ءتىل باعدارلاماسى جوباسىن تالقىلايمىز
ءتىل تۋرالى وسىمەن ءۇشىنشى رەت مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعالى وتىر. الدىڭعى ەكى ونجىلدىققا ارنالعان باعدارلامالاردا دا كوپ نارسە قامتىلعان بولاتىن. سولاردىڭ ءبارى تولىقتاي ورىندالىپ, تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋ قيىن. ارينە, ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار ەكەنى راس. قيسىن تۇرعىسىنان كەلسەك, جۇرتشىلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان ءۇشىنشى ونجىلدىققا ارنالعان باعدارلاما الدىڭعىلارىنىڭ جالعاسى بولۋى كەرەك. ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, وزىنەن بۇرىنعى باعدارلامالاردا قامتىلماعان تىڭ, جاڭا نارسەلەردى دە كوتەرگەنى ءجون. الداعى ونجىلدىقتاعى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ بارىسىن, ىسكە اسىرىلۋ جايىن بەلگىلەيتىن ماڭىزدى قۇجات بولعاندىقتان, باعدارلاما جوباسىمەن مۇقيات تانىسىپ شىقتىم.
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ۇتىمدى, جاعىمدى جاقتارى كوپ. ءپىشىنى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا الدىڭعى باعدارلامالارعا قاراعاندا ەرەكشەلىكتەرى بار. ءتىل ساياساتى جونىندەگى الەمدىك تاجىريبەلەردىڭ زەرتتەلگەنى, ولاردىڭ قاجەتتى تۇستارىنىڭ ىرىكتەلىپ الىنعانى بايقالىپ تۇر. مۇندا دا بۇكىل ءىس-شارالار لەگى اۋەلگى باعدارلامالارعا نەگىز بولعان ءۇش ارناعا تارماقتالعان. ولار مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ ءرولى, ورىس ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك تىلمەن جارىسا تەڭ قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەلدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ انا تىلدەرىنىڭ ساقتالۋىنا جاعداي جاساۋ. بۇل قاعيدا اتا زاڭىمىزدان باستاۋ الىپ, ءتىل تۋرالى زاڭدا كورىنىس تاپقان ەدى. باعدارلامالارىمىز دا وسى شەڭبەردەن شىعا الماي تۇر. اتالعان كوزقاراستىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە قاجەت بولعاندىعى ءسوزسىز. الايدا ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي. سوعان سايكەس زامان تالابىنا وراي كوزقاراستىڭ دا, قولعا الار ءىس-شارالار مەن امال-تاسىلدەردىڭ دە وزگەرۋى تابيعي جاعداي. ونىڭ ۇستىنە قازاقتاردىڭ ەلدەگى ۇلەس سالماعى دا رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا 64 پايىزعا جەتتى. بۇعان قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن تۇرىك تەكتەس حالىقتاردى قوسىڭىز. سوندىقتان بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا ورىس ءتىلىن بولە-جارىپ كورسەتە بەرۋىمىزدىڭ قيسىنى قالاي بولار ەكەن. وسى ءجايتتى جاڭا باعدارلامادا ەسكەرۋ كەرەك.
وسى ورايدا ەسىمە ەلباسىنىڭ حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايىندا ايتقان ءبىر ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. “نەسىنە جالتاقتايمىز. تەك قانا قازاق ءتىلىن قالدىرمايمىز با. قاشانعى كۇتە بەرەمىز؟” دەپ قىزبالانعانىمىزدا, ەلباسى شەشىلە, كوسىلە سويلەپ: “شىداۋ كەرەك. كوپىردەن وتەتىن كەز كوپ قالعان جوق. تاعى ءبىر جيىرما جىلدا جاعداي باسقاشا بولادى. قازاقتىڭ سانى ەلدىڭ جەتپىس پايىزىنا جەتكەن كەزدە ءبارى دە وزگەرەدى” دەگەن بولاتىن. بۇل 1992 جىل ەدى. ەلباسى كورەگەن ەكەن. ايتقانى كەلدى. قۇدايعا تاۋبە, جيىرما جىلدا قازاعىمىزدىڭ سانى جەتپىس پايىزعا جۋىقتادى. بىراق جاعداي وزگەرگەنمەن, سانانىڭ وزگەرۋى قيىن ەكەن. زامان وزگەرىپ, ۋاقىت العا جىلجىسا دا اتقامىنەرلەرىمىز ارتقا قارايلاۋىن قويار ەمەس. ەسكى داعدىعا بوي الدىرىپ, ءالى دە ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىنان ارىلا الماي كەلەدى.
