باعا ءوسىمى باياۋلاسا, تۇرمىس تۇزەلە مە؟

ۇكىمەتتىڭ دەرەگىنشە, ينفلياتسيا 2025 جىلعى قىركۇيەكتەگى 12,9 پايىزدان 2026 جىلعى ناۋرىز قورىتىندىسىندا 11 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. باعانىڭ باياۋ­لاۋىنا بىرقاتار ناقتى شارا اسەر ەتكەن. اتاپ ايتقاندا, رەتتەلەتىن قىزمەتتەر سالاسىندا (ياعني ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ, جىلۋ سەكىلدى تاريفتەرى مەملەكەت باقىلاۋىندا بولاتىن قىز­مەتتەر) تابيعي مونوپوليا سۋب­ەكتىلەرىنىڭ وپەراتسيالىق شى­عىن­دارى وڭتايلاندىرىلعان. سونىڭ ەسەبىنەن تاريفتەردى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك تۋعان. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن تەمىرجول تاسىمال تاريفتەرى 70 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلگەن. ناۋرىز ايىنىڭ قورىتىندىسىندا جىلدىق ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسيا-سى 11,7 پايىزدى قۇراپ, ءبىر پايىزدىق تارماققا تومەندەگەن. ال ءساۋىردىڭ العاشقى اپتاسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسىمى نولدىك دەڭگەيدە تىركەلدى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى 1,6 پايىزدىق وسىممەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي وزگەرىس.

«باعانى ودان ءارى تۇراقتاندى­رۋ ماقساتىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مال شارۋا­شىلىعى وداعىمەن مەموران­دۋمعا قول قويۋ ماسەلەسىن پىسىق­تاپ جاتىر. قۇجاتتا ەت ونىمدە­رىنىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا جىل سوڭىنا دەيىن شەكتى باعا بەلگىلەۋ كوزدەلگەن. بۇل ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋعا ءارى باعانىڭ كۇرت وسۋىنە جول بەرمەۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن ەدى ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

دەسە دە, ينفلياتسيا دەڭگەيى ادام­دار­دىڭ كۇندەلىكتى تاجىريبە­سىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. حا­لىق ينفلياتسيانى رەسمي ستاتيس­تيكا ارقىلى ەمەس, ءوز تۇتىنۋ سەبەتى ارقىلى باعالايتىنى انىق.

اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وزگە­رىسى جالپى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ باستى ينديكاتورى رە­تىندە قابىلدانادى. سول سەبەپتى باعا ءوسىمى باياۋلاسا دا, تۇرمىس-تىرشىلىكتە تاپشىلىق ءجيى بولادى. ءتىپتى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتتى. وسى ماسەلەنى ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بەردى.

– ينفلياتسيانى كوبىنە تەك پايىزبەن ولشەنەتىن كورسەتكىش رەتىندە قابىلدايمىز. بىراق شىن مانىندە ول – ميلليونداعان ادام­نىڭ كۇندەلىكتى قابىلدايتىن شە­شىم­دەرىنىڭ جيىنتىعى. ادام دۇكەنگە بارعاندا نە ساتىپ الادى, اقشاسىن ۇنەمدەي مە, الدە جۇمساي سالا ما نەمەسە نەسيە الا ما – وسىنىڭ ءبارى ينفلياتسياعا اسەر ەتەدى. ەگەر حالىق ەرتەڭ باعا تاعى وسەدى دەپ سەنسە, بۇگىن كەرەك زاتتاردى كوبىرەك ساتىپ الىپ قويۋعا تىرىسادى. بۇل سۇرانىستى ارتتىرىپ, باعانى قايتادان جوعا­رىلاتىپ جىبەرەدى. ياعني ينفلياتسيا وزىنەن-ءوزى كۇشەيەدى. سون­دىقتان ينفلياتسيانى باسقارۋ تەك پايىزدىق مولشەرلەمەگە بايلانىستى ەمەس, ادامداردىڭ وي-پىكىرى, قارجى ساۋاتىن, ءۇمىتىن جۇيەلەۋ ارقىلى دا جۇزەگە اسادى, – دەيدى ول.

وسى تۇرعىدان العاندا, ين­فليا­­­تسيا­نىڭ باياۋلاۋى – تەك جارتى نا­­تيجە. ەكىنشى جارتىسى – ونى قوعامنىڭ قالاي قابىل­داي­­تىنىندا. ەگەر حالىق رەسمي كورسەتكىشكە سەنبەسە نەمەسە ونى ءوز تاجىريبەسىمەن سايكەستەندىرمەسە, ەكونوميكالىق ساياسات­تىڭ اسەرى السىرەيدى. مۇنداي ايىرما­شىلىق الەۋ­مەتتىك قۇرىلىمنان دا كورى­نە­دى. تابىسى تومەن وتباسىنا ينفلياتسيا اسپانداپ كەتەدى, سەبەبى ولاردىڭ شىعىنىنىڭ باسىم بولىگى ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالادى. ال ءدال وسى سەگمەنتتە باعا وزگەرىسى تەز بايقالادى.

