التى الاشتىڭ ارداقتىسى, قوعام قايراتكەرى مۇستافا شوقاي مەن اقىن, ءانشى, سازگەر نارتاي بەكەجانوۆتىڭ 120 جىلدىق تورقالى تويلارى دۇركىرەي ءوتتى
شيەلىدە بۇگىنگى تاريح پاراعىنا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن جازىلعان تۋمىسى بولەك تۇلعالار, ۇلتىمىزدىڭ ماقتان تۇتار ۇلىلارى مەن ۇلىقتارى جەتەرلىك. اتتارى اڭىزعا اينالعان جەتى اۋليە – وقشى اتا, اسان اتا, ەسابىز اۋليە, عايىپ اۋليە, بالا بي, دوسبول بي, قىش اتا وسى شيەلىنىڭ كيەلى توپىراعىندا جاتىر. مۇنان بەرىرەككە كوز جىبەرەر بولساق, التى الاشتىڭ ارداقتىسى مۇستافا شوقاي, اتاقتى ءانشى-بالۋان ءيمانجۇسىپ, سىر سۇلەيلەرى بۇداباي, اعايىندى ءمانسۇر مەن نارتاي بەكەجانوۆتار, قازاق عىلىمى مەن ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى اۋەلبەك پەن قالجان قوڭىراتباەۆتار, ءابدىلدا ءتاجىباەۆ, شاحماردان ەسەنوۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, مىرزابەك دۇيسەنوۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ, تاعى باسقالار جانە ەكى مارتە ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقاەۆ باستاعان 41 ەڭبەك ەرى بۇل ايماقتىڭ قۇنارلى دا كيەلى ايماق ەكەندىگىن بىلدىرسە كەرەك.
دالاسى دارحان, قويناۋى قازىنا, تاريحى تەلەگەي تەڭىز بۇل ولكە تۇرعىندارى تۋمىسى بولەك تۇلعالارىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولدارىن ۇرپاقتارىنا ۇلاعات ەتۋگە بارىنشا كوڭىل بولۋمەن كەلەدى. سونىڭ ايقىن ءبىر ايعاعى – كۇنى كەشە شيەلىلىكتەر مۇستافا شوقاي مەن نارتاي بەكەجانوۆتىڭ تۇسپا-تۇس كەلگەن 120 جىلدىق تورقالى تويلارىن دۇركىرەتە وتكىزدى.
“ارداقتاعان ازاماتىن شيەلى, نەتكەن عاجاپ اتىڭ” دەپ ايدار تاققان مەرەكەلىك شارا وقشى اتا اۋليەلەر كەشەنىندەگى ەسابىز مەشىتىنىڭ اشىلۋىمەن باستالدى. ايتا كەتۋ كەرەك, زامانىندا ەل اراسىندا ەرەكشە قۇرمەت-قوشەمەتكە كەنەلگەن ابىز, اۋليە بابالارىمىز وسى وقشى اتا كەشەنىن ماڭگىلىككە مەكەن ەتكەن. اسان قايعى بابامىزدىڭ جەلماياسىنا ءمىنىپ, جۇرتىنا پانا, ەلىنە سايا بولارلىق جەرۇيىقتى ىزدەپ, جاسىل جەلەگى جايقالعان, ءشوبى شۇيگىن جازيرالى ايماق – وسى وقشى اتا كەشەنىندە جەرلەنۋى شيەلى جەرىنىڭ شىنىندا دا كيەلى جەر ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. وسى ءبىر كيەلى جەردە ەسابىز اتاعا اشىلعان مەشىت, ياعني يماندىلىق ءۇيى بۇگىنگى ۇرپاققا وتكەنىمىزدى ونەگە, ۇلاعات ەتىپ تاپسىرۋدى مۇرات تۇتقان.
مۇنان سوڭ تورقالى تويعا جينالعان شيەلى كەنتى “كوكشوقى” مولتەك اۋدانىندا قوعام قايراتكەرى يساتاي ابدىكارىموۆ اتىنداعى كوشەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. كوشەنىڭ اشىلۋ راسىمىندە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇحامەدوۆ ءسوز الىپ, تۋمىسى بولەك تۇلعا ي.ابدىكارىموۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلاعات بولارىن ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتتى.
قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, ءانشى, سازگەر نارتاي بەكەجانوۆتىڭ ومىردەرەگى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان “سەرى اقىن سەكسەن ءاننىڭ باسىن قوسقان” اتتى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسياعا جينالعانداردان ينە شانشار ورىن قالمادى.
