وسى ۇدەرىستەردىڭ مازمۇنى مەن ىقپالى, سونداي-اق ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى تۋرالى ءبىز ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن ابىلمەن اڭگىمەلەستىك. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان بۇگىن تاڭداعان جول – رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر ەمەس, تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن ەۆوليۋتسيالىق جاڭارۋ. الايدا بۇل باعىتتىڭ تابىستى بولۋى رەفورمالاردىڭ تەرەڭدىگىنە ەمەس, ولاردىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.
– كاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ عىلىمي كاپيتالى ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ باستى ولشەمىنە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءسىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇستانىمىمەن كەلىسەسىز بە؟ ول قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنەدى؟
– جالپى العاندا, بۇل تۇجىرىممەن كەلىسۋگە بولادى, ەگەر عىلىمي كاپيتالدى تار ماعىنادا ەمەس, كەڭ اۋقىمدا تۇسىنسەك. ياعني ونى تەك زەرتحانالار سانى نەمەسە جاريالانىمدار كولەمى رەتىندە ەمەس, زەرتتەۋشى كادرلار, ۋنيۆەرسيتەتتەر ساپاسى, تەحنولوگيالىق قۇزىرەتتەر, پاتەنتتىك بەلسەندىلىك, سونداي-اق ءبىلىمدى ەكونوميكا مەن باسقارۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ قابىلەتى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. ءدال وسى فاكتورلار بۇگىندە ەلدىڭ جاھاندىق ەڭبەك بولىنىسىندەگى ورنىن ايقىندايدى.
بۇل ۇستانىمنىڭ نەگىزى جەتكىلىكتى تۇردە پراگماتيكالىق. XXI عاسىردا مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلى تەك تابيعي رەسۋرستارعا, اسكەري قۋاتقا نەمەسە ديپلوماتيالىق ريتوريكاعا عانا تاۋەلدى ەمەس. كەرىسىنشە, جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋ, تالانتتاردى تارتۋ جانە ۇستاپ قالۋ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, حالىقارالىق عىلىمي جەلىلەرگە قاتىسۋ سياقتى كورسەتكىشتەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تەك شيكىزات ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىم مەن تەحنولوگيا ەكسپورتتاي الاتىن مەملەكەت الدەقايدا دامىعان ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قابىلدانادى.
قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلە ەكى تۇرعىدان وزەكتى. بىرىنشىدەن, شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق مودەلدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. ەكىنشىدەن, وڭىرلىك باسەكەلەستىك بارعان سايىن ادامي كاپيتال ساپاسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. سوندىقتان عىلىمعا باسىمدىق بەرۋ – تەك يميدجدىك قادام ەمەس, ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدءى تۇراقتىلىعىنىڭ ماڭىزدى شارتى. سونىمەن قاتار جاعدايدى يدەاليزاتسيالاۋعا بولمايدى. عىلىمي كاپيتال دەكلاراتسيالار ارقىلى قالىپتاسپايدى. ول ءۇشىن تۇراقتى قارجىلاندىرۋ, مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر, ناتيجەلەردى باعالاۋدىڭ اشىق جۇيەسى, تۇسىنىكتى اكادەميالىق مانساپ جولى جانە ەكونوميكا تاراپىنان ناقتى سۇرانىس قاجەت. ايتپەسە, بۇل تۇجىرىم مازمۇن جاعىنان دۇرىس بولعانىمەن, پراكتيكالىق تۇرعىدان ءالسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن.
– قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟ سالانى دامىتۋدا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ماڭىزى قانشالىقتى زور؟ رەسپۋبليكادا قازاقستاندىقتاردىڭ عىلىمي كاپيتالىن دامىتۋ ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر جاسالعان؟
– قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتىن مەن ايتارلىقتاي, بىراق تولىق ىسكە اسىرىلماعان دەپ باعالار ەدىم. ەلدە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, مەتاللۋرگيا, مەديتسينا, اگرارلىق زەرتتەۋلەر جانە بىرقاتار ينجەنەرلىك باعىتتار بويىنشا مىقتى داستۇرلەر بار. باسەكەگە قابىلەتتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي الاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي مەكتەپتەر قالىپتاسقان. الايدا ماسەلە الەۋەتتىڭ جوقتىعىندا ەمەس, سول مۇمكىندىكتىڭ تولىققاندى ۇلتتىق ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا جۇيەسىنە اينالماۋىندا.
