدا جۇرگەندەي. ىلكى داۋىردە ازان شاقىرىپ قويعان اتتارى مۇلدە باسقا بولاتىن. جاساعان ەڭبەگىنە, ءسوزىنىڭ سالماعىنا لايىق جادىمىزدا ماڭگى ساقتالسىن دەپ: ءبىرىن كۇلتەگىن – كۇن تەكتى, ءبىرىن ەل تىرەگى – ەلتەرىس; ءبىرىن بىلگىر – بىلگە; ءبىرىن تۇڭعيىق – تونىكوك; ءبىرىن بەس بۋىن – بۋمىن; ءبىرىن قۇت يەسى – قۇتىلىق; ءبىرىن ەل ەتۋشى – ەلەتمىش دەپ – ءبادىزشى بابا ەسىمدەرىن تاسقا ويىپ ماڭگىگە جازىپ كەتكەن ەدى.
اللا بۇيىرتسا ءبىز-داعى بۇگىن ورتامىزدى تولتىرىپ, ويداعىنى تۇگەندەپ, توبەدەگىنى كەلتىرىپ, قىزىر-ءىلياستى الاڭسىز پەيىلىمەن قايىرىلتقان پرەزيدەنتتى – ەلباسى دەپ تۇستەپ, تۇگەندەپ وتىرمىز! جان شۋاعىندا كۇن تۇرعاندا تۇراتىن دەگەن جاۋھار ءسوز جارىقتىق ءاز بابانىڭ ەمىس-ەمىس جەتكەن لەپەسى, جان سىرى, ءتىرى ءسوزدىڭ ۇيقاسى مەن ۇناسىمى بولىپ ەستىلگەنى. ايان بەرگەنى. سارى دالانى جاڭعىرتقان ارۋاق شاقىرعان ءۇنى اۋىزدىقپەن الىسقان ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى, تۇما بۇلاقتىڭ بىتەلمەس كوزىندەي بۇرقىلداعان رۋح-جىگەرى تۇلا بويىما شىمىرلاپ قۇيىلعانى. سارى دالادا ساعىم قۋىپ جۇرگەن كىلەڭ ەلەس-سۇلبالار: “ارۋاق! ارۋاق!” دەسىپ, باس قۇراپ كەلىپ حان شاتىر استىنا پاتۋاعا باس قۇراعانداي.
وسى مەزەت ۇستازىم اۋەزوۆ جازعانداي: ەكى كىسى بولىپ ءبولىنىپ, ءوزىم توي داستارقانىندا وتىرسام-داعى جان دۇنيەم ەلباسى ءسوزىنىڭ پايىمىنا سۋسىنداعانداي سەزىلدى. ءتور يەسىنىڭ ايتقانى ماعجان اقىننىڭ: “كوك تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا, قاراشاڭىراق قازاقتا قالعان جوق پا؟” – دەگەن لەپەستى قايتالاپ تۇرعانداي ەستىلدى. سونداي-اق ءسوز اراسىندا ءتور يەسىنىڭ مىنا زامان ءىشىن تارتىپ دەگەن وي ورامىنىڭ دا استارىندا سىر جاتىر. قارا ورمان قازاق ارعىماق اتتاي ارشىنداپ العا تۇسپەسە ەكەن, تۇساۋلى تەكەجاۋمىتشە ميتىڭنان اسپاسا دەيدى بازبىرەۋلەر. بىرەۋگە قاراپ پىكىر ەتەمىز, بىرەۋگە قاراپ شۇكىر ەتەمىز. راسىن ايتساق: شەتەل ەشكىمدى ماقتامايدى, تەك قانا كۇشتىنى مويىندايدى.
قازاقستان تۋرالى كورە الماۋشىلىق بار, تۇسىنبەۋشىلىك بار, اسىرا سىلتەۋشىلەر بار, ماقتان تۇتۋشىلار بار, جۇرەگىنىڭ تورىنە ۇستاۋشىلار بار... سولاردىڭ بارىنە ەلباسىنىڭ الگىدەي ءىرى ءسوزى, اق-ادال ەڭبەگى, قىلدان تايماس قاجىر-قايراتى اراشاشى. ءادىلىن ايتۋشى. بىرەۋ اسپانداتىپ ماقتايدى, بىرەۋ اسپانداپ ءجۇرىپ بيىكتەگى ەلباسىنىڭ كوزىنە تۇسسەم, نازارىنا ىلىكسەم دەيدى بۇل ءوزىنىڭ مۇددەسى. كوپتىڭ پىكىرى ەمەس. ەلباسىنا قاجەتتىسى – كوپتىڭ پىكىرى.