كونفەرەنتسيادا “نارتاي بەكەجانوۆ – قازاق پوەزياسىندا كلاسسيكالىق اقىن-جىراۋلار ءداستۇرىندەگى كورنەكتى اقىن, ۇلت ءمادەنيەتىنىڭ قايراتكەرى” تاقىرىبىندا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.تەبەگەنوۆ, “اقىن, سازگەر, ءانشى ن.بەكەجانوۆتىڭ شىعارماشىلىق, مۇراگەرلىك سيپاتى” تاقىرىبىندا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ا.الماتوۆ, “نارتاي بەكەجانوۆتىڭ ادەبي شىعارمالارداعى كوركەم بەينەسى” تاقىرىبىندا قىزىلوردا گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.شاماحوۆا جانە تاعى باسقا عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر بايانداما جاساپ, ءان مەن جىردىڭ ءدۇلد ۇلى جايلى جان-جاقتى اڭگىمە قوزعادى. بۇل شارا ء“ان مەن جىردىڭ ءدۇلد ۇلى – نارتاي اقىن” اتتى رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى ءان فەستيۆالىنە ۇلاستى. وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ياعني استانا, الماتى قالالارىنان, وبلىستاردان ەسىمدەرى ەلىمىزگە تانىمال ءانشىلەر قاتىسىپ, نارتاي ءاندەرى مەن جىرلارىن قاتىسۋشىلارعا شاشۋ ەتتى. فەستيۆالدىڭ “نارتاي” نوميناتسياسىن ايتۋلى جىراۋ اقمارال نوعايباەۆا جەڭىپ السا, ءبىرىنشى ورىندى ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا يەلەندى.
تورقالى تويدىڭ قىزىقتى دا دۋماندى تۇسى بۇداباي اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە وتكەن “ارداقتاعان ازاماتىن, شيەلى نەتكەن عاجاپ اتىڭ” اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى مەن م.شوقاي اتىنداعى ورتالىق الاڭدا وتكەن “الەم تانىعان تاۋ تۇلعا” اتتى جازبا اقىندار ءمۇشايراسى بولدى.
ايتىسقا ءسوز سايىسىندا سۋىرىلىپ جۇرگەن بەلگىلى 12 ايتىسكەر اقىن, ال جازبا اقىندار ءمۇشايراسىنا سىر ايماعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 20 اقىن قاتىستى. اقىندار ايتىسىنىڭ باس بايگەسىن شىمكەنتتىك كاريما ورالوۆا يەلەنىپ, اۋىلىنا بايگەگە تىگىلگەن اۆتوكولىكتى الىپ قايتتى. ال جازبا اقىندار ءمۇشايراسىندا بايگەنى مۇستافا شوقاي ەسىمىن الەمگە بارىنشا ءايگىلەگەن قىزىلوردالىق قىز ءنازگۇل بەردىقوجا يەلەندى.
دۋماندى ءدۇبىردىڭ ەكىنشى كۇنى شيەلى ورتالىعىنداعى سپورت الاڭىنا قىرىق قارالى قاراشا ءۇي ءتىگىلىپ, ءتۇرلى سپورت سايىستارى ءجۇرىپ جاتتى. وسى الاڭداعى “اتاق-داڭقى الەمگە جەتكەن, تۇلعالارىن تۇعىرلى ەتكەن كيەلى شيەلىم” اتتى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمنىڭ شالقىعان كۇيى نۇرلى كۇننىڭ شۋاعىنا شومىلىپ تۇردى.
ايتقانداي, وسى ءبىر تورقالى توي كۇنى شيەلىلىكتەر ەڭبەك ەرى شىرىنكۇل قازانباەۆانىڭ 90 جاستىڭ تورىنە شىققان ايتۋلى كۇنىن دە نازاردان تىس قالدىرماعان. سپورت الاڭىنىڭ اينالما جولىمەن ءۇستى اشىق اۆتوكولىكتە وتىرعان ەڭبەك ەرىن نوكەرلەرى قورشالاي اكەلىپ, ساحنا تورىنە كوتەردى. تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ سالتاناتتى شاراسىندا ءسوز باستاعان اۋدان اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ بارشا قاۋىمدى التىن كۇز مەرەكەسى اياسىندا ايتۋلى ازاماتتاردىڭ تورقالى تويلارىمەن قۇتتىقتادى. ءسوز سوڭىنان شىرىنكۇل قازانباەۆاعا سىي رەتىندە اۆتوكولىك كىلتىن تابىس ەتتى.
مۇنان سوڭ تەكتى تۇلعالاردىڭ تورقالى تويلارىنا كەلگەن قادىرمەندى قوناقتار وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن جەتكىزدى.
ەندىگى ءسوز كەزەگىن سولارعا بەرەلىك.
ورازبەك سارسەنباي, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– سۇلۋ سىردىڭ بويىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ اراسىنان نەبىر ءدۇلدۇلدەر شىقسا, سولاردىڭ ورتاسىنان ايرىقشا ورىن الاتىن مۇستافا مەن نارتايدى ءدارىپتەيتىن شارانىڭ ءمانى تەرەڭدە. تۋعان ەلگە, وتانعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك تۋعان اۋىلعا, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش ماقتانىش سەزىمدەردەن باستاۋ الارى امبەگە ايان دەسەك, ولاردىڭ اتىنا لايىقتى ۇرپاقتار قاتارى سيرەمەسە ەكەن دەپ تىلەيىك.
