كەنەسارى ويلاپ وتىرسا, عاسىرلار توعىسقان 90-شى جىلداردىڭ قىلبۇراۋعا سالعان قيىندىعى كەيىنگى ۋاقىتتىڭ اكەلگەن مولشىلىعىمەن شايىلعانداي بولىپ, بۇگىندە سول ءولارا شاقتىڭ قاسيەتى ارتقانداي ەكەن. ءوزى وتىن وتتاپ, سۋىن سۋلاپ وتىرعان رەسەيدە دە كۇندە ءدۇمپۋ, دۇڭكىلدەگەن وزگەرىستەر بولىپ جاتتى. شارۋاشىلىقتاردىڭ تاراۋى, ابدەن قالىپتاسىپ, ۇيرەنىسىپ قالعان جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ىدىراۋى, نارىقتىڭ كەلۋى ولاردا دا بولدى. ەتىنىڭ تىرىلىگى, سەرگەك مىنەز,ءوز سورپاسىنا قايناعانداي توزىمدىلىكپەن تىعىرىقتان جول تاۋىپ كەتۋ تۇمەن قازاقتارىنا ءتان مىنەز. ەشقايسىسى كوشتەن قالعان جوق, ەشكىمگە قول جايعان جوق. كەڭەس وداعىنداعى قازان دا, قازىنا دا ورتاق كەزدە رەسەي قازاقتارى دا الاڭسىز بولدى. سەبەبى ۇستەم ساياسات قازاقتاردىڭ ءتىلىن, ءدىنىن ويلاۋعا شاماسىن كەلتىرمەگەن. “بىرىڭعاي كەڭەس حالقى بولامىز” دەپ ورىس تىلىنە, ورىس ءداستۇر-سالتىنا عانا باسىمدىق بەرىلگەندە, سول ورىس-ورماننىڭ ىشىندە وتىرعان قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بوياۋى جاداۋلانىپ بارا جاتقانىن سەزبەي دە قالعان.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى اتاجۇرتتاعى ۇلتتىق جاڭعىرۋلاردان, ءتىل, ءدىن ءۇشىن ءجۇرگىزىلگەن جۇمىستاردان رەسەي قازاقتارى دا حابارسىز بولمادى. تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇلى ۇعىم سانانى سىلكىدى. اتالارى ماساسى يتشە تالايتىن قالىڭ جىنىس اعاشتىڭ اراسىنا قىدىرىپ بارماعانىن ۇلكەندەردەن قۇلاعى قانىپ وسكەن كەنەسارى ولار كورگەن بەينەتتىڭ شەت-جاعاسىن بىلەتىن.
تۇمەنگە 30-شى جىلدارى بوسىپ بارعان قازاقتار كوشپەلى تىرلىكتەن بىردەن قول ۇزگەن جوق.تايگاعا بارىپ تىرەلەتىن قالىڭ اعاشتىڭ اراسىندا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, شەكارادان ىشكەرىلەپ كەتىپ قالدى. نەگىزىنەن ولار گولىشمانوۆ اۋدانىندا تۇراقتادى, كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار, ارتەلدەر قۇرىلىپ جاتقان كەزدە, بوسىپ جۇرگەن قازاقتار دا ۇجىمداستى. اتاجۇرتتا, قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قارايتىن بۇلاق دەگەن مەكەندە باي-داۋلەتتى تۇرعانى ءۇشىن شولاق بەلسەندىلەر تۇگىن قويماي تاركىلەپ, قۋعىنداپ, اقىرىندا اشتان قىرىلا باستاعاننان كەيىن قاشىپ كەلگەن ولار بىرتىندەپ كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتىنا كوندىكتى. كوشىپ-قونۋدى قويىپ, وتىرىقشى بولىپ, بيداي سەۋىپ, ەگىن سالا باستادى.
– قازاق كولحوزىنىڭ بيدايى بىتىك شىققان جىلى قاسىنداعى تاتارلار قۇرعان شارۋاشىلىقتىڭ ەگىنى شىقپاي قالعان. سول ءۇشىن تاتار باسقارما “حالىق جاۋى” بولىپ ۇستالىپ كەتكەن, ال قازاقتار اربالاپ بيداي وتكىزۋدىڭ ارقاسىندا امان قالعان,–دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
الايدا ۇلى وتان سوعىسى قازاقتاردىڭ مامىراجايلانا باستاعان ءتىرلىگىنىڭ قايتادان تۋلاعىن شىعاردى. گولىشمانوۆ اۋدانىنان مايدانعا اتتانعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا كەنەسارىنىڭ اكەسى قۋانىش قويشى دا بولاتىن. ول قيىر شىعىستاعى تىنىق مۇحيتى اسكەري تەڭىز فلوتىندا جاپوندارعا قارسى سوعىستى. وت پەن وقتان امان قالىپ, جەتى جىلدان كەيىن قايتىپ كەلىپ, شارۋاشىلىققا ارالاستى, كومباين ايدادى, وتباسىن قۇرىپ, بالا ءوسىردى.