ءتور يەسىنىڭ ءۋايىمى – ۇلى اقىننىڭ ۋايىمىمەن ساباقتاس. ءدۇيىم جۇرت قازاق دەسە – ەشتەڭە بىلمەيدى. قازاقستان دەسە – باتىسقا, شىعىسقا – قۇبىرمەن قۇيىلىپ كەتىپ جاتقان مۇنايدى, ۋران شيكىزاتى مول قيىر ساحارانى, ۇلانعايىر جەر كولەمىن عانا كوزگە ەلەستەتەدى. سامساپ تۇرعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جۇرەك جۇتقان حالىقتى ەلەستەتەدى. بۇل نەعىلعان تاۋەكەلشىل جۇرت دەپ تاڭعالادى. ايتسە-داعى قازاقتى مىقتى حالىق رەتىندە مويىندامايدى. جاي عانا جۇرگەن قارا شارۋا, دامۋشى ەل دەپ شامالايدى. وسىنىڭ ءبارى تۇسىنبەگەن تەرىس پيعىل! ءتور يەسى قايتسەم تورتكۇل دۇنيەگە قارا ورمان قازاقتى مويىنداتامىن دەپ قام جەيدى.
قازاق دەسە – كەڭقولتىق, ءتوزىمدى, ەڭبەگى زور, تەرى سور, ات جالىندا ءجۇرىپ ۇلى دالانى ساقتايمىن دەپ بەس مىڭ جىلداي تاريح كەشكەن كوزجۇمباي تاۋەكەل يەسىن بىلە تۇسسە دەيدى. قازاقتىڭ قادىم قاسيەتىن سەزىنسە دەيدى.
مەكسيكا بۇعازىنان اينالىپ اتلانت مۇحيتىن بويلاي اعىپ جەر دۇنيەنى قاق ءبولىپ مۇزدى مۇحيتقا جەتىپ تاۋسىلاتىن جىلى اعىس – گولفستريم بار. جەردى وراپ اعاتىن ول اعىس بولماسا باتىس ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلى قاراڭ قالىپ, سۋىپ كەتەر ەدى. ۇسكىرىك ەسەر ەدى. سول جىلى اعىس لەبىنەن قىسى-جازى جاپ-جاسىل كوگال بولىپ جاتادى. ءتۇرلى جان-جانۋار كوركەيىپ جەتىلەدى. جۇرتى التى اي كويلەكشەڭ جۇرەدى. ادەبي شەندەستىرۋگە جۇگىنسەك: ۇلى دالانىڭ ورتاسىن ويىپ تۇرىپ تىرشىلىك كەشكەن قازاق ۇلتى جىلى اعىس سەكىلدى جەر الەمدى جىلىتۋشى, ۇيىستىرۋشى كۇش. كەشەگى باۋىرى سۋىق سوعىس جىلدارى شىعىستان كورەي, باتىستان چەشەن, قاراشاي, قۇمىق, تۇرىك, قىرىم تاتارلارىن جەرىنە اكەپ ءۇيىپ-توككەندە – باۋىرىنا الىپ, الدىنا داستارقانىن جايدى. كەيىنگى نەمىس, ۇيعىر, وزبەك, پولياكتى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي عىپ قۇشاعىنا سىيىستىرىپ, ءتورىنەن ورىن بەرىپ وتىرعان وسى قازاق – مۇحيتتاعى الگى گولفستريم – جىلى اعىسقا كەلەدى.
قازاق بولماسا الگى ۇلت پەن ۇلىس ۇيىتقىسى جوق ايرانداي ىشىنەن ءىرىپ كەتەر ەدى. قازاق – سۇتتەي ۇيىتۋشى, باۋىرىنا تارتۋشى. مۇحيتتىڭ جىلى اعىسى قانداي بولسا – ۇلت پەن ۇلىستىڭ قان تامىرى, ۇلكەن ءۇيى, قاراشاڭىراق يەسى وسى قارا ورمان قازەكەم دە سونداي!
ءتور يەسى قازەكەمنىڭ اۋىزبىرلىكتى, سۇتتەي ۇيىتۋشى, قاراشاڭىراق كۇشىن قوزعاپ تەبىرەنەدى.
الگىدە حان شاتىردىڭ الىپ ساحناسىندا تىڭداۋشىنى ۇيىتىپ قالىقتاتا ءان شىرقاعان اندرەا بوچەلليدىڭ ارياسىنان يتاليان رۋحى جەلدەي ەسىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, شىمىر-شىمىر بويعا سىڭەدى. قىزدار كۆارتەتى سۇيەمەلدەپ, قوڭىر سازدى قۇلپىرتقانى قۇلاقتا قالدى, كوڭىلگە بالشەكەر سەزىم جۇققىزدى.
استانا دەسە – ءتىل ۇشىنا نازارباەۆ ەسىمى ورالادى. ءسوزى, ساۋلەتتى سەزىنەتىن دارىنىن تانيمىز. كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز: شەتەلدىك قوناق سۇيسىنەدى, سەرپىلەدى, ريزا بولادى, ايتسە-داعى ءبىزدى وزدەرىنەن ەشقاشان بيىك قويمايدى. وزدەرىنەن اسىرىپ ماقتامايدى.
