ەرمەك كوشەرباەۆ,
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
دەي تۇرعانمەن, ءدال بۇگىنگى حالىقارالىق ساياساتتا ەلدەردىڭ سىندارلى ۇندەستىگىن ورناتىپ, بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا, تاتۋ كورشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق تىڭ الەۋەتىن اشۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ جاتقان ىرگەسى بەرىك كوپجاقتى قۇرىلىمداردىڭ دا جارقىن مىسالدارى بار. وسىنداي بىرەگەي بىرلەستىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن سەنىممەن اتاپ وتۋگە بولادى.
وسىدان 25 جىل بۇرىن, ياعني 2001 جىلعى 15 ماۋسىمدا قۇرىلعان شىۇ بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى وڭىرلىك كوپجاقتى ۇيىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە ورنىقتى.
بىرلەستىكتىڭ شيرەك عاسىرعا سوزىلعان دارا دامۋ جولى شىۇ ءۇشىن سەنىم قالىپتاستىرۋدىڭ, مامىلە ىزدەۋدىڭ جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ارىپتەستىكتى نىعايتۋدىڭ بىرەگەي تاريحىنا اينالدى. ۇيىم وسى ۋاقىت ىشىندە تاريحي تۇرعىدان العاندا كۇردەلى ءارى سەرپىندى دامۋ جولىنان ءوتىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن عانا ەمەس, ەرەكشە تيىمدىلىگى مەن قاجەتتىلىگىن جان-جاقتى دالەلدەدى.
شىۇ-نىڭ شەجىرەسى 1996 جىلى قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان ەلدەرى ىرگەسىن قالاعان «شانحاي بەستىگىنەن» باستاۋ الادى. بىرلەستىكتىڭ العا قويعان نەگىزگى ماقساتتارىنا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, 2001 جىلى وعان وزبەكستان قوسىلدى. ناتيجەسىندە, «شانحاي بەستىگى» شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى رەتىندە كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, ونىڭ ورتالىق ازيالىق تۇپقازىعى قاعىلدى. قازىرگى تاڭدا شىۇ-عا الەمنىڭ 10 مەملەكەتى – مۇشە. بۇگىندە ۇيىم قۇرامىنا قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, ءۇندىستان, پاكىستان, يران جانە بەلارۋس كىرەدى. وسىلايشا, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلەسىنە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ 60 پايىزدان استامى, جەر شارى حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جانە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەداۋىر بولىگى تيەسىلى ەكەنىنە توقتالىپ ءوتۋىمىز كەرەك.
وسى ۋاقىت ىشىندە ۇيىم حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ىقپالدى قۇرىلىمدار قاتارىنداعى ءوزىنىڭ ابىروي-بەدەلىن جىلدان-جىلعا دايەكتى تۇردە نىعايتىپ كەلەدى. حالىقارالىق بىرلەستىك قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قايراتتى تەتىگى رەتىندە تانىلدى. وسى جەردە اتاپ وتەر جايت, بۇگىندە ءبىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جاھاندىق ءرولىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.
ۇيىمنىڭ ءوزارا تيىمدىلىككە جانە تەڭ قۇقىققا باعىتتالۋى, سونداي-اق ونىڭ قانداي دا ءبىر يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىگىنە جول بەرمەۋگە نەگىزدەلگەن سىندارلى ءارى پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىق ءتاسىلى – باعا جەتپەس قۇندىلىق. بۇل ءتاسىل «شانحاي رۋحى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى جانە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر تاڭداعان ەرەكشە دامۋ ستراتەگياسىن ايقىندايدى. ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ بەرگەندەي, شىۇ اياسىنداعى كوپجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن جوعارى تيىمدىلىگىن بارىنشا دالەلدەدى.
سوڭعى سامميتتەردىڭ ناتيجەلەرى ۇيىمنىڭ العا قويعان مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىنىڭ اۋقىمدىلىعىن ايقىن تۇردە پاش ەتتى. ياعني شىۇ-نىڭ ساياسات, قاۋىپسىزدىك, ساۋدا, ەكونوميكا جانە گۋمانيتارلىق سالاداعى وزەكتى وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا شۇعىل ءارى ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداي الاتىنىن تاعى ءبىر مارتە تانىتتى.
بۇل ورايدا قازاقستان ۇسىنعان جوبا بويىنشا 2024 جىلى قابىلدانعان شىۇ-نىڭ «ادىلەتتى بەيبىتشىلىك, كەلىسىم جانە دامۋ جولىنداعى الەمدىك بىرلىك تۋرالى» باستاماسى وسى ىرگەلى ءىستىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى. بۇل – سەنىمدى نىعايتۋ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ قاعيداتتارىن قامتيتىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەشەندى قۇجات. ۋاقىت وتە كەلە اتالعان باستاما بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا رەسمي قۇجات رەتىندە ۇسىنىلدى.
قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – شىۇ-نىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى باعىتتاردىڭ قاتارىندا تۇر. وسى كەزەڭدە ۇيىم تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى بىرلەسكەن كۇرەستە ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتادى. بۇل جاۋاپتى جۇمىستا شىۇ وڭىرلىك تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمىنا ەرەكشە ءرول جۇكتەلگەن. قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگى تەرروريزم ينفراقۇرىلىمىن جويۋعا قاتىستى ناتيجەلى قادامدارمەن دايەكتەلىپ وتىر. اقپارات الماسۋدىڭ جەدەل جۇيەسى قالىپتاستىرىلىپ, تەرروريزمگە قارسى تۇراقتى وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزىلىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋدىڭ ارقاسىندا شىۇ كەڭىستىگىندەگى تەرروريستىك ارەكەتتەردىڭ سانى تۇراقتى تۇردە ازايىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار ءوڭىر اۋقىمىندا كولىك, ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسيا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى تۇراقتى ءوزارا بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋى ۇيىمنىڭ قول جەتكىزگەن قوماقتى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. دالىرەك ايتقاندا, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەت تۇتاتىن, پراگماتيزم جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا سۇيەنەتىن يكەمدى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك ۇلگىسى قۇرىلدى.
جەمىستى ىقپالداستىقتى نىعايتۋ جولىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى جوبا بويىنشا كەلىسسوزدەر بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بولاشاقتا بۇل قارجى ينستيتۋتى ۇيىم كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالادى دەگەن سەنىم بار.
بۇعان قوسا شىۇ ەلدەرى اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە ۇيىم اياسىندا وزىندىك ورنەگىمەن تانىلعان بىرقاتار برەندتىك جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا شىۇ ۋنيۆەرسيتەتى, «شەكاراسىز ءبىلىم بەرۋ» جوباسى, «رۋحاني كيەلى ورىندار» باعدارلاماسى, شىۇ-نىڭ تۋريستىك جانە مادەني استانالارى, جاستار فورۋمى جانە باسقا دا كوپتەگەن باستامالار بار. بۇل جوبالار ۇيىمنىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ قانا قويماي, حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سەنىمدى نىعايتاتىن ماڭىزدى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر.
قازاقستان شىۇ قاعيداتتارىنىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى سانالادى ءارى ۇيىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى مەن حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋدى تۇراقتى تۇردە قولداپ كەلەدى.
اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ 2017 جىلعى توراعالىعى كەزىندە ۇيىمنىڭ قۇرامىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان قابىلدانىپ, شىۇ كەڭىستىگى كەڭەيۋىنىڭ العاشقى كەزەڭى لايىقتى جۇزەگە اسىرىلدى. ال 2024 جىلعى استانا سامميتىندە شىۇ العاش رەت «وندىق» فورماتىندا ءۇن قاتتى. ءدال وسى سامميتتە بەلارۋس رەسپۋبليكاسى تولىققاندى مۇشە رەتىندە العاش رەت القالى جيىنعا قاتىستى.
بۇعان قوسا قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن جانە باسقا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قولداۋىمەن شىۇ-نىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى باعدارلاماسى, شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى كەلىسىم, تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس باعدارلاماسى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى.
قازاقستاننىڭ ۇيىم اياسىنداعى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەرەكشە ەكپىنمەن وزگەرىپ جاتقان حالىقارالىق جاعدايعا بەيىمدەلۋ ارقىلى شىۇ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
استانا ۇيىمدى جاڭعىرتۋدى, ونىڭ ينستيتۋتتارىن زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەۋدى جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ تاجىريبەلىك مازمۇنىن كۇشەيتۋدى دايەكتى تۇردە قولداپ كەلەدى.
وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ 2023–2024 جىلدارداعى شىۇ-عا توراعالىعى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. 2024 جىلعى استانا سامميتىندە ۇيىم قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ۇدەرىسى باستالىپ, ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا, شەشىم قابىلداۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادامدار جاسالدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا شىۇ جاڭا گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق شىنايى احۋالعا دەر كەزىندە بەيىمدەلۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ۇيىم قىزمەتىنە كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋدى, ونىڭ ىشىندە شەشىم قابىلداۋ تەتىكتەرىن, بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىن جانە سالالىق قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن شىۇ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ۇدەرىسى قازىرگى تاڭدا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان بەلسەندى تۇردە تالقىلانىپ ءجۇر. بۇل ىرگەلى باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇيىمنىڭ تاجىريبەلىك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ.
قازاقستان ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق قۇرامداس بولىگىن نىعايتۋدى دا قولدايدى. بۇل باعىت – شىۇ الەۋەتىنىڭ تولىق پايدالانىلماۋىنا بايلانىستى ءجيى سىنعا ۇشىرايدى جانە وسى تاقىلەتتەس پىكىرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نەگىزى بار ەكەنىن مويىنداۋ قاجەت.
ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا شىۇ الەمدەگى ەڭ ءىرى بىرلەستىكتەردىڭ ساناتىنا جاتادى. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا شامامەن 1 ترلن دوللاردى قۇرايدى. ۇيىم قۇرامىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى ەنەرگيا وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار بار. سونىمەن قاتار ءوڭىر اۋماعى ارقىلى حالىقارالىق ماڭىزى بار نەگىزگى قۇرلىقتىق كولىك دالىزدەرى وتەدى.
شىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ۇيىمنىڭ سەرپىندى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋعىزادى. الايدا بۇل الەۋەت ءالى دە تولىق كولەمدە يگەرىلگەن جوق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جانداندىرۋدى, ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋلاردا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى كەڭىنەن پايدالانۋدى جانە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن دامىتۋدى ۇسىنادى.
ءوز تاراپىنان قازاقستان تسيفرلىق بەيىمدەلۋ دەڭگەيى جوعارى ءارى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا مول تاجىريبە جيناقتاعان ورتا دەرجاۆا رەتىندە شىۇ اياسىندا تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ جانە ەلەكتروندىق ساۋدا, كيبەرقاۋىپسىزدىك پەن جاساندى ينتەللەكت سالالارىنداعى جاڭا ىنتىماقتاستىق الاڭدارىن قالىپتاستىرۋ باعىتتارىن بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
شىۇ مەملەكەتتەرى ءۇشىن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ءوڭىر ءۇشىن كليماتتىڭ وزگەرۋى, شولەيتتەنۋ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى ماسەلەلەرى ەرەكشە وزەكتى بولىپ وتىر. ورتالىق ازيا سۋ قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان الەمدەگى ەڭ وسال وڭىرلەردىڭ ءبىرى سانالادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق كۇن ءتارتىبى شىۇ ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.
وسى رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سۋ پروبلەمالارىن تالداۋ ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسىنا ەرەكشە توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون. بۇل قۇرىلىمنىڭ قىزمەتى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى جانە ورنىقتى پايدالانۋ سالاسىنداعى تەحنولوگيالار مەن ۇزدىك تاجىريبەلەردى بىرىكتىرۋگە, سونداي-اق سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى بىرلەسىپ ەنگىزۋگە باعىتتالماق.
تۇتاستاي العاندا, بۇگىنگى تاڭدا شىۇ كوپسالالى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە تولىقتاي قالىپتاسقانى ايدان انىق. ۇيىمداعى ءاربىر ىنتىماقتاستىق باعىتى «شانحاي رۋحىن» ساقتاي وتىرىپ جانە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن ۇيلەسىمدى دامىپ كەلەدى.
وسى تۇستا ايرىقشا اتاپ كورسەتەتىن تاقىرىپ – قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى اۋقىمدى جۇمىسىنا قاراماستان, شىۇ اسكەري بلوك نەمەسە ءۇشىنشى مەملەكەتتەرگە قارسى باعىتتالعان جابىق وداق ەمەس. شىۇ – اشىق ىنتىماقتاستىق كەڭىستىگى.
قازاقستان ءداستۇرلى تۇردە تەڭ قۇقىقتى ديالوگتى, شەشىمدەردى باتۋالاستىق نەگىزىندە قابىلداۋدى جانە تەكەتىرەستىك تاسىلدەردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋدى قولدايدى. تەك شىۇ حارتياسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا ادالدىق تانىتۋ ارقىلى ۇيىمنىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىن جانە اشىق ءارى سەنىمدى كوپجاقتى ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
شيرەك عاسىر ىشىندە شىۇ ءارتۇرلى ساياسي داستۇرلەرى, ەكونوميكالىق مودەلدەرى مەن مادەني ەرەكشەلىكتەرى بار مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمدارىن ورتاق ماقساتتار مەن بولاشاق الدىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك توڭىرەگىندە بىرىكتىرە الاتىنىن بىرنەشە رەت دالەلدەدى.
بۇل مەرەيتويلىق بەلەستىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا قاراعاندا قاجىرلى ەڭبەك, ديپلوماتيالىق شەبەرلىك, ساياسي كورەگەندىك جانە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا دەگەن شىنايى قۇلشىنىسى جاتقانىن كورەمىز.
بۇگىندە شىۇ وزىندىك دامۋ جولىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلەدى. بۇل – ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگى جاھاندىق تۇراقتىلىققا جانە ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىر ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن كوكجيەگى كەڭ كەزەڭ.
ۋاقىتپەن ەكشەلگەن مول تاجىريبە, ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بىرەگەي الەۋەتى جانە «شانحاي رۋحىنىڭ» مىزعىماس قاعيداتتارىنا ادالدىق – ۇيىمنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا حالىقارالىق ساحناداعى ماڭىزدى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزاتىنىنا كامىل سەنەمىن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي: ء«بىزدىڭ حالىقتارىمىز شىۇ-دان زور ءۇمىت كۇتەدى. ولار ۇيىم اياسىنداعى ءوزارا ىمىرا مەن ورتاق مۇددەلەردى ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن ناتيجەلى ىنتىماقتاستىق قازىرگى سىن-قاتەرلەر مەن بولاشاقتاعى قيىندىقتاردى ابىرويمەن ەڭسەرۋگە, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەدى».