جوعارىدا ساباقتاستىقتى ساقتاۋ تۋرالى ءسوز قوزعاعان ەدىم. ۇسىنىلىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ جەتىستىكتەرى مەن ولقى تۇستارىن ءسوز ەتۋدەن بۇرىن الدىڭعى باعدارلامالارعا از-كەم توقتالا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ويتكەنى ولاردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ءبىراز جايتكە تىكەلەي كۋا بولعان جايىم بار ەدى.
العاشقى باعدارلاما 1990 جىلى قابىلداندى. ول “قازاق ءتىلىن جانە قازاق سسر-ىندەگى باسقا دا ۇلت تىلدەرىن دامىتۋدىڭ 2000 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى” دەپ اتالدى. قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ 1990 جىلعى 28 ماۋسىمداعى №14-ءىح شەشىمىمەن بەكىتىلدى. ءسويتىپ وسى باعدارلامانى ورىنداۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن تىلدەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇرۋ كوزدەلگەن ەدى. سوزبۇيداعا سالىنىپ, بۇل كەڭەس قۇرىلماي قالدى. حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ بۇل ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ, تاباندىلىق تانىتۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءتىل كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋىنا قول جەتكىزىلدى.
بۇل باعدارلامانىڭ كەمىستىگى ول كەڭەس وكىمەتى ءالى تاراماي تۇرعاندا ازىرلەنگەن بولاتىن. سونىڭ وزىندە ول تالاي ءۇردىستى ماسەلەنى قامتي الدى. باعدارلاما بويىنشا بارلىق وبلىس 2000 جىلعا دەيىن ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىنە تولىقتاي كوشىرىپ شىعۋعا ءتيىس بولاتىن. ولاردىڭ ناقتى مەرزىمدەرى كورسەتىلىپ, ارنايى كەستەسى دايىندالعان ەدى. ءتيىستى پارمەن دە بەرىلگەن بولاتىن. بىراق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرىپ, الماعايىپ زامانداردىڭ باستالۋىنا بايلانىستى كورسەتىلگەن كوپ دۇنيە ىسكە اسپاي قالدى. ونىڭ ۇستىنە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ۇ.قارامانوۆتىڭ ەكى تارماقتان تۇراتىن قاۋلىسى شىقتى دا, جۇرتتىڭ كوڭىلىن سۋ سەپكەندەي باستى. جۇرتشىلىقتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن پىكىر اۋانى وزگەرىپ شىعا كەلدى. وسى كەزگە دەيىن اتقارعان ىستەرىمىز زايا كەتكەندەي بولدى. بۇل ءبىر ەلدىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگەن جاعىمسىز ءجايت بولدى.
حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامى حالىقتىق ۇيىم رەتىندە وسى باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قوعامدىق قاداعالاۋشى ءرولىن اتقاردى. بۇل قىزمەتى باعدارلامادا ارنايى كورسەتىلدى. سوعان ساي قوعام قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە قىزۋ جۇمىس جۇرگىزدى. قوعام مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا بۇكىل وبلىس, قالا دەڭگەيىندە مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جونىندە وزدەرىنىڭ جەرگىلىكتى باعدارلامالارى جاسالدى. ءبىرشاما جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى.
“قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ء“تىل سارايىن” سالۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا باعدارلامادا كورىنىس تاپتى. ول بويىنشا باعدارلامادا “قازاق سسر جوسپارلاۋ كوميتەتىنە الماتىدا ء“تىل سارايى” عىلىمي-مادەني كەشەنىن سالۋ تۋرالى ماسەلە قاراۋ تاپسىرىلادى, وندا مىنالار اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەدى:
1990-2000 جىلدارى ء“سوز ونەرى” حالىق ۋنيۆەرسيتەتى;
1991-1995 جىلدارى وقۋ-مەتوديكا ورتالىعى;
1990-1992 جىلدارى رەسپۋبليكا حالقى ءۇشىن قازاق ءتىلىن جانە باسقا تىلدەردى تۇراقتى وقىتىپ-ۇيرەتۋ ينستيتۋتى (وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالاردا فيليالدارى بولادى);
1990-1991 جىلدارى قوعامنىڭ رەسپۋبليكاداعى ءتىل جاعدايىن لينگۆيستيكالىق-سوتسيولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋى ءۇشىن اپپاراتۋرا ساتىپ الۋ كوزدەلەدى;
1991-1993 جىلدارى شەتەلدىك فيرمالاردى تارتا وتىرىپ, تۇركىستان قالاسىندا مادەني ورتالىق ۇيىمداستىرۋ بەلگىلەندى” دەلىنگەن بولاتىن. قاراپ وتىرساق, قازىرگى تاڭدا وسىلاردىڭ كوپشىلىگى تاپ سول كۇيىندە بولماسا دا, ءارتۇرلى نىساندا ورىندالدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ ىجداعاتىمەن ء“تىل سارايىن” سالۋ يدەياسى ىسكە اسىپ, كوپشىلىكتىڭ كادەسىنە جاراپ وتىر. سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ بۇل اتقارعان ەڭبەگىنە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, ەلگە, جۇرتقا قاجەتتى دۇنيەلەردى اتقارۋدا ايانىپ قالمايتىن وسىنداي قايراتكەر, وتانشىل اكىمدەرىمىزدىڭ قاتارى كوبەيە بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىز.
تۇركىستان قالاسىندا اشىلعان قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى دە مادەني ومىرىمىزدەگى ەلەۋلى جاڭالىق دەۋگە بولادى.
العاشقى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى شارالار جوسپارىنىڭ ءى ءبولىمى “قازاق ءتىلى” دەپ اتالىپ, ونىڭ قولدانىلۋى بويىنشا مىناداي ناقتى شارالار بەلگىلەنگەن ەدى. وندا:
“قازاق كسر-ءنىڭ بارلىق مەكەمەلەرىندە, كاسىپورىندارىندا جانە ۇيىمدارىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانىلۋى قامتاماسىز ەتىلسىن” دەلىنگەن. ال ورىس ءتىلى جايىندا “رەسمي شارالاردىڭ ماتەريالدارى مەن ولاردا جاسالاتىن باياندامالار, سويلەنەتىن سوزدەر مەملەكەتتىك وكىمەت پەن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ اكتىلەرى جانە باسقا قۇجاتتار قاجەت بولعان جاعدايدا ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى جۇزەگە اسىرىلسىن”.
مىنە, وسى ەكى باپ ءالى كۇنگە ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي كەلەدى. رەسمي قۇجاتتاردىڭ قاجەت بولعان جاعدايدا ورىس تىلىنە اۋدارىلسىن دەگەن تالابى ورەسكەل بۇرمالانۋدا. بىزدە قۇجاتتىڭ الدىمەن ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى دايارلانادى دا, ول قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. بۇل قازاق ءتىلدى مامانداردىڭ قۇقىعىن بۇزۋعا الىپ كەلىپ وتىر. شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ دا الدىنا كولدەنەڭ جاتىپ العان كەدەرگى وسى بولدى. ءىس جۇزىندە بۇل مۇلدەم كەرىسىنشە بولۋى كەرەك. جيىرما جىل وتسە دە ءبىز وسىعان قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. سونىڭ سالدارىنان بىرجاقتىلىققا ۇرىنىپ وتىرمىز. ورىس ءتىلىن قاتار قولدانۋدان ارىلۋ مۇمكىن بولماسا, وندا زاڭ تالابىن ەسكەرىپ, كەز كەلگەن قۇجاتتىڭ الدىمەن قازاق تىلىندە دايىندالۋىن, سودان كەيىن رەسمي قۇجاتتاردىڭ قاجەت بولعاندا عانا اۋدارماشىنىڭ كومەگىمەن ورىس تىلىنە اۋدارىلۋىن مىندەتتەيتىن تاجىريبەنى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. مۇنى جينالىستارعا دا پايدالانعان ءجون. وسى ارقىلى ءتىپتى بولماعاندا قازاق ءتىلىن ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ دارەجەسىنە جەتكىزىپ, شىن مانىندەگى قوس تىلدىلىككە تىرىسايىق. بۇلاي بولماسا, قازاق ءتىلىنىڭ قوسالقىلىق سيپاتتان ارىلا قويۋى مۇلدە قيىن.