– اكەمنىڭ ايتقان ەكى وسيەتى ەسىمنەن كەتپەيدى. ول كىسى: “وقىڭدار, وقىماي ادام بولمايسىڭدار. ماعان ءتورت كلاستىق ءبىلىمنىڭ سوعىس كەزىندە پايداسى ءتيدى. ال سەندەردىڭ بولاشاقتارىڭ تەك وقۋدا”,– دەپ وتىراتىن. وتاعاسى ۇلتتىق تاربيەمىزگە قاتال بولدى. قورقىپ قالعان ءارى ەلگە قايتا قايتۋعا شاماسى دا كەلمەگەن ول ورىس جەرىندە امالسىز جۇرگەندەي كۇن كەشەتىن. “قازاق ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. قازاقتان قىز الىڭدار, قازاققا تۇرمىسقا شىعىڭدار. سەندەر ءتىلىن بىلگەنمەن ورىس بولمايسىڭدار” دەپ وتىراتىن. ءۇي ءىشىندە قازاقشا ءداستۇردى قاتتى ۇستاناتىن, ونى بالالارىنان دا تالاپ ەتەتىن”,–دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
اكەسىنىڭ وسيەتىن بالالارى ورىندادى. ءبارى دە جوعارى ءبىلىم الدى, قازاق قىزىنا ۇيلەندى, قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتى. كەنەسارى اتاجۇرتتان بوسىپ كەلىستىڭ شەت-جاعاسىن كورگەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ بارىندا تۇمەن جەرىندە جۇرگەن ات توبەلىندەي اعايىننىڭ تىلىنە دە, دىلىنە كەلەر ەشتەڭە جوقتاي كورەتىن. ونى جاستىق ويلاتپاپتى, ۇلكەندەر ۋاقىت كەرۋەنىمەن و دۇنيەگە كوشتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاندا قىرىققا ەندى تايانعان جىگىت اينالاسىنا قارادى. ءوزى تۇراتىن يالۋتوروۆ قالاسىنداعى مىڭ قارالى قازاقتى بىلاي قويعاندا, تۇمەن وبلىسىنىڭ ءار شالعايىندا شاشىراپ جۇرگەن ءوزى تانيتىن قانداستارىنىڭ بارلىعى دا شۇلدىرلەپ كەتكەن ەكەن. بالالار ءتىلدى ۇمىتا باستاعان. ول قاراپ وتىرۋعا بولمايتىنىن سەزدى, يالۋتوروۆ قالاسىندا “جۇلدىز” اتتى قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىن قۇردى. تۋعان ءتىل, ءدىل ەلدەن جىراقتاعى اعايىننىڭ كوكىرەگىندە جۇلدىز بولىپ جانسىن دەگەن تىلەكپەن ءتۇمەن وبلىسىنداعى قازاقتاردى ءبىرىنشى رەت جيناعان, باسىن قوسقان قوعامدىق ۇيىمدى ءوزى وسىلاي اتادى. ۇلتتىق سىلكىنىس, انا ءتىل, ءداستۇر, سالت تۋرالى اڭگىمەلەر, ءمادەني شارالار وتكىزۋ جاقىن ماڭداعى يسەت, تۇمەن, زاۆودوۋكوۆسكي اۋداندارىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ دا رۋحىن كوتەردى. ولار يالۋتوروۆ قالاسىنداعى “جۇلدىزدىڭ” وتكىزىپ جاتقان شارالارىنا ساعىنىشپەن كەلىپ قاتىساتىن. كەنەسارىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “شەكاراعا جاقىن سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇمەن وبلىستارىنىڭ مادەني قارىم-قاتىناسى” دەگەن جوبا 2000 جىلى سوروستىڭ گرانتىن ۇتىپ الدى. سونىڭ ارقاسىندا شەكارالاس ەكى وبلىس بىرىگىپ ات بايگەسىن, پاراشيۋتتەن سەكىرۋدەن جارىس, كيىز ۇيلەر كورمە-بايقاۋىن وتكىزدى.
– اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدەن قالعان تاربيەنىڭ جەلىسى ۇزىلمەي كۇنى كەشەگە دەيىن كەلدى. ءتىل جۇتاڭدانا باستاسا دا, داستۇرگە بەرىك بولدىق. اتا-انانى سىيلادىق, قازاقتىڭ قۇدا-جەكجاتتىعىن, مۇسىلماندىقتى ۇمىتپادىق. بىراق سوڭعى جىلدارى وسىنىڭ ءوزى تۇمەن جەرىندە كومەسكىلەنىپ بارا جاتىر. قازاقتىق رۋحتى كوتەرىپ, ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق تاربيەنى ءسىڭىرۋ ءبىز سياقتى ەلدەن جىراق جۇرگەن اعايىننىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىسى,–دەيدى كەيىپكەرىمىز.
كەنەسارى ورىس-ورماننىڭ اراسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن قالاي كوتەرۋگە بولادى دەگەن ساۋالعا كوپ ويلانا كەلە, اتالارى قاشىپ ءجۇرىپ, ات پەن تۇيەگە ارتىپ كەلگەن كيىز ۇيدەن قاسيەتتى نە بار دەپ شەشتى.
– قازاقستانعا بارعان سايىن كيىز ۇيلەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم دا, ءوزىم ون ەكى قانات اق وردانىڭ كەڭدىگىندەي ەتىپ, ونىڭ ماكەتىن سىزدىم. مۇنى تۇمەندەگى تەحنيكا جوندەۋ زاۋىتىنىڭ ينجەنەرلەرىنە ءتۇسىندىرىپ وتىرىپ, تەمىردەن ءيىپ جاساتتىم. بۇل كيىز ءۇيدىڭ بولتتارىن بەكىتىپ, جارتى ساعاتتا تىگىپ, جارتى ساعاتتا جيناۋعا بولادى. قازاق ەمەسپىن بە, مەندەگى كيىز ءۇي جاز بويى ەسىكتىڭ الدىندا تىگۋلى تۇرادى,–دەيدى ول.
