ازاتتىق جولىنداعى ارپالىس
ي.ستالين تۇركىستان رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستاندى كەڭەستەندىرۋ كەزەڭىندە ساياسي باسشىلىققا گولوششەكين (شايا يتسكوۆيچ), كامەنسكي (ەيديس), ۆاينشتەين, زەلەنسكي سياقتى جەرگىلىكتى ومىردەن حابارسىز «مامانداردى» ەميسسارلىق قىزمەتكە تاعايىنداپ, ولارعا كومەككە سرەدازبيۋرو, وگپۋ-دىڭ شىعىس ءبولىمى سياقتى ورگانداردى قۇرال رەتىندە بەلگىلەپ, الدىمەن مىناداي ەكى نارسەنى شەشۋگە مىندەتتەدى. بىرىنشىدەن, يمپەرياداعى 1917 جىلعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قارساڭى مەن ازامات سوعىسى تۇسىندا ءورشي باستاعان جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن ءبىرجولا ءسوندىرۋدى, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى ۇلتتىق باسشىلىققا سوتسياليزم قۇرۋدىڭ بولشەۆيكتىك «تەورياسىن» مەڭگەرۋدى «ۇيرەتۋدى» جۇكتەدى.
ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ مۇددەسىن ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ارقىلى ىسكە اسىرۋعا كۇش سالادى, ول ونىڭ تابيعي قۇقى. كەڭەس وكىمەتى ءاربىر ۇلتقا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى ۋادە بەرە وتىرىپ, بۇل ۋادەسىن ورىنداۋعا كەلگەندە امبيۆالەنتتىلىك, ياعني ەكىجاقتىلىق ۇستانىمعا كوشتى. 20-جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ-اق تۇرار رىسقۇلوۆ جانە ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ سياقتى ءىرى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ساياسي تۇلعالاردا وسى جاعدايعا بايلانىستى ۇلتتىڭ مەملەكەتتىلىك يدەياسى بولاشاعىنان ءتۇڭىلۋ سەزىمى پايدا بولا باستايدى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۇركىستاندا ورنىققان پاتشالىق بيلىكتىڭ تەرەڭ داعدارىسقا كەلىپ تىرەلگەنىنىڭ كورىنىسى بولدى. كوتەرىلىس جەرگىلىكتى حالىقتار ساناسىندا تەرەڭ سىلكىنىس تۋدىردى. قاراپايىم حالىقتىڭ ەندىگى ۋاقىتتا بۇل كۇيدە ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىنا كوزى جەتتى.
تۇرار رىسقۇلوۆ كوتەرىلىس باستالعاندا قوعامدىق ومىردە ىسىلعان, اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, ەرتە ەسەيگەن, ساۋاتتى 22 جاستاعى جىگىت ەدى. كوتەرىلىس باستالعان بەتتە-اق ول جەتىسۋ-اۋليەاتا وڭىرىندەگى كوتەرىلىس باسشىلارىمەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ ساياسي ۇستانىمىنان حاباردار بولعان-تىن. بۇل رەتتە تۇراردىڭ بەلسەندىلىك تانىتقانىن بايقاعان جەرگىلىكتى پوليتسەيلىك مەكەمە ونى قاماۋعا الىپ, جەتكىلىكتى فاكتىسى بولماعاندىقتان بوساتادى. 1926 جىلى كوتەرىلىستىڭ 10 جىلدىعىنا, ونىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىنا بايلانىستى عىلىمي ديسكۋسسيا تۋىندادى. ت.رىسقۇلوۆ بۇل تاريحي سىلكىنىس تۋرالى پاراساتتى دا ورنىقتى تۇجىرىمدار ايتقان اۆتورلار قاتارىنان تابىلدى.
ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ كوتەرىلىس باستالعاندا 15 جاستاعى ءجاسوسپىرىم ەدى. كەيىنىرەك «حان تەنگري» اتتى دەرەكتى فيلم كورىپ, كۇندەلىگىنە «بۇل فيلم جاقىن دا تانىس جولداردى, مەنىڭ اۋىر بالالىق شاعىمدى ەسىمە سالدى. 1916 جىلى وسى ءوڭىر ارقىلى بوسقىندىق حالدە قىتاي جاق بەتكە اسقان ەدىك. ء«تۇز اسۋ» اتالاتىن اسۋدان ءوتىپ, ينالشىق اتالاتىن وزەننىڭ جوعارعى ساعاسىندا بولعان اپاتتان تۋعان اعا-باۋىرىمدى جوعالتتىم, وسى جەردە اكەم دەرتكە شالدىعىپ, ومىردەن وزدى... سودان بەرى 14 جىل ءوتىپتى, بىراق جانىما جاقىن ادامداردىڭ بەينەسى سول كۇيىندە جادىمدا قالدى. سول كۇندەردى ەسكە الۋ ماعان وتە اۋىر», دەپ جازدى.
تۇرار دا, ءجۇسىپ تە 1916 جىلدان ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىنىپ, ويلارىنا ءتۇيدى. پاتشالىق بيلىكتىڭ قياناتىنا ءتوزىمى تاۋسىلىپ, قولىنا قارۋ الىپ قارسى شىققان ەل ىشىندەگى جۇمىسشى-شارۋالار عانا ەمەس, جالپى قازاق جانە قىرعىز حالىقتارى بولاتىن. 1926 جىلى, ياعني 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ ون جىلدىعىنا بايلانىستى ت.رىسقۇلوۆ ۇلكەن قۇلشىنىسپەن كوتەرىلىس تۋرالى ويىن قورىتىپ, عىلىمي جيناقتا ورىس تىلىندە «ۆوسستانيە تۋزەمتسەۆ ۆ تۋركەستانە ۆ 1916 گ.» («كوممۋنيستيچەسكايا مىسل». كن. 2. تاشكەنت. 1926) اتتى ماقالا جاريالاپ, وندا كوتەرىلىستى رەسەي پاتشالىعىنىڭ تۇركىستانداعى جارتىعاسىرلىق «شەكتەن اسقان, تويىمسىز قاناۋ» ساياساتىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە قاراستىرىپ, ال حالىقتىڭ قارۋلى قارسىلىعىن سول قاناۋعا بەرگەن جاۋابى رەتىندە باعالادى (وچەركي رەۆوليۋتسيوننوگو دۆيجەنيا ۆ سرەدەني ازي. ستر. 47–122).
ت.رىسقۇلوۆتىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سيپاتىنا بەرگەن باعاسى, رەسەي «يمپەرياليزمىن زياندى» قۇرىلىس ەسەبىندە قاراستىرۋى رەاكتسيالىق ۇستانىمداعى كۇشتەردىڭ قىتىعىنا ءتيىپ, ولاردىڭ اتىنان ءسوز سالعان ي.مەنيتسكي دەگەن اۆتور ت.رىسقۇلوۆتىڭ اتالعان ماقالاسىن جوعارىدان, ۇيرەتۋشىلىك ىڭعايدا سىنعا الىپ, يمپەريا ومىرىندە «ۇلتتىق قاناۋدىڭ بولعاندىعىن باتىرا ايتۋ تۋرا ەمەستىگىن, تىپتەن ساياسي تۇرعىدان زياندى ەكەنىنە» نازار اۋدارىپ, تۇركىستان يمپەريا بيۋدجەتى ءۇشىن دەفيتسيتتى ايماق بولعاندىقتان, جالپى بۇل ماسەلەنى تەك قانا تاپتىق پارتيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرۋ قاجەت دەگەن تۇجىرىمىن بەرەدى (يۆ. مەنيتسكي. و حاراكتەرە سوبىتي ۆ تۋركەستانە. پو پوۆودۋ ست. توۆ. رىسكۋلوۆا «ۆوسستانيە تۋزەمتسەۆ ۆ تۋركەستانە» // «كوممۋنيستيچەسكايا مىسل». كن.2. تاشكەنت. 1926. ستر. 151–155).
ي.مەنيتسكي سىنىنا ت.رىسقۇلوۆ دالەلدى جاۋاپ بەرگەن. بۇل ارادا ماڭىزدى نارسە ديسكۋسسياعا ج.ءابدىراحمانوۆتىڭ ارالاسىپ, ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرۋى ەدى. ج.ءابدىراحمانوۆ ي.مەنيتسكيدىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە تەك تاپتىق كوزقاراسپەن كەلۋ تۋرالى تۇجىرىمىمەن كەلىسە المايتىنىن انىق تا اشىق ءبىلدىردى: «ۆ 1916 جە گودۋ دەيستۆۋيۋششيمي سيلامي بىلو تولكو تۋزەمنوە ناسەلەنيە, كوتوروە نە پولۋچيلو پوددەرجكي نە تولكو سو ستورونى رۋسسكوگو كرەستيانستۆا, نو داجە سو ستورونى تەح نەزناچيتەلنىح رابوچيح, كوتورىە بىلي ۆ تۋركەستانە. دا ي تاكوي پوددەرجكي سو ستورونى رۋسسكوگو مۋجيكا نە موگلو بىت, يبو ينتەرەسى ەگو, ۆ سيلۋ تسارسكوي كلونيزاتورسكوي پوليتيكي, بىلي پروتيۆوپولجنى ينتەرەسام كورەننوگو ناسەلەنيا» (يۋ.ا. پو پوۆودۋ ستاتي ت. مەنيتسكوگو // ۆ نازۆاننوم جۋرنالە. س.155–157).
ج.ءابدىراحمانوۆتىڭ ماقالاسىنان ءۇزىندىنى بۇل ارادا ادەيى ورىس تىلىندە بەردىك. ويتكەنى ماقالا اۆتوردىڭ ساياسي ۇستانىمى, كەيىننەن قىرعىز وبكومىنىڭ بيۋروسىندا تالقىعا تۇسكەندە وپپونەنتتەردىڭ اسا قاتتى شۇيلىككەنى وسى جولدار بولاتىن. بۇل ارادا ماڭىزدى جاعداي ت.رىسقۇلوۆ پەن ج.ءابدىراحمانوۆتىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سيپاتىنا بايلانىستى كوزقاراستىق ۇستانىمدارىنىڭ ءبىر جەردەن شىققانى ەدى. ەكى اۆتوردىڭ دا كوتەرىلىستىڭ انتيكولونيالدىق مازمۇندا بولعانىن قورعاپ شىعۋى ناعىز ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ كورىنىسى ەدى.
1926 جىلى 12–14 قاراشا كۇندەرى ت.رىسقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن رسفسر قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق قۇرىلىمداردىڭ 49 وكىلى (باسىم بولىگى اۆتونوميالىق ۇكىمەت باسشىلارى) قاتىسقان كەڭەس وتەدى. «رىسقۇلوۆ كەڭەسى» اتالعان بۇل فورۋمنىڭ باستى مىندەتى رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى ۇلتتىق اۆتونوميالىق قۇرىلىمدار مەن ورتالىق ۇكىمەت ورىندارى اراسىنداعى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قاتىناستاردى جاڭا سۇرانىسقا بەيىمدەۋ تۇرعىسىنان ۇسىنىستار بەرۋ ەدى.
كەڭەستە سويلەگەن شەشەندەردىڭ سوزىنەن ورتالىق بيلىك ورىندارىنىڭ اۆتونوميالىق قۇرىلىمدارعا قاتىستى ۇستانىمىنا دەگەن نارازىلىق پەن اشۋ-ىزا انىق بايقالىپ تۇردى. كەڭەس جۇمىسىنا قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسىنان قاتىناسقان وكىلدەر (ورازبەكوۆ, ءابدىراحمانوۆ, توقباەۆ) اتىنان باياندامامەن سويلەگەن ج.ءابدىراحمانوۆ (وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى) پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ۇلت ساياساتىن سىنعا الىپ, پارتيانىڭ ءحىى سەزى مەن ۇلت ىستەرى بويىنشا ءىV كەڭەستىڭ ۇلى ورىس ءشوۆينيزمى مەن جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىمىن ورىنداۋ ىسىندە باسىمدىلىق سوڭعىسىنا بەرىلىپ, ال الدىڭعىسى ەسكەرۋسىز قالىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. ال يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىندە قىرعىزستان مەن قازاقستان سياقتى وڭىرلەر مەتروپولياداعى ونەركاسىپ وشاقتارىنا شيكىزات جەتكىزۋ كوزدەرىنە اينالۋعا ءتيىس بولىپ وتىرعانىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.
1926 جىلى ج.ءابدىراحمانوۆ بار بولعانى 25 جاستاعى جىگىت ەدى. دەگەنمەن ونىڭ جاساعان تۇجىرىمدارى مەن قىزمەتتەگى ۇستانىمىنان كەمەل دە قابىلەتتى قايراتكەرگە ءتان ارەكەت انىق بايقالىپ تۇردى. ال ونىڭ ءوز ەلىندەگى ناعىز ناتيجەلى قايراتكەرلىك قىزمەتى 1925–1933 جىلدار ارالىعىنا تۇس كەلدى. وكىنىشكە قاراي, ول جەمىستى ەڭبەك اتقارۋعا ەندى عانا قادام جاساعان شاعىندا ەلىنەن كەتىرىلدى.
اعايىندى ارقا تۇتقان بوسقىندار
قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ج.ءابدىراحمانوۆ 1932 جىلدىڭ 25 اقپانى كۇنگى كۇندەلىگىنە «فرۋنزە قالاسىنىڭ ىرگەسىندە اشتىق پەن قايىرشىلىقتان ىعىسىپ, ءبىزدىڭ جاققا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان قازاقتار تىككەن كيىز ۇيدەن ءبۇتىن ءبىر قالاشىق پايدا بولدى. بۇل فيليپپ ء(بىرىنشى حاتشى فيليپپ گولوششەكيندى اتاپ وتىر – اۆت.) قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى» دەگەن جولداردى جازىپ, ءىزىن الا ويىن «تەك سونىڭ عانا ءىسى مە؟» دەگەن كوپ ماعىنالى سۇراۋ تاستاۋمەن اياقتايدى.
بۇل 1932 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. ۇكىمەت توراعاسى تاعى بىردە «1932 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقتار جاپپاي قىرعىز جەرىنە قونىس اۋدارا باستادى. كوشىپ كەلگەندەردىڭ ءبىرازى اشتىقتان ءولىم قۇشۋدا. بۇل جاعداي ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرازىن, مەنى دە قاتتى ساستىردى» دەپ كورسەتىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن پىكىر الىسىپ «استىق وتكىزۋ جوسپارىن ورىنداعانىمىز ءۇشىن قىزمەتتەن الار بولسا, السىن. ەلدى قازاق ەلىنىڭ اۋىر جاعدايىنا جەتكىزبەي ساقتايىق» دەگەن شەشىمىن ايتادى.
قىرعىز ۇكىمەت ورىندارىنىڭ كورسەتۋىنە قاراعاندا اشتىق قىسقان قازاق وتباسىلارى قىرعىز جەرىنە جاپپاي اۋا كوشۋى 1931 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بايقالعان. بۇل ۇدەرىستىڭ اسىرەسە وتە قاۋىپتى كورىنىسكە اينالۋى 1932 جانە 1933 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا بايقالعان. 1933 جىلى 22 اقپاندا ت.رىسقۇلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن وتىرىقشىلاندىرۋ ىسىنە بايلانىستى كوميسسيا اشتىققا ۇشىراعان قازاق بوسقىندارى تۋرالى ماسەلەنى ارنايى قاراستىرادى.
كوميسسيا وتىرىسىندا باياندامامەن سويلەگەن قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ وكىلى شورۋكوۆ مىناداي فاكتى كەلتىرەدى. بۇل ۋاقىتتا قازاقستاننان قىرعىز جەرىنە بوسقىن رەتىندە جەتكەن قوجالىق سانى شامامەن 35 مىڭعا جەتىپ, ولار ەلدىڭ 20 اۋدانىنا ورنالاسقان. ەگەر ورتا ەسەپپەن ءاربىر وتباسىنداعى ادام سانىن بەس ادامنان دەپ الساق, وندا قىرعىز جەرىنە كوشىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ سانى – 175 مىڭ ادام شاماسىندا. تەك قىرعىزستاننىڭ شۋ وڭىرىنە جەتكەن قازاقتار سانى 10 مىڭ شاماسىندا بولعان. بۇل سان, ارينە, تولىق ەمەس. فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بەلوۆودسكى اۋدانىنداعى قازاق وتباسىلارىنىڭ سانى 1933 جىلدىڭ ساۋىرىندە 490-عا جەتكەن.
ءبىزدىڭ قولىمىزداعى 1933 جىلعا تيەسىلى ارحيۆ ماتەريالدارى سول كەزدەگى رسفسر ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆ پەن قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ج.ءابدىراحمانوۆتىڭ قازاقستانداعى الاپات اشتىقتان قاشىپ, تۋىس قىرعىز ەلىنە قونىس اۋدارا كەلگەن بوسقىنداردى اجالدان امان الىپ قالۋ ارەكەتىندەگى قايراتكەر تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن كۋالاندىراتىن جادىگەرلەر ەدى.
ت.رىسقۇلوۆ 1933 جىلى 16 اقپاندا ماسكەۋدەن فرۋنزە قالاسىنداعى ارىپتەسى ج.ابدىراحمانوۆقا ۇكىمەتتىڭ بايلانىس ارناسى ارقىلى «ماعان جەتكەن مالىمەتكە قاراعاندا سىزدەردىڭ رەسپۋبليكادا بوسقىن قازاق وتباسىلارىن اكىمشىلىك جولمەن كەيىن كوشىرۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل شارانى تەز ارادا توقتاتۋدى ۇسىنامىن» دەگەن تاپسىرماسىن جەتكىزىپ, ونىڭ ورىندالۋىن حابارلاۋدى وتىنەدى.
ت.رىسقۇلوۆ كەلەسى كەزەكتى تەلەگرامماسىندا قازاق وتباسىلارىن ازىرگە كەيىن قايتارۋعا بولمايتىنىن, ويتكەنى قازاقستان وكىمەتى ورگاندارىنىڭ ولاردى قابىلداۋعا ەشقانداي دا مۇمكىندىگى جوق ەكەنىمەن تۇسىندىرەدى. وسى جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا اشتىقتان بوسقان قازاق وتباسىلارى مەن ولاردىڭ بالالارىنا اراشا تۇسكەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ تەلەگراممالارى فرۋنزەدەگى ۇكىمەت ۇيىنە ءۇزىلىسسىز جەتۋمەن بولدى. ولاردا قازاق بوسقىندارىنا كومەك ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ارنايى شارالار جوسپارىن دايارلاپ, كوميسسيا قۇرىپ, اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى دەكادا سايىن ەسەپ بەرىپ تۇرۋ ءوتىنىلدى.
ماسەلەن, ت.رىسقۇلوۆ وسى 1933 جىلى 18 اقپاندا جولداعان تەلەگرامماسىندا «سروچنو ۆىشليتە پودروبنىي دوكلاد و رەزۋلتاتاح ۋسرويستۆا كازاكوۆ. ۆ دالنەيشەم ۆىسىلايتە ەجەدەكادنىە وتچەتى. پريشليتە ۆسە رەشەنيا رەسپۋبليكانسكيح ورگانوۆ پو ەتومۋ ۆوپروسۋ» دەگەن ۇكىمەتتىك تاپسىرماسىن جەتكىزدى.
ءوز كەزەگىندە ج.ءابدىراحمانوۆ اعا-دوسىنىڭ جانايقايىن تۇسىنۋشىلىكپەن قابىل الىپ, بوسقىنداردى ولىمنەن ساقتاۋعا بىلەك تۇرە كىرىسىپ, 16 اقپاندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا جەكە تاپسىرما تۇرىندە تەز ارادا قىرعىزستان تەرريتورياسىنداعى قازاق بوسقىندارىنىڭ جاعدايىن جاساۋعا بايلانىستى جوسپار جاساپ, ولاردى كاسىپورىنداردا, سوۆحوز جانە كولحوزداردا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جولدارىن قاراستىرۋدى تاپسىرادى. وسى رەتتە ول اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا 20 اقپاندا, بىرىنشىدەن, اۋدانعا كوشىپ كەلگەن قازاق قوجالىقتارىنىڭ سانىن جەتكىزۋدى, ەكىنشىدەن, قانشا قوجالىق يەلەرىن جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا بولاتىنىن, ۇشىنشىدەن, جەر اۋا كەلگەن بوسقىندار بالالارىنىڭ ارنايى قۇرىلعان بالاكوميسسيالارى ارقىلى قامقورلىققا الىنعانى تۋرالى مالىمەت جەتكىزۋدى تاپسىرادى.