باعدارلاماداعى 2000 جىلعا دەيىن ءىس قاعازدارىن تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرەمىز دەگەن ءسوز قاعاز جۇزىندە قالدى.
2001-2010 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى باعدارلامادا دا 2010 جىلعا دەيىن بۇكىل وبلىستاردىڭ تولىقتاي ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى قازاق تىلىنە كوشىرۋ مىندەتى بەلگىلەنگەن بولاتىن. 2010 جىل اياقتالىپ كەلەدى. 2011 جىل قىر استىندا. ال جاعدايىمىز بارىمىزگە بەلگىلى. وسى جەردە سۇراق تۋادى. ەلباسى قول قويعان رەسمي قۇجاتتا كوزدەلگەن بىرقاتار شارالاردىڭ ۋاقتىلى ورىندالماۋىنا كىم جاۋاپ بەرۋى كەرەك؟ وسى كەزگە دەيىن ءتىل زاڭى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامادا كوزدەلگەن كەيبىر تالاپتاردىڭ ورىندالماعانىنا جاۋاپ بەرگەن جان بالاسىن كورگەن جوقپىز. تالاپ بولماعان سوڭ, تاباندى ءىس تە بولمايتىنى بەلگىلى عوي. سوندىقتان جاڭا باعدارلامادا جاۋاپكەرشىلىك جاعىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنسە ەكەن دەيمىن. بۇلاردى تىزبەلەپ ايتىپ جاتقانىم, جاقسىمىزدى ەشكىم تارتىپ اكەتە قويماس, كەمىس تۇستارىمىز قاعىس قالماسىن دەگەن وي.
ءۇشىنشى ونجىلدىققا ارناپ جاسالىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ كوپتەگەن جاقسى جاقتارى بار. وندا العا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەر بەلگىلەنىپ قانا قويماي, سولاردى باعالاۋدىڭ ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرىنىڭ جاسالۋىن جاقسى نىشان دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, بۇل رەتتە جالاڭ ستاتيستيكاعا, قۇرعاق سانعا اۋەستەنىپ, ساپانى ۇمىت قالدىرامىز با دەگەن دە قاۋىپ جوق ەمەس. وسى جاعىنا اباي بولۋىمىز كەرەك.
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن بارىنشا كەڭەيتۋ ءارى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامۋى مەن ءورىسىنىڭ ۇلعايۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بولاشاقتا قازاق ءتىلىن جالپىۇلتتىق, ورتاق تىلگە اينالدىرۋ ماقساتى تۇرعانىن ءبىز دە اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتالىپ, الەۋمەتتىك احۋالدىڭ بەتى بەرى قاراعان قازىرگىدەي جاڭا كەزەڭدە مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى دا جاڭا پارمەن الۋعا ءتيىس. وعان جۇيەلى, كەشەندى تۇرعىدان كەلۋىمىز كەرەك. باعدارلامادا مۇمكىندىگىنشە قازاق ءتىلىن كەڭىنەن قولدانۋ ءمىندەتكە الىنىپ, ناقتى تەتىكتەرگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
باعدارلامانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – الەمدەگى ۇزدىك تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, زامان تالابىنا ساي تىلدىك ورتانى بارىنشا قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋ. قۇجاتتا ءتورت ماقسات بەلگىلەنگەن. سول ماقساتتاردان تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ ىشىندە قوعامدىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە مەنىڭ كوڭىل اۋدارعىم كەلىپ وتىرعانى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارى جۇيەسىن دامىتۋ مىندەتى. ولاردى اككرەديتتەۋ ماسەلەسىنىڭ ەسكەرىلگەنى. دەمەك, ءبىز ەندى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ماسەلەسىن كەز كەلگەننىڭ ۇلەسىنە سالماي, تىكەلەي مەملەكەتتىك رەتتەۋگە الماقشىمىز دەگەن ءسوز.