وبلىستا قازاقتار باس قوسقان قۇرىلتايدىڭ بارلىعىندا كەنەسارىنىڭ كيىز ءۇيى تىگىلەدى. “جۇلدىزدان” كەيىن تۇمەن قالاسىندا قازاقتاردىڭ “دوستىق” اتتى وبلىستىق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى اشىلدى. ولار قازىر بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا الىستاعى اعايىننىڭ رۋحىن ءبىر جەلپىنتكەنمەن تىلدىك ورتانىڭ جوقتىعىنان ۇلتتىق بوياۋ دا كومەسكى تارتىپ بارادى. تۇمەن قالاسىنان, باسقا ەلدى مەكەندەردەن جەكسەنبىلىك مەكتەپ تە اشىپ كوردى. الايدا قازاقتار شاشىراڭقى تۇرعاندىقتان مەكتەپتىڭ ءومىرى ەكى جىلدان اسپادى.
كەنەسارى تاعى قاراپ وتىرا المادى. ءوزى مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, 2003 جىلى تۇمەن وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ مادەني-سالت داستۇرلەرىنىڭ ساقتالۋ پروبلەمالارىن عىلىمي جۇمىسىنا تاقىرىپ ەتىپ الدى. وبلىس اۋماعىنداعى 19 مىڭ قازاق اراسىن قايتا-قايتا ءسۇزىپ شىعىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا الەۋمەتتىك ۇقىپتى ساۋالداما مەن ساراپتاما جۇرگىزىپ, 2008 جىلى ونى قورعاپ شىقتى.
وسى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بۇرىننان دا بايقالاتىن ماسەلەلەردى ەندى عىلىمي اينالىمعا سالدى, قورىتىندىلار شىعاردى. قازاقتار اراسىندا اسسيميلياتسيا ۇدەرىسىنىڭ تەزدەپ بارا جاتقاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. ارالاس نەكە كوبەيىپ بارادى. ەر-توقىم, كيىز ءۇي سياقتى ۇلتتىق بۇيىمدار پايدالانۋدان قالىپ كەتكەن. جاستار انا ءتىلىن بىلمەيدى. عىلىمي جۇمىسىن دايىنداۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق پروبلەمالار جونىندەگى ساۋالداماعا قازاقتاردىڭ جاۋاپ بەرۋگە, قازاقشا سويلەۋگە, ءتىپتى ۇلتى تۋرالى ءسوز ايتۋعا قىسىلۋى دا كەنەسارىنى تاڭعالدىردى ءارى قىنجىلتتى.
– تۇمەن جەرىندە وزگەگە جالدانىپ جۇرگەن قازاق جوق. ءبىزدىڭ اعايىندار مۇندا بەينەتقورلىعىمەن جانە اقشانى ۇستاي, جۇمساي بىلەتىن شارۋاقورلىعىمەن, كاسىپكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. 60-شى جىلدارى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى ءۇشىن سوۆحوز ديرەكتورلارىنا ساندىعىنان ۋىستاپ قارىز اقشا بەرەتىن قويشىلار بولدى. قازاقتار اراسىندا وزگە ۇلتتار, ورىس ادامدارى كەڭەس سۇراپ كەلەتىن سونشالىقتى قادىرلى, قۇرمەتتى كىسىلەر بار. الايدا, ەندىگى جەردە قازاق بولىپ قالۋ ءۇشىن داۋلەتتى تۇرۋ ازدىق ەتەدى. رۋحاني بايلىق ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەكتىگىنە كوزىم جەتتى. ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك. بۇل تەرەڭ ماسەلە. ول ءۇشىن قازاقستانمەن بايلانىس جۇمىستارىن كۇشەيتۋ, ءبىلىم الاتىن جاستارىمىزدى تاريحي وتانىمىزعا جىبەرۋ كەرەك, – دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
تۇمەن قالاسىندا قازاق جاستارىنىڭ “بىرلىك” قوعامدىق ۇيىمى قۇرىلدى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ اي سايىن كەزدەسۋ كەشى, ديسكوتەكاسى بولىپ تۇرادى. بۇل قازاق جاستارىنىڭ تابىسۋىنا, ارالاس نەكەگە توسقاۋىل قويۋعا دەگەن نيەتتەن تۋعان بولاتىن. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەنەسارىنىڭ ىقپالى از ەمەس. ءوزى تۇمەن وبلىستىق دۋماسىندا اۋماقتارمەن جۇمىس جونىندەگى كەڭەسشى قىزمەتىندە جۇرگەندىكتەن گولىشمانوۆ اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان مەشىت قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا دا ىقپال-كومەگى از بولمادى. تۇمەنگە كەلگەن ساپارى سايىن كەنەسارىنىڭ تىندىرعان جۇمىستارىنا كۋا بولىپ جۇرەتىن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ: “رەسەيدىڭ ءار شالعايىندا ءبىر-ءبىر كەنەسارى بولسا, ءشىركىن!” – دەۋى كەنەسارى قۋانىش ۇلىنىڭ ازاماتتىعىنا دا, ىسكەرلىگىنە دە جانە ۇلتجاندىلىعىنا بەرىلگەن ورىندى باعا بولاتىن. كىسى ەلىندە ەلەۋلى بولعان ادام عانا ءوز اعايىنىنا دا, وزگەگە دە ءسوزىن تىڭداتا الادى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىتتىڭ اڭشىلىق ونەرى تەك تۇمەن ەمەس, ارىسى ءماسكەۋگە, بەرىسى باتىس ءسىبىر ايماعىنا اڭىز بولىپ جايىلعان.اكەسى قۋانىش سونداي كىسى ەدى. تۇلكىگە يت جۇگىرتەتىن, قىس ايلارىندا مالعا تيگەن قاسقىردى قۇرىقپەن, شوقپارمەن ۇرىپ الار ەدى. سوندىقتان كەنەسارى اكە اينالاسىندا ءجۇرىپ, ون سەگىز جاسىنان اڭعا شىقتى. وسى كەزگە دەيىن قاسقىر, تۇلكى, قارساقتى بىلاي قويعاندا قانجىعاسىنا ون ايۋ بايلادى. ءوزىنىڭ ءۇش ۇلىمەن بىرگە وتكەن قىستا بەس ارلان قاسقىر سوقتى. قانجىعاسىنا قاسقىر بايلاعان اڭشى از ەمەس شىعار. ال ايۋدى ەكىنىڭ ءبىرى الا المايدى.