ءار تاراپقا الاقتاپ اداساتىن ءبىز ەمەسپىز! وزگەلەردى كوبىرەك سويلەتىپ, جاقسىسىن جىلدام ۇيرەنىپ, مەزگىل ەمتيحانىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ۇزبەي جەتىلۋگە كۇش سالامىز. كەشە عانا جاس ماتەماتيكتەرىمىز دۇنيەلىك اقىل-وي بايگەسىندە بەسىنشى ورىندى يەلەندى. ەسىك-تەرەزەنى قىمتاپ جاۋىپ, ءوز-ءوزىمىزدى قىزىقتاپ, اۋىل اراسىنىڭ ۇساق اڭگىمەسىنە مالدانۋ – كۇپىرلىك. قازىرگى ۋاقىت – اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرگەندەي. كىسىنىڭ اقىل-ويى كەمەلدەنگەن سايىن ءۋايىمى مولايا تۇسەدى. ءوز بۋىنا ءوزى ءپىسىپ تەڭسەلگەن مىنەزدىڭ كۇنى ءوتتى. ەسەپ بەرەر ەمتيحان – اۋىر وتكەل اۋزىنا تاقادىق. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولدىق. بۇرىن بۇل ۇيىم اقپاي قالعان توعان سەكىلدى باتىستىڭ عانا باس قوسارى ەدى. قازىر دۇنيە مۇلدە وزگەردى. شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنا التىن كوپىر ءتۇستى. سالەم تۇزەلدى. كۇنى ەرتەڭ بىزدەردى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ءتور كۇتەدى.
توقمەيىلسۋ تىعىرىققا تىرەيدى. الەۋمەتتىك تەكەتىرەس ءمۇيىزى قاعىلعانشا سۇزىسەدى. دۇنيە ءدوڭبەكشىگەن مۇحيتقا اينالىپ بارادى. اقىلداساتىن, ماقۇلداساتىن مەزگىل جەتتى.
ماڭگى مۇزداردىڭ تۇگەسىلىپ, وزون قاباتى جۇقارىپ, جول اپاتى, سۋ تاسقىنى ۇدەپ, اۋا قىزىپ كەلەدى. ءۇمىت – ەڭ سوڭىنان ولەدى. سەنىم – ءۇزىلىسسىز ەمتيحانعا اينالدى. بۇگىن بەرگەن ۋادە ەرتەڭ ساسكە تۇسكە جەتپەي ۇمىتىلادى. وسىنداي كەزەندىنىڭ كەزىندە قازاقتى تانىتۋ فورمۋلاسىن تۇزگەن ءتور يەسىن تەرەڭىرەك پايىمدايىق, كۇندەردىڭ كۇنىندە شارق ۇرىپ ىزدەپ, وكىنىپ جۇرمەيىك دەگىڭ كەلەدى. ءتور يەسىنىڭ ساۋلەتكەرلىك, اقىندىق, شەشەندىك دارىنىن تاني تۇسەلىك! ايتىپ سالار, توگىپ جازار اقىندىعى, شەشەندىگى ءبىر توبە, قارىنداشىن قاتتى ۇستاپ سىزىپ سالار ساۋلەتشىلىگى ءوز الدىنا كوشەلى اڭگىمە!
تارازى باسىندا – ەلباسىنىڭ اق ادال ەڭبەگى, ەلىم دەپ سوعار جۇرەگى.
ساۋلەنىڭ بوس كەڭىستىكتەگى جىلدامدىعى سەكۋندىنا ءۇش ءجۇز مىڭ شاقىرىم. كىسىنىڭ نازارى, ماڭايىنداعى ءومىردى بايقاپ, اڭعارۋى وسىعان جەتەعابىل. اسىرەسە ونەرگە قاتىسى بار ءتور يەسىنىڭ بايقامپازدىعى, العىرلىعى ەرەكشە. ءبازبىر ءسوزى – كىسىنىڭ نازارى ىسپەتتى.
ءتور يەسىنىڭ ساۋلەتشىلىك مىنەز قىرى ەكى ءجايتتى بەل تۇتادى. ءبىرى – قارا ورمان قازاعىم قۋانسا. ەكىنشىسى – جات جۇرتقا, شەت جۇرتقا قازاق تانىلا تۇسسە. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلسە, – دەپ تەبىرەنەدى. تاۋەلسىز بولۋدىڭ جالعىز جولى – قۇرىعاندا وزگەلەر ءبىر نارسەڭە تاۋەلدى بولسىن. بولا الماي جۇرگەندەر بولىسا المايدى. ءوز تاعدىرىنىڭ ۇستاسى – وزگە تاعدىردىڭ جاي-كۇيىن جىلدام سەزىنەدى.
حان شاتىردىڭ ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر ءتور يەسىنىڭ ايتۋىمەن ۇلى دالانىڭ ارعى-بەرگىسىنە ءجىتى كوز جىبەرىپتى. بىلگەندىگى: كوكتە ءتاڭىر, جەردە ءبىز, جالعاستىرۋشى – تۇرك قاعاناتىنان تاراعان ۇرپاق. جۇرەرىن نامىس, قونارىن باق بىلەدى. سايىن ساحارانى ەركىن جايلاعان جامپوز. كەڭىستىك پەن كەيىپكەر, كەيىپكەر مەن ۋاقىت – وسى ۇشەۋىن ءبىر مەزگىلگە توقايلاستىرا بىلگەنى بارەكەلدە – ە – ە دەگىزەردەي! شالقايىپ قاراعاندا باسىڭ اينالاتىن ۇشار بيىككە ورناتقان كۇمىس ساقيناسى كەشكىلىك كۇنگە شاعىلىسادى. ءومىر بويى جاۋ مەن داۋدىڭ ورتاسىندا, اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا تاعدىر كۇندەلىگىن تولتىرعان ءاز-بابانىڭ رۋحى بەتكە جەل بوپ تيەدى.