وسى جىلدىڭ 20 اقپانىنان باستاپ قىرعىز ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ اتىنا وڭتۇستىكتەگى وش, جالال-ابادتان, سولتۇستىك-باتىس جانە سولتۇستىك-شىعىستاعى تالاس, قاراقول جانە باسقا وڭىردەگى 20 اۋداننان قازاق بوسقىندارىنىڭ سانى مەن ولاردىڭ جاعدايىنان مالىمەت بەرەتىن ماتەريالدار تۇسە باستايدى. ج.ءابدىراحمانوۆ 1933 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا تاشكەنتتەگى ورتاازيا اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە, استىق قورى كوميتەتىنە قازاق بوسقىندارىنا بولىنگەن 68 620 كگ بيداي مەن 4 140 كگ تارى قورىن ارنايى ۇيىمداستىرىلعان لارەكتار ارقىلى تاراتۋعا رۇقسات سۇراپ تەلەگرامما جولدايدى.
قيىندىقتان قۇتقارعان قاۋلى
1933 جىلى 17 ناۋرىزدا قىرعىز ۇكىمەتى №132 «قىرعىز ەلى جەرىندەگى قازاق بوسقىندارى» تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. قاۋلىدا 1) قازاق بوسقىندارىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ورنالاستىرۋعا بايلانىستى ەڭبەك حالىق كوميسسارياتىنا ارنايى تاپسىرما رەتىندە سۋلاندىرۋ جۇيەسىندەگى قۇرىلىس جۇمىسىنا, جول سالۋ جانە ولاردى جوندەۋ ىسىنە, سونداي-اق ونەركاسىپ سالاسى مەن شارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنا جۇمىسشىلار ىزدەستىرۋ جانە تارتۋدا ولاردى ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق بوسقىندارى اراسىنان الۋ جۇكتەلدى; 2) سوۆحوزترەست جانە ونەركاسىپ ورىندارى ديرەكتورلارىنا قازاق جۇمىسشىلارىن جۇمىستان بوساتپاۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالىپ, جازعى سەزوندىق جۇمىسقا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقتاردى تارتۋ مىندەتتەلدى; 3) ەڭبەك حالىق كوميسسارياتىنا ۆاحش كاسىپورنى سياقتى ءىرى قۇرىلىسقا جۇمىسشىلار تارتۋ ىسىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردى قازاق بوسقىندارى اراسىنان قاراستىرۋ ۇسىنىلدى; 4) ەگىنشىلىك كوميسسارياتىنا قىرعىز ەلىنە قونىس اۋدارا كەلگەن قازاق تۇرعىندارىن وتىرىقشىلاندىرۋ ىسىنە بايلانىستى شارالار جوسپارىن دايارلاپ, وعان قازاق بوسقىندارىن جەرگە ورنالاستىرۋعا بايلانىستى رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىنداعى كوميسسياعا ۇسىنۋ ءۇشىن ورنالاستىرىلماق جەر كولەمى, قاجەت ماتەريالدار شىعىندارى كورسەتىلگەن قۇجاتتى تىركەۋ جۇكتەلدى; 5) رسفسر ۇكىمەتىنە جەتكىزۋگە قىرعىز ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى بالالار كوميسسياسى مەن قىرعىز قىزىل كرەست جانە جارتى اي قوعامىنا پاناسىز قالعان قازاق بالالارى ءۇشىن «بالالار ءۇيىن» ۇيىمداستىرۋعا قاجەت ورنالاساتىن اۋدانى, كونتينگەنتى جانە قارجىلاي شىعىنى كورسەتىلگەن نەگىزدەمە دايارلاۋ تاپسىرىلدى; ەڭ سوڭىندا: 6) وسى شەشىمنىڭ ءىس جۇزىندە اسۋىن باقىلاۋ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرى, قالالىق كەڭەس توراعالارىنا جانە اۋداندىق جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسيالارىنا جۇكتەلدى.
بۇل قاۋلىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداۋدى ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. دەگەنمەن بۇل ارادا مىناداي جاعدايدى ەسكەرتكەن ارتىق ەمەس. قىرعىز ەلىنە قونىس اۋدارا كەلگەن بوسقىنداردى قامقورلىققا الۋ قىرعىز ۇكىمەتىنە جەڭىلگە تۇسكەن جوق-تىن. ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بۇل كەزەڭدە قىرعىز ەلىنىڭ ءوز ىشىندە دە نەگىزگى ماسەلەگە اينالعان ەدى. سوعان بايلانىستى ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىندا بوسقىندار ىسىنە بايلانىستى ءوزارا كىنا تاعۋ دا ورىن الىپ جاتتى.
وسى جاعدايعا بايلانىستى شورۋكوۆ باسىندا «مەن قازاق بوسقىندارىنا بايلانىستى قىرعىز ۇكىمەتى ورىندارى ەشقانداي دا شارا قاراستىرماستان, تىنىش وتىر دەگەن سياقتى نەگىزسىز ايىپتاۋلار ايتۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان بولار ەدىم» دەپ كورسەتىپ, ءسوزىن مىناداي فاكتىلەر كەلتىرۋمەن جالعاستىرادى: ء«بىزدىڭ تاراپىمىزدان قانداي شارالار اتقارىلدى؟ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى بالالار كوميسسياسى تاراپىنان بولىنگەن 100 مىڭ رۋبلگە 150 مىڭ رۋبل قوسىپ, ياعني 250 مىڭ رۋبلگە 6 بالالار ءۇيىن اشىپ, ولارعا 2 مىڭ بالالاردى ورنالاستىردىق. ەرەسەك قازاقتار شۋ وڭىرىندەگى ونەركاسىپ ورىندارىنا جۇمىسقا الىندى. قازاقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى شەكاراعا جاقىن ماڭداعى تۋىستارىنا ورنالاستى. اسىرەسە سوقىلىق جانە قاراقول اۋداندارى بوسقىن قازاقتارمەن تولىقتى. ...بالالاردىڭ ءبىرازىنىڭ اتا-اناسى جوق. قىرعىزستان سوڭعى ۋاقىتتا ايازدى بولىپ تۇر, سوعان بايلانىستى ءولىم كوپ. فرۋنزە جانە قاراقول قالالارىنداعى اۋرۋحانالار اۋرۋلارعا تولى...».
قورىتا ايتقاندا, 1931–1933 اشتىق جىلدارى ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ باسقارعان قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ قازاق بوسقىندارىنا اراشا ءتۇسىپ, اتقارعان قىزمەتى اعايىندى ەكى ەل ارا-قاتىناسى تاريحىنىڭ اسا ماڭىزدى بەتتەرى رەتىندە اتالۋعا لايىق. كورشى ءارى اعايىندى ەلدەردىڭ ءوزارا قاتىناسى كەزەكتى رەت سىننان ءوتىپ, بەرىكتىگىن تانىتتى. بۇل ۇدەرىستە ت.رىسقۇلوۆ پەن ج.ءابدىراحمانوۆ جاڭا ساياسي بۋىننىڭ وكىلدەرى رەتىندە تاريح قويناۋىنان باستاۋ الاتىن ەكى ەل اراسىنداعى ءداستۇرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ىسىندە كەمەلدىك تانىتتى.
ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ – قىرعىز بەن قازاققا ورتاق ۇل, ياعني ورتاق قايراتكەر. ول مەملەكەتتىك قىزمەتىن الماتىدا باستاعان. بار بولعانى 19 جاسىندا تۇركىستان كومپارتياسى الماتى قالالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە سايلانعان. وسىندا ءجۇرىپ, قازاق قىزى گۇلباھرامعا ۇيلەنىپ, بەس پەرزەنت سۇيگەن. ءجۇسىپ ت.رىسقۇلوۆ, و.جاندوسوۆ جانە باسقا قازاق قايراتكەرلەرىمەن وتە جىلى, جاقىن دوستىق قاتىناستا بولدى.
وسى رەتتە ماقالا اۆتورى قىرعىز ەلىنىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قىرعىز ەلىنە كوشىپ بارعان قازاق بوسقىندارىن ولىمنەن ساقتاۋ ىسىندە ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە كورسەتكەن ازاماتتىق ۇستانىمىنا قازاق حالقىنىڭ جاۋابى ەسەبىندە ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوركەم اكادەمياسى» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىن قولدايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوركەم اكادەمياسى – زاڭدى تىركەۋدەن وتكەن, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى وسى ۇلگىدەگى العاشقى ءارى جالعىز قوعامدىق ۇيىم. اتالعان قادامنىڭ اعايىندى ەكى حالىقتىڭ ءوزارا دوستىق قاتىناسىنا جاعىمدى اسەر ەتەتىنى انىق.
مامبەت قويگەلدى,
اكادەميك
