10 تامىز، 2010

اباي-165

1055 رەت كورسەتىلدى
تاۋەلسىزدىك جانە ابايتانۋ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ، قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالا­سى – اباي­تانۋ – ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشى­لىعى، ويشىلدىق، قوعامدىق-ساياسي، ەستە­تيكا­لىق كوزقاراس­تارى، يمان­دىلىق مۇ­رات­تارى، قازاق پوەزياسىنداعى ولەڭ جۇيەسىن، اقىندىق ءتىلدى دامىتۋداعى ۇلەسى، سازگەرلىك مۇراسى تۋرالى ەڭبەكتەردى قامتيتىن ىرگەلى ءىلىم. تۇتاس ءبىر ءداۋىردى قامتىعان اباي ءومىرى مەن شىعار­ماشى­لى­عىن زەرتتەۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى ءا.ءبو­كەيحانوۆتىڭ ۇلى اقىن ولىمىنە باي­لانىس­تى 1905 جىلى سەمەيدىڭ “سەمي­پالاتينسكي ليستوك” گازەتىندە جاريا­لانعان قازاناما ماقالاسىنان باستالىپ، كاكىتاي ىسقاق ۇلى، ا.بايتۇر­سىن ۇلى، م.دۋ­لات ۇلى ماقالالارىندا جالعاسىن تاپقانى ءمالىم. ال م.اۋەزوۆ ءوزىنىڭ اباي تۋرالى العاشقى تىرنا­قال­دى ماقالا­لارىنان باستاپ، مونوگرافيالىق ىرگەلى زەرت­تەۋ­لەرى ارقىلى ابايتانۋدى دەربەس عىلىم سالاسى دەڭگەيىنە كوتەردى، اقىن شىعارما­لارىنىڭ عىلىمي باسىلىمدارىن دايىنداپ شىعارىپ، كوپ جىلدار بويعى ىزدەنىستەرى مەن زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە ابايدىڭ عىلىمي ءومىربايانىن جازدى. اۋەزوۆ زامانىندا جانە اۋەزوۆتەن كەيىن س.مۇقانوۆ، ق.جۇماليەۆ، ت.تاجىباەۆ، ب.ەر­زاكوۆيچ، ق.مۇحامەدحان ۇلى، م.سيلچەن­كو، ى.دۇيسەنباەۆ، ز.احمەتوۆ، ا.نۇرقاتوۆ، س.قيراباەۆ، م.مىرزاحمەت ۇلى، ر.سىز­دىقوۆا، ج.ىسماعۇلوۆ جانە ت.ب. ادەبيەت­تانۋشى، ءتىلشى، ونەرتانۋشى-عالىمدار جانە گۋماني­تار­لىق عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى اباي­تانۋ عىلىمىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. ابايتانۋ عىلىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى عانا كوممۋنيستىك يدەولوگيا ۇستان­عان قاتاڭ قاعيدالاردىڭ تار شەڭبەرى­نەن شى­عىپ، عىلىمي ءورىسىن ەركىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك الدى. ابايتانۋدىڭ ەكىنشى تىنىس الىپ، جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنىڭ بەل ورتاسىندا ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تۇردى. ەلىمىز­دەگى قايتا قۇرۋ كەزەڭى باستالعان تۇستا سول كەزدە ينستيتۋت ديرەكتورى بولعان ىسكەر باس­شى ش.ەلەۋكەنوۆ ۇلى اقىن شىعارماشى­لىعىن زەرتتەۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءبولىمىن ابايتانۋ جانە قازاق ادەبيەتى تاريحى ءبولىمى ەتىپ قايتا اشتى. بۇل بولىمگە كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى-عالىم ش.ساتباەۆا جەتەكشىلىك ەتىپ، اباي­تانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ءبىرشاما جۇمىستار تىندىردى. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزدە اباي مۇراسىن جيناپ، زەرتتەۋدە مول ءتاجى­ريبە جيناقتاعان ينستيتۋت عالىمدارى ۇلى اقىن شىعارمالارىن قايتا قاراپ، تاۋەل­سىزدىك مۇرات­تارى تۇرعىسىنان جاڭاشا زەرتتەۋ قاجەتتىگىن جەتە ءتۇسىندى. سول جىل­دار­داعى ينستيتۋت ديرەك­تورى، اكادەميك س.قيرا­باەۆ­تىڭ باسشى­لىعى­مەن اباي شىعارما­شىلىعىن ارنايى زەرت­تەيتىن ءبولىم اشىلىپ، ونىڭ جۇمىسىنا بىلىكتى ادە­بيەت­­تانۋشى-عالىمدار، اكادەميك ز.اح­­مەتوۆ، م.مىرزاح­مەت ۇلى، ج.ىسماعۇلوۆ، س.قاسقا­باسوۆ، سەمەيدەن – ق.مۇحا­مەدحان ۇلى تارتىل­دى. بىرلەسكەن جۇمىس يگى ناتيجەسىن بەرىپ، اباي شىعار­ما­لارى­نىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى دايىن­دالدى. جيناقتى دايىنداۋ بارىسىندا بۇرىن­عى باسىلىمداردا ايتىلعان ەسكەرت­پە­لەر نازارعا الىنىپ، جاڭا­دان تىڭعىلىقتى ءماتىن­دىك زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. كەزىندە اباي­تانۋ عىلىمىنىڭ ەلەۋلى تابىسى بولعان، 1957 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعى­مەن جانە تىكە­لەي قاتىسۋىمەن دايىندالعان اباي شىعار­مالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى جاڭا اكادەميالىق عىلىمي باسى­لىم­عا نەگىز بولدى. جاڭا ەكى تومدىق تولىق جيناقتى دايىنداپ قۇراستىرۋعا قاتىسقان عىلىمي شىعارماشىلىق توپ اقىن­نىڭ بارلىق تۋىندىلارىنىڭ ءماتىن­دەرىن وسىعان دەيىن شىققان بۇرىنعى جيناق­تارمەن جانە جازبا دەرەككوزى رەتىندە سانالىپ جۇرگەن بەلگىلى قولجازبالارمەن قايتادان سالىستىرا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى، شىعارمالارعا تۇسىنىكتەر دە تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلىپ، كەي تۇستاردا قايتادان جازىلدى. اباي شىعارمالارىنىڭ بۇل ەكى تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعى ابايتانۋ تاري­حىنداعى ۇلكەن جەتىستىك ەدى. ونىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا ۇلى اقىن­نىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە اتالعان 150 جىلدىق مەرەيتويىنا جاسالعان قوماقتى تارتۋ بولدى. سول جىلدارى اباي ءومىرى مەن شىعارما­شى­لىعىنا بايلانىستى دايىندالعان جيناقتار مەن جازىلعان زەرتتەۋلەردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى مەرەيتوي شەڭبەرىندە ورىندالدى. ولار­دىڭ قاتارىندا 1994 جىلى شىققان “اباي جانە قازىرگى زامان” زەرتتەۋلەر جيناعى اباي­تانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىعان جاڭا كوزقاراستارمەن ەرەكشەلەنسە، ج.ىسما­عۇلوۆتىڭ “اباي: اقىندىق تاعىلىمى” مونو­گرافياسىندا ۇلى اقىننىڭ دارىندى سۋرەت­كەرلىكتى دانا ويشىلدىقپەن ۇشتاستىرعان كەمەڭگەرلىك كەمەلدىگى اشىپ كورسەتىلدى. اقىن مەرەيتويى اتالىپ وتىلگەن 1995 جى­لى رەسپۋبليكا باسپالارىنان اباي شى­عارما­شىلىعىنا بايلانىستى ەلۋدەن استام اتالىم­مەن عىلىمي-تانىمدىق كىتاپ­تار مەن زەرتتەۋ­لەر، تاقىرىپتىق ولەڭدەر جيناقتارى جارىق كوردى. ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت “اباي” تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ شىعۋى ۇلكەن مادەني، عىلىمي وقيعا رەتىندە ەستە قالدى. سول جىلى شىققان عىلىمي ەڭبەكتەر اراسىندا اكادەميك ز.احمەتوۆتىڭ “ابايدىڭ اقىندىق الەمى” اتتى مونوگرافياسى ەرەك­شە­لەنىپ تۇرادى. مۇلدەم جاڭاشا، تاۋەلسىزدىك تالاپتارى بيىگىنەن جازىلعان تىڭ ەڭبەكتە پوەزيانى، ءسوز ونەرىن قازىرگى زامان دەڭ­گەيىن­دە ءتۇسىنۋ تۇرعىسىنان ابايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىنىڭ وزگەشەلىگى، اقىننىڭ شىندىقتى تانۋى، سۋرەتتەۋىنىڭ ناقتىلىعى مەن تەرەڭدىگى اشىپ كورسەتىلگەن. عالىم اباي شىعارما­لارىن جۇيەلى تۇردە تالداي وتىرىپ، اقىن­نىڭ ۇلتتىق كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ءداستۇر­لەرمەن تىعىز بايلانىسىن، ءارى ونىڭ جاڭا­شىلدىعىن، ورىس كلاسسيكالىق جانە الەم ادەبيەتى جەتىس­تىكتەرىن جەتە يگەرۋىن قيۋىن قيىستىرىپ كور­سەتە العان. اكادە­ميكتىڭ كوپ جىلعى ىزدە­نىس­تەرى ناتيجەسىندە جازىلعان بۇل كىتاپ اباي­تانۋداعى جاڭا ءسوز، جاڭا پايىمداۋعا نەگىز­دەلگەن ەڭبەك دەپ قاراستىرۋ كەرەك. مونو­گرافيادا ابايدىڭ اقىن، وي­شىل، اعارتۋشى، كومپوزيتور، ۇلت ۇستازى، قو­عام قايراتكەرى رەتىندەگى سان قىرلى تالان­تى­نىڭ استارلى سىرى، سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى تەرەڭ زەرتتەلگەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ابايتانۋ تا­ري­حىندا كورنەكتى عالىم قايىم مۇحا­مەد­حان­ ۇلىنىڭ وزىندىك ورنى بار. ءبىزدىڭ ينس­تي­تۋتقا سوناۋ سەمەيدەن ارنايى شاقى­رىل­عان قارت عالىم كەزىندە ۇلى ۇستازى م.اۋەزوۆ­تىڭ كەڭەسى­مەن ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن زەرتتەگەنى ءۇشىن عانا جازىقسىز قۋدالانعان زۇلمات كەزەڭدە جۇزەگە اسىرا الماعان عىلى­مي وي-تۇجى­رىم­دارىن تىڭ شابىتپەن قولعا الدى. ەكىنشى تىنىسى اشىلعان عالىم ۇلكەن سەنىم بيىگىنەن كورىنىپ، ابايدىڭ ەكى تومدىق اكادە­ميا­لىق جاڭا باسىلىمىنىڭ ماتىندىك جاعى­نان دۇرىس دايىندالۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى، ۇلى اقىننان ءتالىم العان اقىلباي، ماعاۋيا، تۇرا­عۇل، كاكىتاي، كوك­باي، ءۋايىس، ءارىپ، اسەت، مۇقا، اۋباكىر اقىل­باي ۇلى، تايىر جو­مارتباي ۇلى، بايماعامبەت ايتقو­جا ۇلى، يمانبازار قازان­عاپ ۇلى، ءارحام كاكىتاي ۇلى سياقتى ابايدىڭ تالانتتى اقىن شاكىرتتەرىنىڭ كوپ جىلدار بويى ءوزى تىرنەك­تەپ جيناعان شى­عار­مالارى، بۇلارعا قوسا ءوزىنىڭ اۆتورلىعىمەن ولاردىڭ ءومىربايان­دارىن تاپتىشتەپ جازعان زەرتتەۋ ماقالالارى ەنگەن ءتورت كىتاپتان تۇرا­تىن “ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى” اتتى قۇندى جيناق وقىرمانعا جول تارتتى. رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن از تارالىممەن جارىق كورگەن بۇل باعا جەتپەس باسىلىم قازىر سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار قاتارىنا جاتادى. ابايتانۋدا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اعا عالىمداردىڭ ءبىرى م.