رافاەل سۋرەتشىدەن: “سۇلۋلىق دەگەن نە؟” دەپ سۇراپتى. “وزىڭە ۇنايتىن كەلبەتكە ءسال عانا كوركەم سىزىق قوسساڭ, سول – سۇلۋلىق دەپ ”, جاۋاپ بەرىپتى.
نورمان فوستەردەن: “حان شاتىردى نەندەي مازمۇنعا يەك ارتىپ سىزدىڭىز؟” دەپ سۇراعاندا “سىزدەردىڭ اباي اقىندارىڭىز: “جاقسىلىق – ۇزاق تۇرمايدى, جاماندىق – ءار كەز توزبايدى” دەپتى. ۇلى دالادا كۇن تۇرعاندا تۇراتىن ماڭگى ەل بولسىن, الماعايىپ زاماندا حان شاتىردىڭ جۇمىر بۇيىرىنەن ءار كەز جاماندىق – جەل بوپ اينالىپ ءوتسىن... مەگزەگەنىم وسى”, دەگەن.
امەريكا ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, بوكس بىلگىرى, اعىلشىن ساۋلەتشىسىنىڭ اتتاسى نورمان مەيلەر وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى شارشى الاڭنىڭ مونسترى اتالعان فورماندى جەر قاپتىرىپ, قابىرعا كۇيرەتكىش, ون بەس راۋندقا ەنتىكپەگەن فرەزەردى ەسەڭگىرەتكەن مۇحاممەد ءاليدى پرەزيدەنتتەن كەيىنگى ەكىنشى ادام دەپ جازعان ەدى. 1996 جىلعى اتلانتا وليمپياداسىنىڭ وت الاۋىن جاعار كەزدە ۇلى بوكسەردىڭ جانارىنان جۇلگەلەپ اققان جاستى كوردىك. داۋرەنى قايتىپ بارا جاتقان ادامنىڭ ارتىنا بۇرىلىپ قاراعانى ايانىشتى-اق. سول جولى وليمپيادانىڭ ەل مەن ەلدى جاقىنداتار, ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەندى سىلكىپ وياتار – قۇدىرەت-كۇشىن سەزىنە تۇستىك. شۇكىرشىلىك ەتتىك!
مۇنى ەسكە سالىپ وتىرعانىم, ءومىر كوشكەن كەرۋەن. ۋاقىتقا اركىم ارقالاي ولجا سالادى. قايتسە-داعى سوڭعى جەڭىس ۋاقىتتا قالادى. ءتور يەسى وي سالىپ, ساۋلەتشى نوباي-نۇسقاسىن سىزعان حان شاتىردى, پيراميدا ماڭگىلىكپەن سايىسقا تۇسكەندەي!
ءتور يەسىنىڭ جۇرەكجاردى سىرى مەن مۇڭى ەلباسىنى ءتور يەسى ەتتى. تەكەتىرەس ازايىپ, تىلەۋقور كوبەيدى. بۇل كۇندە قازەكەمنىڭ باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن. كەشە عانا دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتىنىڭ تورىنە شىعىپ ءبىر باسىنىڭ باقىتىن – ەلىنىڭ باقىتىمەن بايلانىستىرعان ەلباسىنىڭ ءسوزىن ءدۇيىم جۇرت ەسىتىپ تەبىرەندى. ارعى-بەرگى فيلوسوفتار باقىت دەگەندى – تىرشىلىك راحاتىن سەزىنۋ, جۇرەكتەگى قاناعات پەن شۇكىرشىلىك دەپ تۇسىندىرەدى. ءبىز ايتامىز: تاقتاعى پاتشانىڭ, تاقىرداعى قاراشانىڭ تىلەگى – قامسىز, مۇڭسىز ءومىر, باراقاتتى تىرشىلىك. ءسوز سالسا – ءسوزىن, ءجون سالسا – ءجونىن بىلگەنگە نە جەتسىن. ەلباسىنىڭ ءجون سىلتەۋى – حالىق ىرىسى, بەرەكە-بىرلىگى.
سارى ساحارادا ساعىم قۋىپ, باتىس پەن شىعىس الپاۋىتىنىڭ كەشەگى كوزتۇرتكىسىنە اينالعان ۇلتىمىزدىڭ ءوز قولىن ءوز اۋزىنا جەتكىزگەن, باقۋاتتى ەتكەن, باسىن تورگە شىعارعان قازەكەمنىڭ ۇزىنا بويعى تاريحىن ءتىرى ءسوز, ساۋلەتكەرلىك شابىتپەن سويلەتكەنى قۋانتتى.
حان شاتىردا جايىلعان داستارقان مازىرىندە پرەزيدەنت – ەلباسىنا تاقاي ءتۇسىپ سالەمدەستىك. كوڭىلى ءساۋىردىڭ تاڭىنداي سەزىلىپ: ء“حالىڭ قالاي؟” دەدى. بيىكتەگى كىسىنىڭ بەتكەيدەگىنى كورە بىلگەنى عانيبەت ەندى. بەرىك مىنەز, تەمىر ءتوزىم, مەملەكەتشىلدىك مۇددەنىڭ لەپەسى مەن لەبىزى شوق قىزۋىنداي بەت شارپيدى.