– ايۋ جۇرەدى دەگەن جەرلەرگە ارپا سەۋىپ تاستايمىز. سوسىن اعاشتىڭ باسىنا كەمىندە ون مەتر بيىكتىككە شىعىپ الىپ, دەمىمدى ىشىمە تارتىپ وتىرىپ, ايۋدىڭ جايىلىپ كەلۋىن كۇتەمىن. كەيدە ون ساعاتقا دەيىن تاپجىلماي وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ءسال قيمىلىڭدى سەزىپ قالسا ايۋ قاشىپ كەتەدى. ونى ءوزىڭ وتىرعان اعاشتىڭ ماڭىنا كەلگەندە ءبىر رەت قانا اتىپ ۇلگەرەسىڭ, ەگەر تيسە ايۋ سەنىكى, تيمەسە ول ەكىنشى وقتى وزىنە دارىتپايدى, قاشىپ ۇلگەرەدى. كوردىڭىز بە, قانداي مەرگەندىك كەرەك! – دەيدى كەنەسارى اڭشىلىق قىزىعىن ايتا تۇسكىسى كەلىپ.
راسىندا, تۇمەندەگى اڭشىلار اراسىندا كەنەسارىنىڭ ايۋ اتۋىمەن اتى شىققان. ءتىپتى ورىستاردىڭ ءوزى جىرتقىشتىعى دا, قۋلىعى دا كۇشتى بۇل اڭدى اتا المايدى ەكەن. ونىڭ مايى مەن ءوتىن دارىلىككە قاجەتسىنگەن ورىستار كەنەسارىنىڭ دابىسىن ەستىپ, ماسكەۋدەن كەلىپ, وعان ايۋ اتىپ بەرۋگە ءوتىنىش جاساپتى. كەيىپكەرىمىزدىڭ تۇمەن اتىرابىندا ارالاماعان ورمانى جوق, كەي جىلدارى اڭشىلىق قىزىعىمەن تايگاعا دەيىن بارادى, ال كۇزگى اڭشىلىق ناۋقانى كەزىندە تورعاي دالاسىن كەزگەننىڭ, كولدەردەن قاز-ۇيرەك اۋلاعاننىڭ راحاتى ءوز الدىنا. ءسىبىر ادامدارى ءۇشىن ايۋدىڭ مايى مەن ءوتى وتە ماڭىزدى ءدارى سانالادى.اسىرەسە, كۇيىككە مىڭ دا ءبىر ەم. قانسونار كەزىندە ايۋدىڭ مايىن جاعىپ العان ادامنىڭ بەتىن, قولىن ۇسىك شالمايدى. كەنەسارىنىڭ ۇيىندەگى قىزىل تۇلكىنىڭ, قىلشىقتى, ەسىك پەن توردەي ارلاننىڭ, ايۋدىڭ وڭدەلگەن تەرىسىنىڭ, بۇلاننىڭ, ەلىكتىڭ, قاباننىڭ جانە ءتۇرلى قۇستاردىڭ ت ۇلىپتارى بەينە مۋزەيگە كىرىپ كەتكەندەي اسەر بەرەدى.
– ەڭبەك دەمالىسىمدا جۇرت سەكىلدى شەتەلگە, كۋرورتتارعا بارىپ كورگەن ەمەسپىن, ونى اڭشىلىق قۇمارلىقپەن تابيعات اياسىندا وتكىزەمىن. جالپى اڭشىلىق دەگەن قولىڭا مىلتىق الىپ, كوزىڭە ىلىككەن اڭدى جايراتىپ سالا بەرۋ ەمەس. بۇل – ونەر, قۇمارلىق بولعانىمەن, ونى تابيعاتپەن بايلانىس دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ءۇش ۇلىم: مۇرات, ارىستان جانە وزىمە اتتاس كىشى بالام كەنەسارى–ۇشەۋى دە اڭشى, ءبارىمىز بىرگە قىس بويى قانسونارعا شىعامىز. بىراق قىس قاتتى بولعان جىلدارى اڭ اۋلاۋىمىزدان گورى ولاردى اسىراعانىمىز باسىم ءتۇسىپ جاتادى. بيىل قىس قاتتى, قار قالىڭ ءتۇستى. ناۋرىز ايىندا ەلىكتەرگە ءشوپ, سابان تاسىدىق. قاباندار جۇرەتىن جولداردى تراكتورمەن ارشىپ, سول جەرلەرگە بيداي توگىپ وتىردىق. مۇنىڭ ءوزى جەڭىل ەمەس, ۋاقىتتى الادى, ءارى اڭشىعا ەداۋىر قارجىعا دا تۇسەدى. بىراق تابيعات تۇتاستىعى ءۇشىن مۇنىڭ كەرەكتىگىن ءتۇسىنگەندە ەشنارسە اياعىڭ كەلمەيدى. اڭشى مادەنيەتى دەگەن وسى, – دەيدى كەنەكەڭ.