بۇل سالادا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى عىلىم, اسىرەسە باستاپقى كەزەڭدەردە, نارىقتىق مەحانيزمدەر ارقىلى وزدىگىنەن دامىمايدى. بيزنەس ادەتتە ناتيجەسى تەز قايتارىلاتىن سالالارعا ينۆەستيتسيا سالادى, ال ىرگەلى زەرتتەۋلەر, كادر دايارلاۋ, عىلىمي ينفراقۇرىلىم مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كوبىنە مەملەكەت قولداۋىن تالاپ ەتەدى.
قازاقستاندا مۇنداي قولداۋ بىرنەشە باعىتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بىرىنشىدەن, گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى بار. ەكىنشىدەن, عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا قولداۋ كورسەتىلەدى. ۇشىنشىدەن, اسىرەسە جاس عالىمدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ەنگىزىلگەن: تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى, جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا, گرانتتار. سونىمەن قاتار, شەتەلدە عىلىمي تاعىلىمدامالاردان ءوتۋ مۇمكىندىگى بار, بۇل حالىقارالىق تاجىريبەنى يگەرۋگە جول اشادى. «جاس عالىم» سياقتى باعدارلامالار دا عىلىمي جوبالاردى قولداۋعا باعىتتالعان.بۇعان قوسا, «Bolashak» باعدارلاماسى مەن عىلىمي تاعىلىمدامالار قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ الەمدىك عىلىمي ورتاعا ينتەگراتسيالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تەك جەكە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عىلىمي مادەنيەتتى, زەرتتەۋ ستاندارتتارىن جانە باسقارۋ ءتاجىريبەسىن ەلگە اكەلۋگە ىقپال ەتەدى. الايدا ماسەلە تەك قارجىلاندىرۋ كولەمىندە ەمەس, ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىندا. عىلىمدى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن بىرنەشە شارت ماڭىزدى: ۇزاق مەرزىمدى ءارى تۇراقتى قارجىلاندىرۋ, شىنايى باسەكەلەستىك, تاۋەلسىز ساراپتاما, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردىڭ ازايۋى جانە عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستىڭ كۇشەيۋى.
سوندىقتان قورىتىندىلاي ايتقاندا, قازاقستاندا عىلىمدى قولداۋعا باعىتتالعان قۇرالدار قالىپتاسقان جانە بۇل – وڭ ءۇردىس. بىراق كەلەسى كەزەڭدە باستى نازار ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە ەمەس, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا اۋدارىلۋى ءتيىس. ياعني ناقتى ناتيجەلەرگە – جوعارى دەڭگەيدەگى جاريالانىمدارعا, پاتەنتتەرگە, جاڭا تەحنولوگيالارعا, ستارتاپتارعا جانە جاس عالىمداردى ەلدە ۇستاپ قالۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت.
– كاسىم-جومارت توكاەۆ كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا العاش رەت مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا قۇندىلىقتارىنا ناقتى باعدار بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى ەڭ الدىمەن سيمۆولدىق جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان جوعارى, تەك قۇقىقتىق دەڭگەيمەن شەكتەلمەيدى. كونستيتۋتسيا – سالالىق دامۋ جوسپارى ەمەس, بىراق ول ۇلتتىق باسىمدىقتاردىڭ جالپى باعىتىن ايقىندايدى. ەگەر نەگىزگى زاڭدا مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا سياقتى قۇندىلىقتار ناقتى كورسەتىلسە, بۇل مەملەكەت دامۋىن تەك ەكونوميكالىق ءوسىم نەمەسە ءتارتىپتى ساقتاۋ ارقىلى ەمەس, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ارقىلى تۇسىنەتىنىن بىلدىرەدى.
اناليتيكالىق تۇرعىدان بۇل بىرنەشە ماڭىزدى اسەر بەرەدى.
بىرىنشىدەن, نورماتيۆتىك اسەر. بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءتىلىن وزگەرتەدى. بۇرىن عىلىم قوسىمشا سالا رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن بولسا, ەندى ول ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالادى. ياعني بۇل سالالارعا دەگەن كوزقاراس ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە وزگەرەدى.
ەكىنشىدەن, ساياسي-باسقارۋشىلىق اسەر. ەگەر بۇل باعىتتار كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلسە, ولاردى بيۋدجەتتىك نەمەسە اكىمشىلىك تۇرعىدان ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ قيىندايدى. بۇل عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەتتىڭ رەسۋرستار ءۇشىن باسەكەدە پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى.
ۇشىنشىدەن, قۇندىلىقتىق اسەر. قازاقستان سياقتى ۇزاق ۋاقىت بويى شيكىزاتتىق ەكونوميكاعا سۇيەنگەن ەل ءۇشىن دامۋدىڭ جاڭا مودەلىن – بىلىمگە, يننوۆاتسياعا جانە ادامي كاپيتال ساپاسىنا نەگىزدەلگەن باعىتتى بەكىتۋ ماڭىزدى. بۇل قوعامعا دا, مەملەكەتتىك اپپاراتقا دا, جاستارعا دا ناقتى سيگنال بەرەدى.
سونىمەن بىرگە ماڭىزدى ءبىر ەسكەرتۋ بار. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلۋ – وزدىگىنەن جەتكىلىكتى شارت ەمەس. ونىڭ ناقتى ءمانى تەك كەيىنگى پراكتيكالىق قادامدارعا بايلانىستى بولادى: بيۋدجەت ساياساتى, ۋنيۆەرسيتەتتەردى رەفورمالاۋ, عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, تەحنولوگيا ترانسفەرى جانە كادر ساياساتى. ەگەر وسى باعىتتار ناقتى ىسكە اسسا, وندا مۇنداي كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەل دامۋىنا شىنايى اسەر ەتەدى. ال ەگەر ولار تەك دەكلاراتسيا دەڭگەيىندە قالسا, وندا ولاردىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى شەكتەۋلى بولادى.
– قازاقستاننىڭ جاڭارتىلعان نەگىزگى زاڭىندا كورىنىس تاپقان باستى وزگەرىستەرگە قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟ ءسىز قاي تۇستارىن ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟
– ەگەر ساياسي ءمانى تۇرعىسىنان قاراساق, جاڭارتىلعان 2026 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قاعيداتتارىن ناقتىلاۋ جانە ادام قۇقىقتارى بلوگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتۋ.
ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ادام جانە ازامات قۇقىقتارىنا ارنالعان ءبولىمنىڭ ايقىن كەڭەيۋى جانە ناقتىلانۋى. قازىرگى رەداكتسيادا بۇل بلوك كونستيتۋتسيانىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرىن قامتيدى. بۇل ساندىق كورسەتكىش قانا ەمەس, ساپالىق وزگەرىستى دە بىلدىرەدى: قۇقىقتار دەكلاراتيۆتى سيپاتتان گورى, ناقتى نورمالار مەن كەپىلدىكتەر دەڭگەيىندە جازىلا باستادى.
اناليتيكالىق تۇرعىدان مۇنى بىرنەشە باعىتتا تۇسىندىرۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, فورمۋليروۆكالاردىڭ ناقتىلانۋى. بۇرىن جالپى سيپاتتا بەرىلگەن كەيبىر قۇقىقتار ەندى ناقتى قۇقىقتىق نورمالار رەتىندە بەكىتىلدى. بۇل ولاردى قولدانۋ مەن قورعاۋدى جەڭىلدەتەدى, ويتكەنى سوتتار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ءتۇسىندىرۋ كەڭىستىگى تارىلىپ, قۇقىقتىق انىقتىق ارتادى.
ەكىنشىدەن, قۇقىقتاردى قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ كۇشەيۋى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولى ارتتى, ازاماتتاردىڭ وعان جۇگىنۋ مۇمكىندىگى كەڭەيدى. بۇل ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدا قوسىمشا ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەي قالىپتاستىرادى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ناقتىراق بەكىتىلۋى. ەگەر بۇرىن قۇقىقتار كوبىنە «مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى» دەگەن جالپى فورمۋلامەن شەكتەلسە, ەندى ولاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ناقتى مىندەتتەمەلەر مەن كەپىلدىكتەر ايقىنىراق جازىلعان.
تورتىنشىدەن, قۇقىقتىق جۇيەنىڭ گۋمانيزاتسيالانۋى. كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ادام قادىر-قاسيەتى, ادىلەتتىلىك, زاڭ الدىنداعى تەڭدىك سياقتى قاعيداتتارعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. بۇل تەك دەكلاراتسيا ەمەس, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا اسەر ەتۋى ءتيىس باعدار.
سونىمەن قاتار, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىم ماسەلەسى دە ساقتالعان: پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيتىلىپ, وكىلەتتىكتەر بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قايتا ءبولىندى, ال «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز رەتىندە بەكىتىلدى.
مەنىڭ ويىمشا, ءدال وسى – ادام قۇقىقتارىنا باسىمدىق بەرۋ ءجانە قۇقىقتىق نورمالاردى ناقتىلاۋ – 2026 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى. بۇل ەلدىڭ دامۋ باعىتىنىڭ وزگەرىپ جاتقانىن كورسەتەدى: باسقارۋ تيىمدىلىگىمەن قاتار, قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر مەن ازاماتتىڭ مارتەبەسءى الدىڭعى قاتارعا شىعا باستادى. الايدا, بۇرىنعىداي, نەگىزگى ماسەلە وزگەرىستەردىڭ ماتىنىندە ەمەس, ولاردىڭ ىسكە اسۋىندا. ەگەر بۇل نورمالار ناقتى قۇقىق قورعاۋ پراكتيكاسىنا اينالسا, وندا كونستيتۋتسيا شىن مانىندە جۇمىس ىستەيتىن قۇجاتقا اينالادى. ەگەر جوق بولسا – ولاردىڭ اسەرى شەكتەۋلى بولىپ قالادى.
– پرەزيدەنت كۋرۋلتايعا سايلاۋ تامىز ايىندا وتەتىنىن مالىمدەدى. بۇل جاڭا ساياسي ينستيتۋت قازاقستاندىقتارعا قانداي مۇمكىندىكتەر اشادى؟ سونداي-اق, ەل ءۇشىن ماڭىزدى وقيعالار تۋرالى الدىن الا حابارلاۋ قادامىن قالاي باعالايسىز؟
– ساياسي ماڭىزدى وقيعالاردى الدىن الا جاريالاۋ تاجىريبەسىنە كەلسەك, بۇل –راتسيونالدى ءارى وڭ قادام. كوپتەگەن ساياسي جۇيەلەردە شەشىمدەردىڭ كەنەت قابىلدانۋى اكىمشىلىك ارتىقشىلىق قۇرالى رەتىندە قولدانىلىپ كەلگەن. ال سايلاۋ كۇنىن الدىن الا بەلگىلەۋ پروتسەستىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى جانە ساياسي ويىنشىلار ءۇشىن جاعدايدى تەڭەستىرەدى. سونىمەن قاتار, بۇل اشىقتىقتىڭ ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ياعني ساياسي پروتسەستەردىڭ «جابىق» سيپاتى بىرتىندەپ ازايىپ, جوسپارلاۋ مەن دايىندىققا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرىلەدى.
دەگەنمەن, بۇل فاكتوردى اسىرا باعالاۋعا بولمايدى. الدىن الا جاريالاۋ – ماڭىزدى قادام, بىراق ول وزدىگىنەن تولىققاندى ساياسي باسەكەنى قامتاماسىز ەتپەيدى. ناقتى ناتيجە ءۇشىن تەڭ ۇگىت-ناسيحات مۇمكىندىكتەرى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قولجەتىمدىلىك, سايلاۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى جانە وعان دەگەن قوعامدىق سەنىم دە قاجەت.