ادام – وتكىنشى, كەزەڭدى وقيعالار – بۇگىن ەلەۋلى, ەرتەڭ كومەسكى. ماڭگىلىك – تابيعات الاقانى مەن قاس ونەر عانا. وركەنيەت قارىشتاپ, تەحنوكراتتىق زامان داۋىرلەگەن سايىن تابيعاتتىڭ تازالىعى ازايىپ, كەڭدىك قۋشيىپ, سۇلۋلىققا سەپكىل ءتۇستى. بارىنە كىنالى اشكوزدىك, تويىمسىزدىق. بۇگىن الىپ قالايىن, ءلاززات تابايىن, ەرتەڭ كىم كەلسە-داعى جۇرتتاعى قولامتادان كۇل سۋىرسىن دەگەن كوزاپارا كوزقاماندىق تۇبىمىزگە جەتىپ بولدى. قاتالدىق – قاس قاعىم ساتتە, بالە – باسساڭ اياق استىندا. ونەردى كۇندىز قولىمىزعا شام الىپ قۇتقارار جول ىزدەپ شارشايمىز.
وسى كۇنى قۇلاقتى جارعان داڭعىرىقتى ساز-اۋەن, مۋزىكا, كەنەپتەگى شيماي-شاتپاقتى شەدەۆر دەپ قابىلدايتىن ۇرگوپپەلەر كوبەيدى. دۇنيەنى بەتىنەن قالقىپ داعدىلانعان كىسى جان قيناماي جان باقسام دەيدى. قاس ونەردى – تانىپ الار پايىم ازايدى. ءجۇردىم-باردىم ۋادەمەن, اۋىردىڭ استىمەن, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ مارتەبەگە جەتسەك دەيدى.
تاعدىرىمىزداعى كوركەم جازۋ – بۇگىنگى استانا.
باياعىدا, جاس كەزىمىزدە ەرتەڭگىسىن ۇيقىدان تۇرا سالىپ, تەرەزەنى اشىپ جىبەرىپ, قالا يىعىنا اسىلىپ تۇرعان اسقارالى الاتاۋعا باس ءيىپ سالەمدەسكەندەي بولۋشى ەدىك. تاڭعى جۇپارى جان سارايىمىزدى اشىپ كەتەتىن. ۇشار بيىكتەگى اپپاق قار تازالىقتىڭ سيمۆولىنداي سەزىلۋشى ەدى. جۇرەگىمىزدە تاكاپپارلىق وياناتىن. ءداپ سونداعىداي: جاڭا قونىس – استانانىڭ تاڭعى اۋاسى كوكىرەگىڭە ءسىڭىپ, جۇرەگىڭە جەتەدى. قول سوزساڭ بۇرالىپ كەپ قۇشاعىڭا كىرەتىن بويجەتكەندەي ادەمى ءبىر بالعىندىق باۋرايدى. الىس كوكجيەكتەن توڭكەرىلگەن بۇلت ۇزىلمەيدى. تۇنىق سۋدىڭ سىلدىرىن سەزەسىڭ. اسەم عيماراتتىڭ سالتاناتىن كورەسىڭ. ءار تۇس, ءار جەردەن تابيعاتتىڭ قايتالانباس سۋرەتىن تانيسىڭ, جانىڭمەن بايسىڭ.
مىنا حان شاتىر, انا پيراميدا ۇلى دالاعا قۇيىنداي ءۇيىرىلىپ, ساقاداي شيىرىپ كەپ تۇسە قالعان تابيعات-قۇدىرەتتىڭ كەڭدىگى مەن بەرىكتىگى. ماڭگىلىككە قول سوزعان قاس ونەر ورنەگى, كەمپىرقوساق ورمەگى. كۇن ساۋلەسىن العاش قابىلداپ, ەڭ سوڭىنان شىعارىپ سالار قاسيەت قونعان ەسكەرتكىشى. ۇلى دالانىڭ ءححى عاسىرعا قادام باسقان قيىرداعى قاراۋىل مەجەسى.
ايگىلى سكريپكا ۇستاسى ستراديۆاري ومىرىندە ساناۋلى عانا اسپاپ جاساعان. ەكى عاسىرعا ۇلاسقان عاجايىپ اسپاپقا قول تيگىزىپ, ويناپ شىعۋ تورتكۇل دۇنيەنىڭ نەكەن-ساياق ساڭلاق سازگەرىنە بۇيىرادى. جاڭعاق اعاشىنان ۇڭگىپ ويعان, التى اي جاز تەڭىز تولقىنىنا باتىرىپ, تۇز ءسىڭىرىپ, قايىستاي ەتىپ, تاعى ءبىر جىل جەل وتىنە ءىلىپ, كولەڭكەدە كەپتىرگەن اعاش ءوز-وزىنەن ءپىسىپ جەتىلەدى. بويىنا كۇن ساۋلەسىن, تەڭىز شۋىلىن سىڭىرەدى. ىزىڭ ەتكەن دىبىسقا ىڭعاي بەرەدى. ورىك اعاشىنىڭ شايىرىن ىسىپ ءوڭىن كىرگىزەدى. ەنەسىنىڭ باۋىرىندا جەتىلىپ, اردا ەمگەن جۇيرىك بايتالدىڭ قۇيرىق قىلىنان – پەرنە, جەل جۇلقىعان جالىنان – ىشەك ورىلەدى. بابىنا كەلىپ تولىسقان اسپاپقا ساز بىتكەننىڭ كيەسى قونادى. ايگىلى اسپاپ ۇلى ۇستانىڭ مۇراجايىندا, شىنى ساۋىت – قاراكولەڭكەدە ساقتالادى. الگى اسپاپتا ويناۋ – جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار كىسىگە بۇيىرادى.