باعدارلامادا قازاق ءتىلىن قاي سالادا, قاي ورتادا بولسىن, ياعني حالىقارالىق قارىم-قاتىناستا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردا, ءتىپتى ويىن-ساۋىق سالاسىندا دا, سونداي-اق عىلىم, زاڭ جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءتىلى رەتىندە دامىتىپ, قولدانۋعا دا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا, قازاق تىلىندە سويلەۋ ماقتانىش بولۋعا ءتيىس. كوبىندە ولاي بولا بەرمەيدى. وسى پيعىلدى وزگەرتۋ ماقساتىندا باعدارلامادا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋشىنىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلىپ, ونى قوعامدىق ساناعا ورنىقتىرۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلىپ وتىرعانى – قۋانتاتىن ءىس.
اسىرەسە, مەملەكەتتىك تىلدەردى قولدانۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, كورنەكى جانە جارنامالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازىرگى ادەبي قازاق ءتىلىنىڭ ورىندى قولدانىلۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋدا باق-تاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنە انا ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋدە ساياسي ديپلوماتيالىق, ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ بۇگىنگى باعدارلامانىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
تۇركى جازۋىنا ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنىن ۇيىمداستىرۋ ءبىراز تۇركولوگ مامانداردىڭ ۇنەمى ايتىپ جۇرگەن ماسەلەسى بولاتىن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ دا اتالمىش باعدارلامادا كورسەتىلگەن.
سونداي-اق وسى ۋاقىتقا دەيىن باستى نازار مەملەكەتتىك ورگاندارداعى تىلدىك احۋالعا اۋدارىلعانى ءمالىم. ەندىگى ماسەلە مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردى, رەفەرەنتتىك توپتاردى, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن باسقا ۇلت وكىلدەرىن, قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىن تارتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ جونىندەگى وڭتايلى شەشىمدەر ورتالىعىن قۇرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى ءار وڭىردە ءارتۇرلى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا ورتالىقتاردىڭ اككرەديتتەلگەن جەلىسىن قۇرۋ ماسەلەسى ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدى ەنگىزۋ العاش نازارعا الىنىپ وتىرعانى دا ءجون.
سونداي-اق سىناق-بىلىكتىلىك ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرىپ, وقىتۋشىلاردى اتتەستاتسيادان وتكىزىپ, ولاردىڭ دەڭگەيىن انىقتايتىن سەرتيفيكاتتاردى “قازتەست” جۇيەسى ارقىلى ۇشتاستىرۋ وڭتايلى شەشىم دەپ بىلەمىز.
ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزگە كىربىڭ تۇسىرگەن نارسە بۇل باعدارلامادا دا ورىس ءتىلى جارىسىپ ءجۇر. ورىس ءتىلىنىڭ فۋنكتسياسىن ساقتاۋ دەگەن باپتى تۇسىنبەدىك. قازاقستاندا قاي كەزدە ورىس ءتىلىنىڭ فۋنكتسياسى تومەندەپ ەدى. تومەندەمەك تۇرماق, ءالى كۇنگە ۇستەمدىگىن جوعالتپاي, قازاق ءتىلىنىڭ ادىمىن اشتىرماي كەلە جاتقان جوق پا؟ ءبىز ءتىپتى قوس تىلدىلىككە, تىلدەر تەڭدەستىگىنە جەتكەن جوقپىز. ەكى تىلدىلەر تەك قازاقتار عانا. ەكى ءتىلدى ورىستى تاۋىپ بەرىڭىزشى ماعان. جوق. ولار تەك ءبىر عانا ءتىلدى. ولاي بولسا, باعدارلامادا ورىس ءتىلىن بولە-جارىپ كورسەتىپ, 2020 جىلدارعا قاراي ەل حالقىنىڭ ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسىن 90 پايىزعا جەتكىزۋ دەگەنىمىزگە جول بولسىن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە قازاقستاندا ورىس ءتىلى – دياسپورانىڭ ءتىلى ەمەس پە؟ وعان ايرىقشا مارتەبە بەرۋ وزگە دياسپورالاردىڭ كوڭىلىنە كەلمەي مە؟ ەندەشە, مۇنى باعدارلامادان باسى ءبۇتىن الىپ تاستاۋ ءجون بە دەپ ەسەپتەيمىز.
ارينە, ەلباسىنىڭ تىلدەردىڭ ءۇش تۇعىرلىلىعى جوباسىن دۇرىس تۇسىنەمىز جانە ەلدىڭ دە ونى دۇرىس تۇسىنگەنىن قالايمىز. ءۇش تۇعىرلىلىق تىلدەردى جارىستىرۋ نەمەسە تەڭدەستىرۋ ەمەس. ءار ءتىلدى وزىنە لايىقتى ورنىنا قاراي مەڭگەرۋ جانە قولدانۋ. ال مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ ورنى بولەك, ونىڭ باسىم ءتىل ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ دە داۋى بولماۋى ءتيىس. سوڭعى كەزدەرى ەل تىزگىنىن ۇستاعان ۇلىقتارىمىز بەن شەنەۋنىكتەرىمىز ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى جەلەۋ ەتىپ, قازاق ءتىلىن شەتكە ىعىستىرا باستاعان سىڭايى اشىق بايقالىپ ءجۇر. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. تاڭ اتپايىن دەسە دە, كۇن شىققانىن قويمايدى دەمەكشى, قازاق ءتىلىنىڭ بەل الىپ, بارىنشا باسىمدىق تانىتىپ كەلە جاتقانى شىندىق. بۇل ءۇردىستى ەندى ەشكىم دە توقتاتا المايدى. سوندىقتان ەل تىزگىنىن ۇستاعان ۇلكەندى-كىشىلى شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ, جەكەمەنشىك كومپانيالار مەن كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرىنىڭ وسىناۋ ءۇردىستى ەسكەرگەندەرى, ءوز ۇستانىمدارى مەن باعىتتارىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزگەنى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن.
باعدارلامادا اتقارىلاتىن شارالارعا ناقتى جاۋاپتىلار انىقتالىپ, وعان قوعامدىق باقىلاۋ, قوعامدىق تىڭداۋ, قوعامدىق قاداعالاۋ, قوعامدىق ساراپتاما جاساۋ بويىنشا ىرگەلى حالىقتىق ۇيىم رەتىندە – حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ورنىن ارنايى بەلگىلەسە, باعدارلامانىڭ ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسىرىلۋىنا وڭ اسەرى تيەدى دەپ بىلەمىز.
قازىرگى كەزدە “نۇر وتان” پارتياسى ءاربىر مەكەمەدە جەرگىلىكتى باقىلاۋ پوستارىن ورناتقانىن بىلەمىز. وسى ورايدا پارتيا باسقا ماسەلەلەرمەن بىرگە سول مەكەمەدەگى ءىس قاعازدارىنىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن دە قوسا قاداعالاسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
عىلىمي جۇمىستاردى قازاق تىلىندە قورعاۋ جاعى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. گۋمانيتارلىق سالادا بولماسا, جاراتىلىستانۋ سالاسىنداعى عىلىمي قورعاۋلار نەگىزىنەن ورىس تىلىندە. سوندىقتان باعدارلامادا عىلىمي جۇمىستاردى قازاق تىلىندە قورعاۋ ءبولىمى تۋرالى دا قامتىلۋ كەرەك. وسىنى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە ەنگىزگەن ءجون.
سونىمەن بىرگە, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى اسا ءزارۋ ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق تىلىندەگى ساپالى وقۋلىقتاردىڭ تاپشىلىعى. باعدارلامادا وسى جاعىنا دا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. قازاق تىلىندە وقۋلىقتار جازۋدى, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى ويلاستىرىلعانى ابزال.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل باعدارلاما الدىڭعى ونجىلدىق باعدارلاماداعى قامتىلماعان, ىسكە اسىرىلماعان شارالاردىڭ ورنىن تولتىراتىن, جان-جاقتى قامتىلعان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ساپالى جانە جەتىك مەڭگەرگەندەر قاتارىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەشەندى باعدارلاما بولادى دەپ ءۇمىت ارتامىن.
ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.