مىرزاحمەت­ ۇلى ءۇشىن دە 1990 جىلدار عىلىمي تابىسقا مول بولۋىمەن ەستە قالدى. عالىم “ابايدىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارى” اتتى ەڭبەگىندە ۇلى اقىن كىتاپحاناسى نەگىزىندە ابايدىڭ ەجەلگى شىعىس ويشىلدارىمەن پىكىر ساباقتاستىعى مەن ابايتانۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتسە، “اباي جانە شىعىس” اتتى مونوگرافياسىندا ابايدىڭ شىعىس مادەنيەتىمەن بايلانىسىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەپ باياندايدى، ال “ابايتانۋ تاريحى” اتتى زەرتتەۋىندە العاش رەت ابايتانۋدىڭ ءبىر عاسىرعا جۋىق تاريحىنا ەگجەي-تەگجەيلى شولۋ جاسايدى. 1995 جىلى ابايتانۋعا بايلانىستى جارىق كورگەن ەلەۋلى ەڭبەكتەر قاتارىندا ءتىلشى-عالىم ر.سىزدىقوۆانىڭ “ابايدىڭ ءسوز ورنەگى”، فولكلورتانۋشى-عالىم س.قاسقا­باسوۆ­تىڭ “اباي جانە فولكلور”، ق.مۇحا­مەد­­حان ۇلىنىڭ “اباي مۇراگەرلەرى”، فيلو­سوف-عالىم ع.ەسىمنىڭ “حاكىم اباي”، م.بەي­­سەنباەۆتىڭ “اباي جانە ونىڭ زامانى” زەرتتەۋلەرىن، اباي ءومىرىن زەرتتەۋشى-جۋرناليست ب.ساپارالىنىڭ “بايشوگەل”، “قۇنانباي قاجى” اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتاپتارىن اتاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە “جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا” اتتى اباي تۋرالى تۇراعۇل، ءارحام، ءۋاسيلا، كاماليا، كوكباي، تولەۋ ەستەلىكتەرى ەنگەن جيناق ۇلى اقىن تۇلعاسىن اشىپ، ءومىربايانىن تولىق­تىرا ءتۇستى. مۇنداي قۇندى كىتاپتار قا­تارىندا م.مەكەمتاس ۇلى قۇراس­تىرىپ، ەكى رەت شىققان “ابايدى وقى، تاڭىر­قا...” جي­ناعىن اتايمىز. كىتاپقا حح عاسىر باسىندا اباي مۇراسى تۋرالى جازعان ۇلت زيالى­لارىنىڭ ماقالالارى توپتاستىرىلعان. ابايتانۋ سالاسىندا از عانا ۋاقىت جۇمىس ىستەسە دە، قۇندى زەرتتەۋلەر قالدىرعان ادە­بيەتشى، ارحيۆتانۋشى بەيسەنباي بايعا­ليەۆ­تىڭ ەڭبەگىن اتاپ كەتكەن ابزال. اباي شىعار­مالارىنىڭ 1995 جىلعى ەكى تومدىق تولىق جيناعىن دايىنداۋعا قاتىسقان قارىمدى قالامگەردىڭ ۇزاق جىلدار تىرنەكتەپ جيناپ زەرتتەگەن، ابايدىڭ ءومىر جولىنا باي­لانىستى كەي كولەڭكەلى تۇستار مەن كۇماندى ساۋال­داردىڭ اقيقاتىن اشقان “اباي ءومىر­بايانى ارحيۆ دەرەكتەرىندە” اتتى مونو­گرافياسى 2001 جىلى باسىلىپ شىقتى. ۇلكەن قارقىن العان ابايتانۋشىلىق عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەرەيتويلىق شارالار­مەن ۇندەستىرە جۇرگىزىلدى دە، ودان كەيىن قايتا­دان توقىراپ قالدى، قارجى تاپشىلى­عىنا باي­لا­نىستى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا اباي­تانۋ ءبولىمى جابىلىپ، اباي مۇراسىنا بايلانىستى جوسپارلى زەرتتەۋ جۇمىستارى دا باسەڭدەدى. ارينە، اباي شىعار­ما­شىلىعىنا ارنالعان، ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرى مەن ۇلى اقىننىڭ شاكىرتتەرى تۋرالى ديس­سەر­تا­تسيالار جازۋ ءبىر ءسات تە توقتاعان جوق. ونىڭ وزىندە بۇل جۇمىس­تاردىڭ ءبىرازى ابايدى بىلەم، اباي الەمىن تانيمىن