سول سكريپكانى سويلەتكەن ۆيرتۋوز-ءبىرتۋارلار ىشىندە ۆلاديمير سپيۆاكوۆ, ناتان ميلشتەين; قازاقتىڭ ساڭلاق سازگەرى ايمان مۇساقوجاەۆا بار. ايمان ايتادى: ۇستانىڭ كيەسى قونعان اسپاپ سەزىمتال كىسى سەكىلدى – اۋىرادى, شابىتتانادى, بويىندا ءدىرىل پايدا بولادى, تۇيىقتالادى. ءتىلىن بىلگەن كىسى عانا سويلەتە الادى.
سازگەر ءسوزىنىڭ جانى بار. استانا اجارىنا اجار قوسقان ەلەۋلى ەكى ەسكەرتكىشتى ايرىقشا ايتامىز: ءبىرى – وركەشىنە كۇن سەكىلدى شاڭىراق ارتقان ساحارانىڭ سارى باۋىر بۋراسى, ەكىنشىسى – سۋبۇرقاق جيەگىندە اۋزىن ايعا بىلەگەن كوكبورى, ونىڭ كۇجىرەيگەن كوك جەلكەسىندە باسىندا قالپاعى, تىرجالاڭاش تۇرەگەلىپ تۇرعان قارادومالاق ءسابي سۇلباسى. ەكەۋىندە ماڭگىلىك ۇلتتىق مازمۇن, قادىم قازاقىلىق قالىپتالعان! ەكى ەسكەرتكىشتىڭ ءمان-ماعىناسىن كەلەر ۇرپاققا تۇسىندىرەر ونەرتانۋشى شىعادى. ازىرگە كورسەك تە – كورمەگەندەي, سەزسەك تە – سەزبەگەندەي تۇسىنان وتە شىعىپ كەلەمىز. قاس ونەردى توبەسىنە كوتەرە باعالاعان, ءمان-ماعىناسىن تۇكپىرلەي تۇسىنگەن ءتور يەسىنىڭ سوزىنە ءتانتىسىڭ. كوكىرەگىمەن سەزگەنىنە كۋاسىڭ. اھ ۇرۋ, جالاڭ ماداق, جالعاندىقتان ادا-كۇدە, تاۋسىلىپ ايتقان ءار سۇحباتىنان ستراديۆاري اسپابىنداي ادەمى لەپ, اۋەزدى ساز ويىڭىزدى قوزعاپ, قيالىڭىزدى جەلەپ-جەبەپ بايىتا تۇسەدى. ساز بەن ءسوزدىڭ تەگى ءبىر ەكەنىن بايىپتايدى. ەلباسىنىڭ ساۋلەتشىلىك مىنەز قىرىنان حابار بەرەدى.
ءومىر بارعان سايىن كۇردەلىلەنىپ بارادى. مەملەكەت – دۇلەي داۋىل كوتەرىپ دوڭبەكشىگەن مۇحيتتاعى تاۋ تولقىنمەن الىسقان كەمەگە ۇقسايدى. اسىرەسە, سول كەمەنىڭ شتۋرۆالىندا قاس قاقپاي تۇرعان كاپيتانعا قيىن. قازىرگى ەلباسى – كەمە كاپيتانى. اباي ايتقانداي: ء“بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىقتىلىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ, جاۋلاپ, ۇرلاپ كىرپىك قاقتىرماي وتىرعانىمىز”, دەگەندەي, كىرپىك قاقتىرماي اڭدىسقان سىرتقى دۇشپان قانشاما. ادەبي شەندەستىرۋمەن سويلەسەك: تاۋ تولقىننىڭ قاقپاقىلىنا ۇشىراماي, قازاقستان كەمەسىن سۋ استى نايزاتاسقا ۇرىندىرماي, اڭدىسقاننىڭ اراسىنان قالىڭ جۇرتىن اداستىرماي الىپ شىعۋ وڭاي بولمادى. ەلباسى ءبىر ەستەلىگىندە: “جىلىنا ەلۋ مىڭ شاقىرىمنان استام ۇشاق ۇستىندە, مارتەبەلى كەزدەسۋ ساپارىنا ۋاقىتىم جۇتىلادى”, دەگەنى بار. ءجۇز مىڭ شاقىرىم ۇشاقپەن ۇشقان ۇشقىش زەينەتكە شىعادى. وسىعان قاراپ ۋاقىتتىڭ قۇردىمى ۇشاق ءۇستى مە دەپ ويلايسىز. ءار شارۋانىڭ باسىندا كۇيىپ-جانۋ, ءار شارۋانى ۇرىنىپ ىستەۋ كىسىنى قاجىتادى. شارشاعان كەزدە, ءبىر ءپاس دەمالعان مەزگىلدە – ەلباسى جۇمساق ديۆانعا كوسىلە كەتىپ... جۇپار اۋاسىن جۇتقان كەشەگى ۇشقوڭىر جايلاۋىن... الاڭسىز جاستىعىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ قانا... بالداۋرەن بالالىق شاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ قانا... بويىنا شىمىر-شىمىر كۇش قۇياتىنى كامىل. جاقسى ەستەلىك جان ءلاززاتى. ءجۇرىپ وتكەن جولىڭا اۋىق-اۋىق بۇرىلىپ قاراۋ – عانيبەت دۇنيە.