– مەملەكەت باسشىسى: «قۇرىلتايعا سايلاۋ قازاقستاننىڭ بۇكىل ساياسي جۇيەسىن اۋقىمدى “قايتا قۇرۋ” ۇدەرىسىنىڭ باستاۋى بولادى», – دەپ قورىتىندىلادى. سوڭعى جىلدارى كاسىم-جومارت توكاەۆ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى جالپى قالاي باعالايسىز؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەل قانداي باعىتتى تاڭدادى؟
– مەن بۇل رەفورمالاردى جالپى العاندا جوعارىدان جۇزەگە اسىرىلاتىن باسقارىلاتىن ساياسي جاڭعىرۋ ارەكەتى رەتىندە باعالار ەدىم. بۇل – رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىس تە, تولىق ليبەراليزاتسيا دا ەمەس. كەرىسىنشە, بيلىك ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, قوعامداعى سۇرانىس پەن سەنىم داعدارىسىنا جاۋاپ رەتىندە جۇيەنى ءبىرتىندەپ جاڭارتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. بۇل باعىتتىڭ كۇشتى جاعى – وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگىن مويىنداۋ. سوڭعى جىلدارى ساياسي جۇيەنى تۇزەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار قادامدار جاسالدى: كونستيتۋتسيالىق رەفورما, سايلاۋ ەرەجەلەرىنىڭ وزگەرۋى, وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن كەڭەيتۋ, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى قايتا ەنگىزۋ, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنا باسىمدىق بەرۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا نازار اۋدارۋ.
مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان ەۆوليۋتسيالىق جاڭارۋ جولىن تاڭدادى. ياعني مەملەكەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, ساياسي جۇيەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتۋ باعىتى. بۇل –باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن, قۇقىقتىق ءتارتىپتى جانە ەكونوميكالىق دامۋدى قاتار ۇستاۋعا باعىتتالعان مودەل.
الايدا مۇندا نەگىزگى سىناق –رەفورمالاردىڭ ناقتى ناتيجەسى. ولار تەك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە قوعامداعى سەنىمدى ارتتىرۋعا, ساياسي باسەكەنى كەڭەيتۋگە, ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە الەۋمەتتىك ءموبيلدىلىكتى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس. قورىتىندىلاي كەلە, تاڭدالعان باعىت –ساقتىقپەن جۇرگىزىلەتىن, بىراق قاجەتتى وزگەرىستەردى قامتيتىن ترانسفورماتسيا. ونىڭ تابىستى بولۋى رەفورمالاردىڭ تەرەڭدىگى مەن ولاردىڭ ءىس جۇزىندە قالاي ىسكە اسىرىلاتىنىنا بايلانىستى.
– كاسىم-جومارت توكاەۆ كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتتارىن ساقتاۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى ۋشىقتىرۋعاباعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەت زاڭ اياسىندا قاتاڭ تۇردە توقتاتىلادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– بۇل جەردە ەڭ الدىمەن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنا نازار اۋدارۋ – ءوز الدىنا ورىندى جانە نەگىزدى ۇستانىم. كەز كەلگەن مەملەكەت قوعامدا زورلىق-زومبىلىققا, الەۋمەتتىك نەمەسە ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا, تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرگە جول بەرە المايدى. قازاقستان ءۇشىن, اسىرەسە كوپۇلتتى قوعام جاعدايىندا, قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزدى.
الايدا اناليتيكالىق تۇرعىدان مۇندا باستى ماسەلە – تەپە-تەڭدىك. «تۇراقتىلىق», «كەلىسىم», ء«تارتىپ» ۇعىمدارى تىم كەڭ تۇسىندىرىلسە, ولار تەك ناقتى زاڭبۇزۋشىلىقتاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار زاڭدى سىن-پىكىردى, قوعامدىق پىكىر الماسۋدى نەمەسە بەيبىت كەلىسپەۋشىلىكتى دە شەكتەۋگە پايدالانىلۋى مۇمكىن.
سوندىقتان دۇرىس ءتاسىل مىناداي بولۋى ءتيىس: قاتاڭ ارەكەت ەتۋ – ءيا, بىراق تەك ناقتى زاڭ اياسىندا جانە قۇقىقتىق راسىمدەردى ساقتاي وتىرىپ. مەملەكەت راسىندا دا ارازدىقتى قوزدىرۋ, زورلىق-زومبىلىققا شاقىرۋ نەمەسە تۇراقسىزداندىرۋ ارەكەتتەرىن توقتاتۋعا مىندەتتى. بىراق بۇل رەتتە زاڭدى ساياسي پىكىر ءبىلدىرۋ مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى شەكتەمەۋى كەرەك. ەگەر وسى شەكارا ساقتالسا, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى مەملەكەت تۇراقتىلىعىن كۇشەيتەدى. ال ەگەر بۇل ۇعىمدار شامادان تىس كەڭ قولدانىلسا, وندا ول قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىمگە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