التىنشاش جاعانوۆا, جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, “قازاقستان ايەلدەرى” جۋرنالىنىڭ پرەزيدەنتى – باس رەداكتورى.
وسى توپىراقتا تۋعان تۇلعالار – ۇلت كوسەمى مۇستافا شوقاي مەن ەلگە ايگىلى سازگەر, اقىن ءارى ءانشى نارتاي بەكەجانوۆتاردىڭ كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ الاپات جىلدارىندا تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەگەن تۇڭعىش قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى, داڭقتى ديقان شىرىنكۇل قازانباەۆا اپامىزدىڭ 90 جاسقا تولعان مەرەيتويلارى –بارشا قازاقتىڭ تويى.توي قۇتتى بولسىن, اعايىن!
قۋاندىق تۇمەنباي, جازۋشى, حالىقارالىق الاش سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, “ۇركەر” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:
– مۇستافا شوقاي – ماڭگىلىك عۇمىر. تاعدىر بۇرالاڭىنا تۇسكەن ونىڭ ءومىرى ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.
نارتاي مەن تۋعان جىلى ءومىردەن وزىپتى. “شىرىلداپ تۋعان سابيگە, جايالىق ەتتىم ولەڭدى, ءدىرىلدەپ تۇرعان كارىگە, تايانىش ەتتىم ولەڭدى” دەپ جىرلاعان ۇلكەن جۇرەك توقتاعانمەن, جىلۋى تالاي عاسىردى جىلىتارى حاق.
مۇحامەدجان قاراتاەۆ – قازاق سىنىنىڭ بەلينسكيى, ول – قازاقتىڭ ەنتسيكلوپەدياسى.
شىرىنكۇل قازانباەۆا اپامىز – ەڭبەكتىڭ تورتوبەلى. ەركەك جوق كەزدە ەركەك بوپ تراكتور ايداعان اپامىز – ءبىزدىڭ ماڭگىلىك كەيىپكەرىمىز.
نۇرتورە ءجۇسىپ, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, “ايقىن” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:
– “توي – حالىقتىڭ قازىناسى” دەيدى دانا حالقىمىز. وسىنداي يگى شارالار بۇگىنگى زامانداستارىمىزعا دا, ەرتەڭگى جاس ۇرپاققا دا كەرەك. وتاندى ءسۇيۋ – وتباسىنان دەسەك, تۋعان جەرىمىزدەن شىققان تۇعىرلى تۇلعالار ەسىمىن ارداقتاۋ – ەلدىكتىڭ بەلگىسى.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى-دراماتۋرگ:
– مەن ءوزىمنىڭ ۇلى قايراتكەر دۇنيەگە كەلگەن سۇلۋتوبە ءتوڭىرەگىندە, قازىرگى مۇستافا شوقاي اۋىلىندا تۋىپ-وسكەنىمدى ارقاشان دا ماقتان ەتەمىن. مەن مۇستافا شوقاي مەن ونىڭ جان جارى ماريا شوقايدىڭ 1-تومدىق “ەستەلىكتەر” اتتى جيناعىنىڭ قولجازباسىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتىنان تۇركياعا اپارىپ, ىستامبۇل قالاسىنان شىعارىپ اكەلدىم. كەيىن وسى كىتاپتىڭ نەگىزىندە “بوستاندىق الار كۇن تۋسا...” دەگەن پەسا دا جازدىم.
ال, نارتاي اقىننىڭ قازاق حالقىنىڭ وتكەن 21 عاسىردا مادەني-رۋحاني ءوسىپ-وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. تۋعان جەردەن ءتۇلەپ ۇشقان اسىلدارىمىزدى ءارقاشاندا قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەي بەرەيىك.
ءيا, ەسىمدەرى ەلگە تانىمال ازاماتتار ايتسا ايتقانداي, كيەلى جەر شيەلىدە ۇرپاقتارىن ۇلاعاتتاعان تورقالى توي كوپشىلىك كوكەيىنەن ورنىقتى ورىن الىپ, جۇرەكتەرىنە جىلىلىق ۇيالاتتى. سالتاناتتى تويدىڭ ءسانىن كەشكىلىك ورتالىق الاڭدى انگە بولەگەن جازيرا مەن جانبولات, ەركىن نۇرجان, “ازيا” توبى سەكىلدى ەسترادا جۇلدىزدارى كەلتىردى. تۇنگى اسپان وتشاشۋمەن كومكەرىلدى.
ەركىن ءابىل.
قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى كەنتى.