جۇبايى نۇرعايشا ەكەۋى ءۇش ۇلىنىڭ تاربيەسىنە كوڭىل ءبولدى. قازىر ۇشەۋى دە جوعارى ءبىلىمدى مامان, بەلگىلى قىزمەتتە, نەمەرەلەرى ءوسىپ كەلەدى. قويشى اۋلەتىن جۇرت سپورتشىلار دەپ تە تانيدى. كەنەسارىنىڭ ءوزى گىر كوتەرۋدەن سپورت شەبەرى, رەسەيدەگى گىر كوتەرۋشىلەر فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى. ۇلدارى دا سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى.
جاقسىنىڭ ءىسى دە, ءىزى دە – حالقىمىزدىڭ بايلىعى. ەندەشە اتاجۇرتتان سىرتتا جۇرگەنمەن كەنەسارى دا قازاقتىڭ ءبىر ماقتانىشى.
نازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي-تۇمەن-قوستاناي.
سۋرەتتەردە: 1. تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ كەڭەسشىسى كەنەسارى قويشى.
ەتنومادەني بىرلەستىكتە.
تۇمەنگە 30-شى جىلدارى بوسىپ بارعان قازاقتار كوشپەلى تىرلىكتەن بىردەن قول ۇزگەن جوق.تايگاعا بارىپ تىرەلەتىن قالىڭ اعاشتىڭ اراسىندا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, شەكارادان ىشكەرىلەپ كەتىپ قالدى. نەگىزىنەن ولار گولىشمانوۆ اۋدانىندا تۇراقتادى, كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار, ارتەلدەر قۇرىلىپ جاتقان كەزدە, بوسىپ جۇرگەن قازاقتار دا ۇجىمداستى. اتاجۇرتتا, قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قارايتىن بۇلاق دەگەن مەكەندە باي-داۋلەتتى تۇرعانى ءۇشىن شولاق بەلسەندىلەر تۇگىن قويماي تاركىلەپ, قۋعىنداپ, اقىرىندا اشتان قىرىلا باستاعاننان كەيىن قاشىپ كەلگەن ولار بىرتىندەپ كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتىنا كوندىكتى. كوشىپ-قونۋدى قويىپ, وتىرىقشى بولىپ, بيداي سەۋىپ, ەگىن سالا باستادى.
– قازاق كولحوزىنىڭ بيدايى بىتىك شىققان جىلى قاسىنداعى تاتارلار قۇرعان شارۋاشىلىقتىڭ ەگىنى شىقپاي قالعان. سول ءۇشىن تاتار باسقارما “حالىق جاۋى” بولىپ ۇستالىپ كەتكەن, ال قازاقتار اربالاپ بيداي وتكىزۋدىڭ ارقاسىندا امان قالعان,–دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
الايدا ۇلى وتان سوعىسى قازاقتاردىڭ مامىراجايلانا باستاعان ءتىرلىگىنىڭ قايتادان تۋلاعىن شىعاردى. گولىشمانوۆ اۋدانىنان مايدانعا اتتانعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا كەنەسارىنىڭ اكەسى قۋانىش قويشى دا بولاتىن. ول قيىر شىعىستاعى تىنىق مۇحيتى اسكەري تەڭىز فلوتىندا جاپوندارعا قارسى سوعىستى. وت پەن وقتان امان قالىپ, جەتى جىلدان كەيىن قايتىپ كەلىپ, شارۋاشىلىققا ارالاستى, كومباين ايدادى, وتباسىن قۇرىپ, بالا ءوسىردى.
– اكەمنىڭ ايتقان ەكى وسيەتى ەسىمنەن كەتپەيدى. ول كىسى: “وقىڭدار, وقىماي ادام بولمايسىڭدار. ماعان ءتورت كلاستىق ءبىلىمنىڭ سوعىس كەزىندە پايداسى ءتيدى. ال سەندەردىڭ بولاشاقتارىڭ تەك وقۋدا”,– دەپ وتىراتىن. وتاعاسى ۇلتتىق تاربيەمىزگە قاتال بولدى. قورقىپ قالعان ءارى ەلگە قايتا قايتۋعا شاماسى دا كەلمەگەن ول ورىس جەرىندە امالسىز جۇرگەندەي كۇن كەشەتىن. “قازاق ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. قازاقتان قىز الىڭدار, قازاققا تۇرمىسقا شىعىڭدار. سەندەر ءتىلىن بىلگەنمەن ورىس بولمايسىڭدار” دەپ وتىراتىن. ءۇي ءىشىندە قازاقشا ءداستۇردى قاتتى ۇستاناتىن, ونى بالالارىنان دا تالاپ ەتەتىن”,–دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
اكەسىنىڭ وسيەتىن بالالارى ورىندادى. ءبارى دە جوعارى ءبىلىم الدى, قازاق قىزىنا ۇيلەندى, قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتى. كەنەسارى اتاجۇرتتان بوسىپ كەلىستىڭ شەت-جاعاسىن كورگەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ بارىندا تۇمەن جەرىندە جۇرگەن ات توبەلىندەي اعايىننىڭ تىلىنە دە, دىلىنە كەلەر ەشتەڭە جوقتاي كورەتىن. ونى جاستىق ويلاتپاپتى, ۇلكەندەر ۋاقىت كەرۋەنىمەن و دۇنيەگە كوشتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاندا قىرىققا ەندى تايانعان جىگىت اينالاسىنا