دەگەن قۇش­تار­لىق­تان تۋعان شىن ىقىلاستى نيەت ەمەس، ءاي­تەۋىر، عىلىمي دارەجە الۋ قامىندا جاسال­عان قام-قارەكەتتەر بولدى دا، ۋاقىتشا ورىن­دالعان جۇ­مىستار دەڭگەيىندە قالىپ، ابايتانۋ عىلىمىنا ەلەڭ ەتەرلىكتەي جاڭا­لىق اكەلگەن جوق، ال عى­لىم جولىن قالا­عان­دار اباي تۋرالى جازعان تاقىرىبىن جال­عاس­تىرىپ، جاڭا عىلىمي ىزدە­نىس­تەر جولىندا ءبىرشاما تولىمدى ەڭبەكتەر جازدى. ابايتانۋعا جاناشىرلىق، شىنايى قام­قورلىق اكادەميك س.قاسقاباسوۆ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ كەلگەن 2001 جىلدىڭ كۇزىنەن باستالدى. ءوزى دە اباي مۇراسىنا بايلانىستى تالاي رەت قالام تەربەگەن عالىم ينستيتۋتتا ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىن اشىپ، عىلىمي قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. ءبولىم­دى العاش باسقارعان اكادەميك ز.اح­مەتوۆ، ودان كەيىن جەتەكشىلىك ەتكەن ا.ەگەۋباەۆ ابايتانۋ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەرگە ۇلكەن جاۋاپ­كەرشى­لىكپەن قارادى، ون تومدىق “قازاق ادە­بيەتى تاري­حىنىڭ” اباي داۋىرىنە ارنالعان 5-6-تومدارىن جاڭاشا جازۋعا بەلسەنە اتسا­لىستى، بۇل ءۇردىستى بولىمگە سوڭعى بەس جىل­داي باسشى­لىق ەتكەن بىلىكتى عالىم ج.ىسماعۇلوۆ جالعاس­تىرىپ، ابايتانۋعا بايلانىستى اۋقىمدى شارا­لار­دى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ يگى ناتيجەسى بولار، 2004 جىلى ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان “قازاقتىڭ باس اقى­نى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا، 2007 جىلى “اباي ءداستۇرى جانە قازىرگى قازاق ادەبيەتى”، 2009 جىلى “اباي مۇرا­سى – قازاقتىڭ ۇلتتىق قازى­ناسى” اتتى رەس­پۋب­­ليكالىق عىلىمي-تەو­ريا­­لىق كونفەرەن­تسيا­لار وتكىزىلدى. بۇل عىلى­مي ءماسليحاتتاردا الىس-جا­قىن مەملە­كەت­تەردىڭ، ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عا­لىمدارى اباي­تانۋ­دىڭ كوكەيكەستى ماسەلە­لەرىنە بايلانىستى ماز­مۇندى باياندامالار جاساپ، قۇندى پىكىرلەر ايتتى. ءۇش كونفەرەنتسيا ما­تە­ريالدارى دا جەكە-جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. 2009 جىلى ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ 2006-2008 جىلدارداعى جوس­پارلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ءناتي­جەسى “اباي ءداستۇرى جانە قازىرگى قازاق ادەبيەتى” دەگەن اتپەن جەكە زەرتتەۋ كىتابى بولىپ جارىق كوردى. جيناقتا 1990-2005 جىلدارداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك دامۋ زاڭدىلىقتارىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ادەبيەتىندەگى اباي ءداستۇرى زەرتتەلىپ، كوركەم شىعارمالارداعى ۇلت­تىق يدەيانىڭ كورىنىسى ابايدىڭ ەلدىك دۇنيە­تانىمىنىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ۇستانىمدارى تۇرعى­سىنان قاراستىرىلدى. ءداپ وسى جىلى اكادە­ميك س.