– اقشا-نەسيە ساياساتى تەك ورتالىق بانكتىڭ شەشىمدەرىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ سول شەشىمدەردى قا­لاي قابىلدايتىنىنا بايلانىس­تى. ەگەر ادامدار ۇلتتىق بانكتىڭ نە ىستەپ جاتقانىن, نەگە مولشەرلەمە كوتەرىلگەنىن نەمەسە باعا نە سەبەپتى ءوسىپ جاتقانىن تۇسىنبەسە, ولار ءوز بەتىنشە قورىتىندى جاسايدى. ال بۇل كوبىنە قاتە بولا­دى. مىسالى, حالىق ينفليا­تسيانى تەك ازىق-ت ۇلىكپەن ولشەيدى, بىراق ونىڭ ارتىندا تۇرعان فاكتورلاردى ەسكەرە بەرمەيدى. سوندىقتان ەڭ باستى ماسەلە – كۇردەلى ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرۋ. ەلگە تۇسىنىكتى كوممۋنيكاتسيا بولماسا, ەشقانداي ساياسات تولىق جۇمىس ىستەي المايدى, –  دەيدى ر.سۇلتانوۆ.

راسىندا, ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى ونىڭ اسەرى السىرەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, باعانىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەندەگەنىمەن, ونىڭ سالدارى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن جيناعىنا قىسىم ءتۇسىرۋى ابدەن مۇمكىن. قارجىگەر تۇرار ءابدي دە ينفلياتسيا – ەڭ الدىمەن تابىسى تومەن توپتارعا اسەر ەتەتىن «جاسىرىن سالىق» دەپ وتىر.

– ينفلياتسيا – بۇل كوزگە كورىن­بەيتىن, بىراق كۇن سا­يىن اسەر ەتەتىن سالىق. اسىرەسە قاراپايىم ازاماتتارعا. ادام جالاقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن دەپوزيتكە سالىپ, بولا­شاعىن ويلاپ, جينايدى. قارا­جات كولەمى ءوسىپ جاتقانداي كورىنەدى, بىراق ۋاقىت وتە كەلە سول اقشاعا الۋعا بولاتىن تاۋارلار ازايىپ كەتەدى. سەبەبى رەسمي ينفلياتسيا ءبىر باسقا دا, ومىردەگى ناقتى باعا ءوسىمى مۇلدە باسقا. مەملەكەتتىك ستاتيستيكا – بۇل ورتاشا كورسەتكىش قانا. ال شىنايى ومىردە ادامدار ءجيى ساتىپ الاتىن ازىق-ت ۇلىك, ەت, كوممۋنالدىق قىزمەت الدەقايدا جىلدام قىم­باتتايدى. مىسالى, رەس­مي دەرەك بويىنشا ينفلياتسيا 11 پايىز بولسا, ازىق-ت ۇلىك باعاسى 13–13,5 پايىزعا, ال ەت باعاسى 20 پايىزدان دا جوعارى ءوسۋى مۇمكىن. مۇنداي ايىرماشىلىقتى ستاتيستيكا تولىق كورسەتە بەرمەيدى, بىراق ونى ءار وتباسى ءوز قالتاسىنان سەزىنەدى, – دەيدى قارجىگەر.

ونىڭ ۇستىنە كەيبىر وندىرۋ­شىلەر باعانى وزگەرتپەي, ءونىمنىڭ كولەمىن ازايتىپ جىبەرەدى. مىسا­لى, بۇرىنعى 1 ءليتردىڭ ورنىنا 900 مل قۇيادى. مۇنى ءبىز بايقاماي قالامىز, بىراق اقشامىز ءبارىبىر كوبىرەك كەتەدى. بۇل جاعداي جيناق­قا دا اسەر ەتەدى. جۇرت «دەپوزيتكە اقشا سالسام, قورعالدىم» دەپ ويلايدى. بىراق ماسەلە پايىزدا ەمەس, اقشانىڭ شىن مانىندەگى قۇنىندا.