قارادى. ءوزى تۇراتىن يالۋتوروۆ قالاسىنداعى مىڭ قارالى قازاقتى بىلاي قويعاندا, تۇمەن وبلىسىنىڭ ءار شالعايىندا شاشىراپ جۇرگەن ءوزى تانيتىن قانداستارىنىڭ بارلىعى دا شۇلدىرلەپ كەتكەن ەكەن. بالالار ءتىلدى ۇمىتا باستاعان. ول قاراپ وتىرۋعا بولمايتىنىن سەزدى, يالۋتوروۆ قالاسىندا “جۇلدىز” اتتى قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىن قۇردى. تۋعان ءتىل, ءدىل ەلدەن جىراقتاعى اعايىننىڭ كوكىرەگىندە جۇلدىز بولىپ جانسىن دەگەن تىلەكپەن ءتۇمەن وبلىسىنداعى قازاقتاردى ءبىرىنشى رەت جيناعان, باسىن قوسقان قوعامدىق ۇيىمدى ءوزى وسىلاي اتادى. ۇلتتىق سىلكىنىس, انا ءتىل, ءداستۇر, سالت تۋرالى اڭگىمەلەر, ءمادەني شارالار وتكىزۋ جاقىن ماڭداعى يسەت, تۇمەن, زاۆودوۋكوۆسكي اۋداندارىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ دا رۋحىن كوتەردى. ولار يالۋتوروۆ قالاسىنداعى “جۇلدىزدىڭ” وتكىزىپ جاتقان شارالارىنا ساعىنىشپەن كەلىپ قاتىساتىن. كەنەسارىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “شەكاراعا جاقىن سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇمەن وبلىستارىنىڭ مادەني قارىم-قاتىناسى” دەگەن جوبا 2000 جىلى سوروستىڭ گرانتىن ۇتىپ الدى. سونىڭ ارقاسىندا شەكارالاس ەكى وبلىس بىرىگىپ ات بايگەسىن, پاراشيۋتتەن سەكىرۋدەن جارىس, كيىز ۇيلەر كورمە-بايقاۋىن وتكىزدى.
– اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدەن قالعان تاربيەنىڭ جەلىسى ۇزىلمەي كۇنى كەشەگە دەيىن كەلدى. ءتىل جۇتاڭدانا باستاسا دا, داستۇرگە بەرىك بولدىق. اتا-انانى سىيلادىق, قازاقتىڭ قۇدا-جەكجاتتىعىن, مۇسىلماندىقتى ۇمىتپادىق. بىراق سوڭعى جىلدارى وسىنىڭ ءوزى تۇمەن جەرىندە كومەسكىلەنىپ بارا جاتىر. قازاقتىق رۋحتى كوتەرىپ, ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق تاربيەنى ءسىڭىرۋ ءبىز سياقتى ەلدەن جىراق جۇرگەن اعايىننىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىسى,–دەيدى كەيىپكەرىمىز.
كەنەسارى ورىس-ورماننىڭ اراسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن قالاي كوتەرۋگە بولادى دەگەن ساۋالعا كوپ ويلانا كەلە, اتالارى قاشىپ ءجۇرىپ, ات پەن تۇيەگە ارتىپ كەلگەن كيىز ۇيدەن قاسيەتتى نە بار دەپ شەشتى.
– قازاقستانعا بارعان سايىن كيىز ۇيلەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم دا, ءوزىم ون ەكى قانات اق وردانىڭ كەڭدىگىندەي ەتىپ, ونىڭ ماكەتىن سىزدىم. مۇنى تۇمەندەگى تەحنيكا جوندەۋ زاۋىتىنىڭ ينجەنەرلەرىنە ءتۇسىندىرىپ وتىرىپ, تەمىردەن ءيىپ جاساتتىم. بۇل كيىز ءۇيدىڭ بولتتارىن بەكىتىپ, جارتى ساعاتتا تىگىپ, جارتى ساعاتتا جيناۋعا بولادى. قازاق ەمەسپىن بە, مەندەگى كيىز ءۇي جاز بويى ەسىكتىڭ الدىندا تىگۋلى تۇرادى,–دەيدى ول.
وبلىستا قازاقتار باس قوسقان قۇرىلتايدىڭ بارلىعىندا كەنەسارىنىڭ كيىز ءۇيى تىگىلەدى. “جۇلدىزدان” كەيىن تۇمەن قالاسىندا قازاقتاردىڭ “دوستىق” اتتى وبلىستىق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى اشىلدى. ولار قازىر بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا الىستاعى اعايىننىڭ رۋحىن ءبىر جەلپىنتكەنمەن تىلدىك ورتانىڭ جوقتىعىنان ۇلتتىق بوياۋ دا كومەسكى تارتىپ بارادى. تۇمەن قالاسىنان, باسقا ەلدى مەكەندەردەن جەكسەنبىلىك مەكتەپ تە اشىپ كوردى. الايدا قازاقتار شاشىراڭقى تۇرعاندىقتان مەكتەپتىڭ ءومىرى ەكى جىلدان اسپادى.
كەنەسارى تاعى قاراپ وتىرا المادى. ءوزى مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, 2003 جىلى تۇمەن وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ مادەني-سالت داستۇرلەرىنىڭ ساقتالۋ پروبلەمالارىن عىلىمي جۇمىسىنا تاقىرىپ ەتىپ الدى. وبلىس اۋماعىنداعى 19 مىڭ قازاق اراسىن قايتا-قايتا ءسۇزىپ شىعىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا الەۋمەتتىك ۇقىپتى ساۋالداما مەن ساراپتاما جۇرگىزىپ, 2008 جىلى ونى قورعاپ شىقتى.
وسى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بۇرىننان دا بايقالاتىن ماسەلەلەردى ەندى عىلىمي اينالىمعا سالدى, قورىتىندىلار شىعاردى. قازاقتار اراسىندا اسسيميلياتسيا ۇدەرىسىنىڭ تەزدەپ بارا جاتقاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. ارالاس نەكە كوبەيىپ بارادى. ەر-توقىم, كيىز ءۇي سياقتى ۇلتتىق بۇيىمدار پايدالانۋدان قالىپ كەتكەن. جاستار انا ءتىلىن بىلمەيدى. عىلىمي جۇمىسىن دايىنداۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق پروبلەمالار جونىندەگى ساۋالداماعا قازاقتاردىڭ جاۋاپ بەرۋگە, قازاقشا سويلەۋگە, ءتىپتى ۇلتى تۋرالى ءسوز ايتۋعا قىسىلۋى دا كەنەسارىنى تاڭعالدىردى ءارى قىنجىلتتى.
– تۇمەن جەرىندە وزگەگە جالدانىپ جۇرگەن قازاق جوق. ءبىزدىڭ اعايىندار مۇندا بەينەتقورلىعىمەن جانە اقشانى ۇستاي, جۇمساي بىلەتىن شارۋاقورلىعىمەن, كاسىپكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. 60-شى جىلدارى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى ءۇشىن سوۆحوز ديرەكتورلارىنا ساندىعىنان ۋىستاپ قارىز اقشا بەرەتىن قويشىلار بولدى. قازاقتار اراسىندا وزگە ۇلتتار, ورىس ادامدارى كەڭەس سۇراپ كەلەتىن سونشالىقتى قادىرلى, قۇرمەتتى كىسىلەر بار. الايدا, ەندىگى جەردە قازاق بولىپ قالۋ ءۇشىن داۋلەتتى تۇرۋ ازدىق ەتەدى. رۋحاني بايلىق ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەكتىگىنە كوزىم جەتتى. ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك. بۇل تەرەڭ ماسەلە. ول ءۇشىن قازاقستانمەن بايلانىس جۇمىستارىن كۇشەيتۋ, ءبىلىم الاتىن جاستارىمىزدى تاريحي وتانىمىزعا جىبەرۋ كەرەك, – دەيدى كەنەسارى قۋانىش ۇلى.
تۇمەن قالاسىندا قازاق جاستارىنىڭ “بىرلىك” قوعامدىق ۇيىمى قۇرىلدى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ اي سايىن كەزدەسۋ كەشى, ديسكوتەكاسى بولىپ تۇرادى. بۇل قازاق جاستارىنىڭ تابىسۋىنا, ارالاس نەكەگە توسقاۋىل قويۋعا دەگەن نيەتتەن تۋعان بولاتىن. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەنەسارىنىڭ ىقپالى از ەمەس. ءوزى تۇمەن وبلىستىق دۋماسىندا اۋماقتارمەن جۇمىس جونىندەگى كەڭەسشى قىزمەتىندە جۇرگەندىكتەن گولىشمانوۆ اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان مەشىت قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا دا ىقپال-كومەگى از بولمادى. تۇمەنگە كەلگەن ساپارى سايىن كەنەسارىنىڭ تىندىرعان جۇمىستارىنا كۋا بولىپ جۇرەتىن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ: “رەسەيدىڭ ءار شالعايىندا ءبىر-ءبىر كەنەسارى بولسا, ءشىركىن!” – دەۋى كەنەسارى قۋانىش ۇلىنىڭ ازاماتتىعىنا دا, ىسكەرلىگىنە دە جانە ۇلتجاندىلىعىنا بەرىلگەن ورىندى باعا بولاتىن. كىسى ەلىندە ەلەۋلى بولعان ادام عانا ءوز اعايىنىنا دا, وزگەگە دە ءسوزىن تىڭداتا الادى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىتتىڭ اڭشىلىق ونەرى تەك تۇمەن ەمەس, ارىسى ءماسكەۋگە, بەرىسى باتىس ءسىبىر ايماعىنا اڭىز بولىپ جايىلعان.اكەسى قۋانىش سونداي كىسى ەدى. تۇلكىگە يت جۇگىرتەتىن, قىس ايلارىندا مالعا تيگەن قاسقىردى قۇرىقپەن, شوقپارمەن ۇرىپ الار ەدى. سوندىقتان كەنەسارى اكە اينالاسىندا ءجۇرىپ, ون سەگىز جاسىنان اڭعا شىقتى. وسى كەزگە دەيىن قاسقىر, تۇلكى, قارساقتى بىلاي قويعاندا قانجىعاسىنا ون ايۋ بايلادى. ءوزىنىڭ ءۇش ۇلىمەن بىرگە وتكەن قىستا بەس ارلان قاسقىر سوقتى. قانجىعاسىنا قاسقىر بايلاعان اڭشى از ەمەس شىعار. ال ايۋدى ەكىنىڭ ءبىرى الا المايدى.