قاسقاباسوۆتىڭ باستا­ماسىمەن اباي­دىڭ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن تۇڭعىش جيناعى­نىڭ ەكىنشى باسى­لىمى ءجۇز جىلدان كەيىن فاكسيميلە تۇرىندە جانە قازىرگى قولدانىستاعى ارىپتە جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ابايتانۋ بويىنشا سوڭعى جىلدارى شىققان ەلەۋلى ەڭبەكتەر قاتارىندا ج.ىسما­عۇلوۆتىڭ “اباي: دانالىق دارىستەرى” اتتى ۇلى اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق مۇرا­سىن تۇتاستاي الىپ قاراستىرعان ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. سول سياقتى عالىم وتكەن جىلى شىققان “التىن عاسىردىڭ اق تاڭى” اتتى زەرتتەۋلەر جيناعىندا دا اباي تۇلعاسىنا قايتا ورالىپ، حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت­تەگى اقىن ءداستۇرى تۋرالى وي تۇجىرىمدايدى. اعا بۋىن عالىمداردىڭ قاشان دا ويلارى ۇشقىر، قاشان دا پايىمداۋلارى جاڭاشا بولىپ كەلەدى. وسى رەتتە كورنەكتى ادە­بيەت­تانۋشى-عالىم ش.ەلەۋكەنوۆ “ابايدىڭ ەپيستوليارلىق رومانى” اتتى زەرتتەۋىندە اباي­دىڭ “ەۆگەني ونەگيننەن” اۋدارعان ولەڭدەر توپتاماسىن اۋدارما ەمەس، ولەڭمەن جازىلعان ەپيستوليارلىق رومان دەپ جاڭاشا وي وربىتەدى. جالپى، اباي – ماڭگىلىك تاقىرىپ، تاۋ­سىل­ماس رۋحاني قازىنا. اباي تۇلعاسىن، اباي زامانىن، اباي ءومىرىن، اباي شىعارما­شىلىعىن ءومىر بويى زەرتتەۋگە بولادى. ول ءۇشىن اباي ءومىر سۇرگەن زاماندى، اقىن وسكەن ورتانى، ءتالىم العان ءداستۇر ەرەكشەلىكتەرىن جەتە ءبىلۋ كەرەك. بارىنەن بۇرىن اباي شىعار­ما­لارىن جەتە ءبىلۋ ءلازىم. اكادەميك ز.احمەتوۆ جازعانداي: “اباي تۆورچەستۆوسىن تۇگەلدەي الىپ تالقىلاعاندا، جەكە شىعارمالارىن تالقىلاعاندا دا ەكى ءتۇرلى تالداۋ ءپرينتسيپىن دۇرىس ۇشتاستىرا ءبىلۋ شارت. ونىڭ ءبىرى – تاريحي قاعيدات، ياعني اقىن شىعارمالارىن تۋعىزعان زامان، قوعام­دىق ورتا، الەۋمەتتىك جاعدايمەن بايلانىس­تىرا قاراۋ بولسا، ەكىنشى – بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان قاراپ، قازىرگى مورالدىق ۇعىم-تۇسىنىك، يدەيالارعا ۇيلەستىرە قاراپ باعالاۋ” قاجەت. (ز.احمەتوۆ. ابايتانۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ ءادىس-تاسىلدەرى. ز.احمەتوۆ. اسىل ءسوز ارناسى. الماتى 2008.). مىنە، اباي مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قازىرگى بۋىنىنا وسى تالداۋ قاعيداتتارى جەتىسپەي جاتادى. سونداي-اق اكادەميك س.قاسقاباسوۆ 2009 جىلى وتكەن “اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ۇلتتىق قازىنا­سى” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كون­فەرەن­تسيانى اشقان كىرىسپە سوزىندە اباي شىعار­ماشى­لىعىنىڭ ەڭ باستى سيپاتتارى رەتىندە جاڭا­شىلدىق، شىنشىلدىق، سىن­شىل­دىق، سىرشىل­دىق قىرلارىن ايتقان بولاتىن. مۇنداعى ايتاي­تىن دەگەنىم – ءبىر-بىرىنەن ءنار الىپ، بىرىنە-ءبىرى اسەر ەتىپ تۇرا­تىن اجىراماس بۇل كوركەمدىك جۇيە شارت­تارىن قازىرگى زەرتتەۋشىلەر ءالى ۇستانباي كەلەدى. بۇل پىكىرلەردىڭ بارلىعى قازىرگى ابايتانۋ ماسەلەلەرىنە