تەك جاقسىدان جالعاسادى. ادام بويىنداعى بۋىننان بۋىنعا ۇزىلمەي جالعاساتىن تەك ءتۇزىلىمىن اشىپ, 34 جاسىندا نوبەل سىيلىعىن العان ۇلى گەنەتيك دجەيمس ۋوتسون: “ادام اعزاسىنداعى نەگىزگى قاسيەت انادان بەرىلەدى”, دەيدى. ەستەلىككە ءجۇگىنسەك پرەزيدەنتىمىزدىڭ اناسى ءالجان رەڭدى, جيىن-تويدا جارقىلداپ شىعاتىن, كوپكە ءسوزىن وتكىزەتىن, جانىنان شىعارىپ ءان ايتاتىن كىسى بولعان. ءۇش ۇلدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز قىزى ءانيپانىڭ ەستەلىگىندە “ويىنداعىسىن بۇكپەي ايتىپ سالاتىن, وتكىر كىسى ەدى”, دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار. وتكىر كىسىلەر عانا ۇرپاعىن ءتۇزۋ جولعا سالا الادى. تىرشىلىك تولقىنىندا مالتىعىپ قالمايدى, تاۋەكەلشىل بولادى. ءتور يەسىنىڭ ءسوزدىڭ ءيىن قاندىرىپ ايتىپ سالاتىن مىنەز قىرى اناسىنان, بالكىم.
پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ايتقىشتىعى, شەشەندىگى بىلايعى ومىردە جۇمىسباستى جۇرگەنىمەن – قيىن تۇستا ارقاسى ۇستاپ, اجارلانىپ شىعا كەلەتىنى, شاپپاي بەر جامپوزدىعى – تەگىنەن. ينتەللەكت – ومىرگە وزىنشە قاراۋ, وزىندىك بەت. وزىندىك بەتى بار كىسى عانا جانارتاۋعا ۇقساپ جارىپ شىعادى. دجەيمس ۋوتسوننىڭ: “تەكتىڭ كىلتى – كىسىنىڭ الدىنا نەندەي ماقسات قويا بىلۋىندە”, دەگەن سوزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. اقىنجاندى ادامداردىڭ جۇرەگىن قوزعايتىن كوڭىل كۇيى, ۋايىم, جاستىقتىڭ جاسىل كوگالىن اڭساۋ, تۋعان جەردىڭ جۇپارىن ساعىنۋ سەزىمى – ەلباسىنىڭ-داعى ەرەكشە كوڭىل كۇيىنىڭ پەرنەسىن باسادى. حالىق جۇرەگىنە بولەنىپ بيىكتەگەن سايىن, تابانى تيسە كۇش الىپ كەتەتىن انتەي سەكىلدى – تەبىرەنگىش, تىلەۋقور, تالىمگەر, ءتانتى بولا تۇسەدى.
اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىنىڭ اعاسىنداي, بەس جاس ۇلكەن. سالىستىرا سويلەسەك: ەلباسىنىڭ تابيعاتى, ءوز ورتاسىنان يىعى بيىكتەپ, جانارتاۋشا جارقىراپ جۇرەتىنى ۇلى ارحيتەكتورعا ۇقسايدى. بىزدە زامانىنا ساي ادامى دەيدى. نورمان فوستەر ءساۋلەتىنە ساي تەحنوكراتتىق شەشىمى دەيدى. قاي ءنارسەنىڭ ءتۇيىنىن قۇرىلعالى جاتقان نىساننىڭ تەگەرشىگىنەن ىزدەيدى. بەيجىن اۋەجايى ما – جەردەن تابانى اجىراي باستاعان الىپ ۇشاق, نورۆيچتەگى ساينسبەري-سەنتر جەر انانىڭ قۇشاعىنان سىتىلىپ, كوككە ۇمتىلعان عارىشكەر سۇلباسى, سۋيندونداعى رەنو-سەنتر جەر انانىڭ قۇشاعىنا ەنە تۇسكەن پەرزەنت سۇلباسىن ەلەستەتەر. فوستەردىڭ ءار جىلعى قۇرعان نوباي-نۇسقاسى ايتەۋىر ءبىر قىرىمەن رەكوردتار كىتابى گيننەسكە ەنەتىنى كامىل. بۇل كۇندە دۇنيەدە ساۋلەتشىنىڭ الدىنا شىعاتىن ارحيتەكتور جوق. جاڭاشىلدىعى, جەر الەمگە توسىن كوزبەن قاراپ, تىڭ ۇسىنىس جاساۋ جاعىنان قازاقستان ليدەرىنىڭ الدىنا شىعاتىن ساياساتكەر كەم دە كەم.
بۇل ءسوزدى ساۋىردەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋ سامميتىندە باراك وباما ايتتى.
دۇنيەگە جاڭاشا قاراۋدىڭ ۆيرتۋوزى, جاڭا ءومىر قۇرۋشى ەلباسىنىڭ تاعدىر كۇندەلىگىنە ۇڭىلە تۇسسەك, قىزىق جايتكە كوز جەتكىزەمىز. ريم پاپاسىنىڭ: ء“سىزدى باعالاي ءبىلۋ از, ءسىزدىڭ ايرىقشا قالىبىڭىزعا ءتانتىمىن”, – ورىسشا ايتساق – “زا ۆاشۋ يسكليۋچيتەلنۋيۋ تسەلنوست!” دەگەن لەپەسى ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىزدا قالعان.
عاجايىپ كەشەندى عيمارات كىسىنى تاۋعا شىققانداي بيىك اسەرگە بولەيدى. ەلدىگىمىزدىڭ تۇعىرىنا اينالعان قازاق ەلى, كوك كۇمبەزى جاراسقان تاۋەلسىزدىك سارايى, ساحنا-رامپانى شىر كوبەلەك اينالا مىڭ سان كورەرمەن تاماشالايتىن قازاقستان كونتسەرت زالى, توبەسىنە بۇلت وراعان بايتەرەك, ءبارى-ءبارى قوسىلىپ بي بولماسا دا, بي تۇسەتىن ءۇي ىسپەتتى حان شاتىرىن ورتاعا الىپ پاتۋاعا جينالعان باياعىنىڭ حانزادالارىن ەسكە تۇسىرەدى. قاراپ وتىرىپ ارقاڭىزدى تاۋعا سۇيەگەندەي تىنىسىڭىز كەڭىپ, بويىڭىزعا قورعاسىنداي كۇش قۇيىلىپ, تاۋەكەلگە باس تىگەسىز!
سەنىم دەگەن ۇلكەن ءسوز. سول سەنىمگە باسقىش بولعان, استانانى ابات قىلعان – ەلباسىنىڭ تاۋەكەلى.
استانادا جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماق ۇيىمىنا مۇشە 56 ەلدىڭ باسشىلارى, مۇنىڭ ۇستىنە 65 حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىساتىن سامميت وتپەكشى. مۇنداي مارتەبەلى جيىن بۇرىن-سوڭدى ەۋرازيا تورىندە بولعان ەمەس. ەسىمىنىڭ وزىنەن ات ۇرىككەندەي, لەبىنىڭ وزىمەن-اق جەلديىرمەن دوڭگەلەتكەندەي الپاۋىت ەلدەردىڭ كوسەمدەرى سامساعان ۋازىرلەرىمەن كەلمەكشى. باق وكىلدەرىنىڭ ءوزى باياعىنىڭ عاسكەرىنە پارا-پار. بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارىمى مول, جۇرىسىنەن جەر قايىسقانداي قۋاتتى جيىنعا بايلانىستى ءتور يەسى – ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنا ارنايى ۇندەۋ جاساعان ەدى: ەلىمىزدىڭ تاريحىندا مۇنداي جاھاندىق فورۋم بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. ۇلكەن اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتقان ءپاتۋالى باسقوسۋ ەلدىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ءپاتريوتيزمىن الدەقايدا نىعايتادى.
ەلباسىنىڭ اۋزىنان شىققان وسىناۋ ءسوزدى, جوعارىدا ەلەستەتىپ وتكەن كوركەم مىنەزدى قازاقتى تانىتۋ فورمۋلاسى دەپ اتاعىمىز كەلەدى.
بۇل كۇنگى ۇلتىمىز ءوز ءسوزىن ايتا بىلەتىن, ءوز ءتورىن سىيلاعانعا ۇسىناتىن قاراشاڭىراق يەسى. تەكتىلىك جالعاسى. قازاق قايسى دەگەندە – وسىنداي دەپ كورسەتەرلىك قۇدىرەت پەن كوسەمسوز يەسى. ەلباسىنىڭ حان شاتىردى اشۋ كەزىندەگى ۇلكەن سامميت الدىنداعى ايتقىشتىق, ساۋلەتكەرلىك, رەفورماتورلىق مىنەز قىرىنا ازداعان بارلاۋ – وسىمەن ءتامام.
سوڭعى جاڭالىقتار
«Digital Qazaqstan»: شىمكەنتتە قازاقستان ماتەماتيكتەرىنىڭ كونگرەسى ءوتتى
تەحنولوگيا • كەشە
ەلىمىزدە سوزىلمالى اسقازان-ىشەك اۋرۋلارى كوبەيىپ بارادى
مەديتسينا • كەشە
قازاقستان تەرروريزم يندەكسىندە ەڭ قاۋىپسىز ەلدەر قاتارىنا كىردى
قازاقستان • كەشە
ەلىمىزدىڭ جەتى قالاسىندا اۋا ساپاسى ناشارلايدى
اۋا رايى • كەشە