– ايۋ جۇرەدى دەگەن جەرلەرگە ارپا سەۋىپ تاستايمىز. سوسىن اعاشتىڭ باسىنا كەمىندە ون مەتر بيىكتىككە شىعىپ الىپ, دەمىمدى ىشىمە تارتىپ وتىرىپ, ايۋدىڭ جايىلىپ كەلۋىن كۇتەمىن. كەيدە ون ساعاتقا دەيىن تاپجىلماي وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ءسال قيمىلىڭدى سەزىپ قالسا ايۋ قاشىپ كەتەدى. ونى ءوزىڭ وتىرعان اعاشتىڭ ماڭىنا كەلگەندە ءبىر رەت قانا اتىپ ۇلگەرەسىڭ, ەگەر تيسە ايۋ سەنىكى, تيمەسە ول ەكىنشى وقتى وزىنە دارىتپايدى, قاشىپ ۇلگەرەدى. كوردىڭىز بە, قانداي مەرگەندىك كەرەك! – دەيدى كەنەسارى اڭشىلىق قىزىعىن ايتا تۇسكىسى كەلىپ.
راسىندا, تۇمەندەگى اڭشىلار اراسىندا كەنەسارىنىڭ ايۋ اتۋىمەن اتى شىققان. ءتىپتى ورىستاردىڭ ءوزى جىرتقىشتىعى دا, قۋلىعى دا كۇشتى بۇل اڭدى اتا المايدى ەكەن. ونىڭ مايى مەن ءوتىن دارىلىككە قاجەتسىنگەن ورىستار كەنەسارىنىڭ دابىسىن ەستىپ, ماسكەۋدەن كەلىپ, وعان ايۋ اتىپ بەرۋگە ءوتىنىش جاساپتى. كەيىپكەرىمىزدىڭ تۇمەن اتىرابىندا ارالاماعان ورمانى جوق, كەي جىلدارى اڭشىلىق قىزىعىمەن تايگاعا دەيىن بارادى, ال كۇزگى اڭشىلىق ناۋقانى كەزىندە تورعاي دالاسىن كەزگەننىڭ, كولدەردەن قاز-ۇيرەك اۋلاعاننىڭ راحاتى ءوز الدىنا. ءسىبىر ادامدارى ءۇشىن ايۋدىڭ مايى مەن ءوتى وتە ماڭىزدى ءدارى سانالادى.اسىرەسە, كۇيىككە مىڭ دا ءبىر ەم. قانسونار كەزىندە ايۋدىڭ مايىن جاعىپ العان ادامنىڭ بەتىن, قولىن ۇسىك شالمايدى. كەنەسارىنىڭ ۇيىندەگى قىزىل تۇلكىنىڭ, قىلشىقتى, ەسىك پەن توردەي ارلاننىڭ, ايۋدىڭ وڭدەلگەن تەرىسىنىڭ, بۇلاننىڭ, ەلىكتىڭ, قاباننىڭ جانە ءتۇرلى قۇستاردىڭ ت ۇلىپتارى بەينە مۋزەيگە كىرىپ كەتكەندەي اسەر بەرەدى.
– ەڭبەك دەمالىسىمدا جۇرت سەكىلدى شەتەلگە, كۋرورتتارعا بارىپ كورگەن ەمەسپىن, ونى اڭشىلىق قۇمارلىقپەن تابيعات اياسىندا وتكىزەمىن. جالپى اڭشىلىق دەگەن قولىڭا مىلتىق الىپ, كوزىڭە ىلىككەن اڭدى جايراتىپ سالا بەرۋ ەمەس. بۇل – ونەر, قۇمارلىق بولعانىمەن, ونى تابيعاتپەن بايلانىس دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ءۇش ۇلىم: مۇرات, ارىستان جانە وزىمە اتتاس كىشى بالام كەنەسارى–ۇشەۋى دە اڭشى, ءبارىمىز بىرگە قىس بويى قانسونارعا شىعامىز. بىراق قىس قاتتى بولعان جىلدارى اڭ اۋلاۋىمىزدان گورى ولاردى اسىراعانىمىز باسىم ءتۇسىپ جاتادى. بيىل قىس قاتتى, قار قالىڭ ءتۇستى. ناۋرىز ايىندا ەلىكتەرگە ءشوپ, سابان تاسىدىق. قاباندار جۇرەتىن جولداردى تراكتورمەن ارشىپ, سول جەرلەرگە بيداي توگىپ وتىردىق. مۇنىڭ ءوزى جەڭىل ەمەس, ۋاقىتتى الادى, ءارى اڭشىعا ەداۋىر قارجىعا دا تۇسەدى. بىراق تابيعات تۇتاستىعى ءۇشىن مۇنىڭ كەرەكتىگىن ءتۇسىنگەندە ەشنارسە اياعىڭ كەلمەيدى. اڭشى مادەنيەتى دەگەن وسى, – دەيدى كەنەكەڭ.
جۇبايى نۇرعايشا ەكەۋى ءۇش ۇلىنىڭ تاربيەسىنە كوڭىل ءبولدى. قازىر ۇشەۋى دە جوعارى ءبىلىمدى مامان, بەلگىلى قىزمەتتە, نەمەرەلەرى ءوسىپ كەلەدى. قويشى اۋلەتىن جۇرت سپورتشىلار دەپ تە تانيدى. كەنەسارىنىڭ ءوزى گىر كوتەرۋدەن سپورت شەبەرى, رەسەيدەگى گىر كوتەرۋشىلەر فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى. ۇلدارى دا سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى.
جاقسىنىڭ ءىسى دە, ءىزى دە – حالقىمىزدىڭ بايلىعى. ەندەشە اتاجۇرتتان سىرتتا جۇرگەنمەن كەنەسارى دا قازاقتىڭ ءبىر ماقتانىشى.
نازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي-تۇمەن-قوستاناي.
سۋرەتتەردە: 1. تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ كەڭەسشىسى كەنەسارى قويشى.
ەتنومادەني بىرلەستىكتە.