قوزعاۋ سالاتىن وي-تۇجى­رىمدار. ەكىنشىدەن، اباي شىعارماشى­لى­عىنىڭ نەگىزگى ءبىر قاينار بۇلاعى – شىعىس ادەبيەتى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اقىن ءنار العان شىعىس عۇلامالارىمەن رۋحاني بايلانىسىن اراب، پارسى تىلدەرى مەن ادە­بيەتىن جەتىك بىلەتىن ماماندار زەرتتەۋى قاجەت. سوندا عانا اباي مۇراسىنىڭ ءبىر نەگىزىن تەرەڭ ءبىلىپ شىعاتىن بولامىز. ۇشىنشىدەن، قازىرگى ابايتانۋ ماسەلەسى­مەن اينالىساتىن عىلىمي مەكەمەلەر اراسىندا ءوزارا شىعارماشىلىق بايلانىس جوقتىڭ قاسى. “ابايدىڭ “جيدەباي-ءبورىلى” مەم­لە­كەت­تىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مە­موريالدىق قورىق-مۇراجايى” دەپ اتالاتىن اباي مۋزەيى بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق بۇل ۇلكەن ۇجىمنىڭ ىشكى تىرلىگى تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيمىز. سول سياق­تى سوڭعى 1-2 جىل شاماسىندا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسي­تەتىندە ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى اشىلدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت جەتەكشى عىلىمي ۇيىم بولا تۇرا بۇل ورتالىقتاردىڭ اشىلۋ ءراسىمىن گازەتتەردەن عانا وقىپ ءبىلدى، ينس­تيتۋت عالىمدارى ەكى ۋنيۆەرسيتەتتەگى اباي­تانۋ ورتالىقتارى شارالارىنا شاقىرىلعان جوق. وسى رەتتە كورشى رەسەيدى الايىقشى: پۋشكين ءۇيى دەپ اتالاتىن ورىس ادەبيەتىن زەرت­تەۋ ينس­تيتۋتى ۇلى ورىس اقى­نىنا باي­لانىستى بۇكىل الىپ يمپەرياداعى اۋقىمدى عىلىمي، عىلىمي-كوپشىلىك جانە مادەني شارالاردى ۇيلەستىرىپ وتىراتىن بىردەن ءبىر عىلىمي ورتا­لىق. رەسەيدىڭ قاي وقۋ ورنى، ادەبيەتكە بايلا­نىستى قاي عىلى­مي ورتا­لىعى بولسىن، پۋش­كين­گە بايلا­نىستى جۇ­مىستاردى وسى ينستي­تۋتپەن بىرلەسىپ، ءۇي­لەس­تىرىپ اتقارادى. سوندىق­تان ەلىمىزدە اباي­تانۋعا بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارى­مەن عىلىمي-ۇيلەستىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك. اباي مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن مامانداردى ورتاق ىسكە بىردەي جۇمىل­دىرعاندا عانا عىلىمي جۇمىس جەمىستى بولادى. تورتىنشىدەن، ابايتانۋدىڭ جەتەكشى ءبىر باعىتى – ابايدىڭ تالانتتى شاكىرتى ءشا­كارىم شىعارمالارىن جاريالاپ زەرتتەۋ ىسىندە كەمشىلىكتەر بارشىلىق. 2008 جىلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى حالىق­ارالىق اباي كلۋبى مەن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىن بىرلەسىپ شىعاردى. باسىلىم شاكارىمنىڭ 1988 جىلى كوپتەگەن تۇزەتۋ­لەرمەن، وزگەرتۋ­لەرمەن شىققان جينا­عىن اينا-قاتەسىز پايدالانعان، تەكستو­لوگيا­لىق جۇمىستار ءجۇر­گىزىلمەگەن. بۇل ءۇش تومدىق سول باياعى كەڭەستىك باسىلىم بويىنشا وقىر­مانعا جول تارتتى. شىعارۋشىلار القاسى نە ءبىزدىڭ ينستيتۋتپەن، نە بىلىكتى ابايتانۋشى عا­لىم­­دارمەن اقىلداسپاعان. سول سەبەپتى