– قارجىدا «72 ەرەجەسى» دەگەن بار. ەگەر ءوزىڭىزدىڭ شىعى­نىڭىز جىلىنا شامامەن 15 پايىزعا ءوسىپ وتىرسا, 72-ءنى 15-كە بولەسىز, سوندا 5 جىلعا جەتپەي-اق اقشاڭىزدىڭ قۇنى ەكى ەسە كەميدى. تابىسىڭىزدىڭ دەڭگەيىن سولاي انىقتاۋعا بولادى. ياعني بۇگىنگى 10 ميلليون تەڭگەگە الاتىن دۇنيەنى بىرنەشە جىلدان كەيىن سول اقشاعا ونىڭ جارتى قۇنىن عانا تولەي الاسىز. سون­دىقتان دەپوزيتتىڭ پايىزى جوعا­رى كورىنگەنىمەن, ەگەر ول ءسىزدىڭ كۇندەلىكتى شىعىنىڭىزدان قالىپ قويسا, وندا اقشاڭىز ءوسىپ جاتقان جوق, كەرىسىنشە, ءۇنسىز ازايىپ جاتىر دەگەن ءسوز, – دەيدى ت.ءابدي.

وسىدان كەلىپ ينفلياتسيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى اشىلادى. ول – تابىستى قايتا ءبولۋ قۇرالى. ياعني ينفلياتسيا كەيبىر توپتارعا ءتيىمدى, ال كەيبىرەۋلەرگە زيان. قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيادان, ەڭ الدىمەن قارىزى بار ادامدار ۇتادى. ەگەر نەسيە پايىزدىق مولشەرلەمەسى ينفلياتسيا­دان تومەن بولسا, وندا قارىز ۋاقىت وتە كەلە «ارزان اقشاعا» اينالادى. سونىمەن قاتار اكتيۆ يەلەرى – جىلجىمايتىن م ۇلىك, اكتسيا نەمەسە التىن ۇستاعاندار دا ۇتادى, ويتكەنى ولاردىڭ قۇنى ينفلياتسيامەن بىرگە وسەدى. ال ەڭ كوپ زيان شەگەتىندەر – جيناعىن تەك اقشا تۇرىندە ساقتايتىندار. دەمەك ينفلياتسيا جاعدايىندا ەڭ وسال توپ – قاراجاتىن تەك قولما-قول اقشادا نەمەسە دەپوزيتتە ۇستايتىن ادامدار. سەبەبى ولاردىڭ كاپيتالى ينفلياتسيامەن بىرگە وسپەيدى. مۇنداي جاعداي ەلىمىزدە تالاي رەت بولعان. مىسالى, 2015 جىلعى دەۆالۆاتسيا كەزىندە تەڭگەدەگى جيناق ءبىر ساتتە شامامەن 35 پايىزعا قۇنسىزداندى. مۇنداي تاۋەكەل ءاردايىم بار.

وسىنىڭ ءبارى ينفلياتسياعا بەيىمدەلۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. قانداي جاعدايعا دا دايىن بولۋ ءۇشىن قارجىلىق مىنەز-ق ۇلىقتى وزگەرتۋ قاجەت.

– بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن ينۆەس­تيتسيا نەمەسە جيناق بويىنشا ناقتى تابىس­تى ەسەپتەۋ قاجەت. ياعني رەسمي ينفلياتسيانى ەمەس, جەكە شىعىنداردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, قاراجاتتى ءارتاراپتاندىرۋ – باس­تى قورعانىس قۇرالى. اقشا ءبىر عانا قۇرالدا ساقتالماۋعا ءتيىس: دەپوزيت – قىسقامەرزىمدى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن, ۆاليۋتا – دەۆالۆاتسيادان قورعاۋ ءۇشىن, ال اكتسيالار مەن وبليگاتسيالار – ۇزاقمەرزىمدى ءوسىم ءۇشىن قاجەت. ۇشىنشىدەن, تابىستى ينفلياتسياعا ساي يندەكساتسيالاۋ ماڭىزدى. ەگەر جالاقى جىل سا­يىن وسپەسە, وندا ادامنىڭ تابىسى ءىس جۇزىندە جىل سايىن ازايا بەرەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى قارجىگەر.

قورىتا ايتقاندا, ينفليا­تسيا­نىڭ باياۋلاۋى – وڭ ءۇردىس بول­عا­نىمەن, بۇل تولىق تۇراقتانۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. باعانىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەندەگەنىمەن, ونىڭ اسەرى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن جيناعىنا قىسىم ءتۇسىرۋدى جالعاستىرىپ وتىر. ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, ينفلياتسيا تەك ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىش ەمەس, ول – ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تاڭداۋى مەن قارجىلىق مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەتىن كۇردەلى قۇ­بى­لىس. سوندىقتان قازىرگى جاع­دايدا باستى مىندەت – تەك ينفلياتسيانى تەجەۋ ەمەس, وعان بەيىمدەلۋ, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ مەن حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن قورعاۋ. سوندا عانا رەسمي كور­سەت­كىشتەر مەن قوعامنىڭ شىنايى سەزىمى اراسىنداعى الشاقتىق قىسقارادى.