ال­دا­عى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ينستيتۋت شاكارىم مۇرا­سىن زەرتتەۋشى عالىمداردى قاتىستىرا وتى­رىپ، اقىن شىعارمالارىنىڭ جاڭا اكادەميا­لىق باسىلىمىن دايىنداۋدى جوسپارلاپ وتىر. بەسىنشىدەن، 1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان قر ۇعا عىلىمي سەسسياسى وتكەنى بەلگىلى. الىس، جاقىن شەت ەلدەردەن كەلگەن جانە وتاندىق بەلگىلى عالىمداردىڭ وسى القالى جيىندا سويلەگەن سوزدەرى مەن جاساعان باياندامالارى باسپا بەتىن كورمەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى سەسسيانىڭ قۇندى ماتەريالدارىن جەكە جيناق ەتىپ شىعارسا، ابايتانۋ ءۇشىن باعا جەتپەس دەرەك كوزدەرى بولار ەدى. التىنشىدان، اباي شىعارمالارىن وزگە حالىقتار تىلدەرىنە اۋدارۋ سىن كوتەرمەيدى. بۇل جەردە تالانتتى اقىن، اۋدارماشى عالىمجان مۇقانوۆ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ ءلازىم. اباي شىعارمالارىن العاش رەت فرانتسۋز تىلىندە سويلەتكەن ونىڭ اۋدارما­لارىنا فرانتسۋز عا­لىم­دارى سۇيسىنگەندە ورىس، اعىلشىن، فران­تسۋز تىلدەرىندە بىردەي جازعان ۇلكەن تالانت يەسى­نىڭ ەڭبەگى ءوز ەلىندە ەلەپ ەسكەرىلمەۋى وكى­نىش­تى-اق. ازعانتاي عانا اۆار حالقىنىڭ تا­لانت­تى اقىنى راسۋل عام­زاتوۆ ايداي الەمگە قالاي تانىلدى؟ ورىس تىلىنە جاسالعان بىلىكتى اۋدارمالارى ارقى­­لى. بىزدە بۇل ماسەلە تۋرالى از جازىل­عان جوق. ابايدى ورىس جانە وزگە تىلدەرگە ساپالى اۋ­دارۋ­دىڭ ۋاقىتى ابدەن جەتتى. اباي شىعار­مالارى ءتىپتى باۋىرلاس تۇرىك حالقىنا دا دۇرىس اۋدارىلعان. تۇرىك عالىم­دارىنىڭ ايتۋىنشا، ۇلى اقىن تۋىندىلارىن بۇل تىلگە پوەزياعا قاتىسى شامالى ادامدار ءتار­جىمالاعان. جەتىنشىدەن، اباي مۇراسىن ۆەدا سياقتى ىلىمدەرمەن بايلانىستىرا زەرتتەگەن ەڭبەك­تەر قايتا-قايتا باسىلىپ كەلەدى. باس­پاسوزدە بىرنەشە رەت ۇلكەن ماسەلە ەتىپ كوتەرىلگەن بۇل كەرەعار باسىلىمدارعا باي­لانىستى ۇكى­مەتتىك دەڭگەيدە عىلىمي ساراپتاما جاسالۋى قاجەت. اباي – ۇلى ۇستاز-كەمەڭگەر. اباي تاقى­رىبى – ماڭگىلىك تاقىرىپ. اباي تاقىرىبى – تاۋسىلمايتىن تەلەگەي تەڭىز. ابايدىڭ ءوس­كەن ورتاسى مەن اقىندىق اينالاسىن، شىعار­ماشىلىق قاينار كوزدەرىن تاۋەلسىزدىك تۇرعى­سىنان جاڭاشا زەردەلەۋ، ءتىپتى ۇلى اقىننىڭ ورىس ادەبيەتىمەن بايلانىسىن بۇرىنعىداي ءبىر جاقتى ەمەس، مۇلدەم تىڭ ويلارمەن توپ­­شىلاۋ، ابايدىڭ ۇلتتىق مۋزى­كا، تەاتر، بەينەلەۋ ونەرىندەگى ورنى، ۇلتتىق وي-سانانى قالىپتاستىرىپ، دامىتۋ­داعى ءرولى جاڭا تۇجى­رىمدار جاساۋ جانە سول سياقتى تولىپ جاتقان، كوكەيدە سايراپ جاتقان تاقى­رىپتار جەتەرلىك. تەك سولاردى ىجداعاتتاپ دۇرىس زەرتتەيتىن، سول تاقىرىپتى بەرىلىپ زەرتتەيتىن تالاپكەرلەر تابىلسىن دەيىك. اباي شىعار­مالارىنىڭ كور­كەمدىك، تانىم­دىق، تاربيەلىك ءمانىن جاڭا قىر­لارىنان قاراپ، تەرەڭ اشىپ كورسەتەتىن عىلى­مي ەڭبەكتەر عانا ابايتانۋ عىلىمىن العا جەتەلەي تۇسپەك. سەرىكقازى قوراباي، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار