سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ال ەندى ءبىرىنشى ماسەلەگە توقتالايىق. ءبىز اباي, شاكارىم سياقتى ويشىلداردى قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى رەتىندە قابىلداپ ۇيرەندىك. اباي دەسە, قازاق, قازاق دەسە, اباي ەلەستەيدى دەگەندەي. بىراق قوجا احمەت ياساۋيگە كەلگەندە بۇقارا حالىقتىڭ تانىمى ءالى بۇلدىر. ونىڭ اتى اتالعاندا كوپشىلىكتىڭ كوزىنە اراب پەن پارسى ءتىلىن ىعىستىرىپ, تۇركى تىلىندە حيكمەت تاراتقان اقىلمان ابىز نەمەسە 99 مىڭ ماشايىق, 12 مىڭ حانزادانىڭ رۋحاني ۇستازى ەمەس, ەسىل ءومىرىن جەر استىندا وتكىزگەن ءدارۋىش قانا ەلەستەيتىن سياقتى. بۇل – ۇلت تۇلعاسىنىڭ بەينەسىن قاساقانا كومەسكىلەندىرۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. شىن مانىندە حالقىمىز مۇحاممەد پايعامباردان كەيىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسىمىن اتايدى. ويتكەنى تۇركىلەر يسلامدى ارابتار ارقىلى ەمەس, ازىرەت سۇلتاننىڭ حيكمەت جىرلارى ارقىلى قابىلدادى. ءياساۋيدىڭ «مەنىڭ حيكمەتتەرىم پارمەن-سۇبحان, وقىپ بىلگەنگە بار ماعىناسى قۇران» دەيتىنى سودان.
ءياساۋيدىڭ قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى بولاتىن ءبىر دالەلى – حيكمەتتەردىڭ قازاق پوەزياسىمەن تابيعي قابىسىپ, حالىقتىڭ كوركەم ويلاۋ جۇيەسىنە ءسىڭىپ كەتۋى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ياساۋيتانۋشى بولات قورعانبەك كەلتىرگەن دەرەك وسىنى ناقتى ايعاقتايدى. «قازاق پوەزياسىندا نەگىزىنەن ەكى فورما قالىپتاسقان. ءبىرى قارا ولەڭ, ءبىرى جىر ۇلگىسى. ەكەۋىنىڭ دە وزىنە ءتان تۇراقتى ولشەمى بار. قارا ولەڭدە سوڭعى بۋناق 4 بۋىنعا نەگىزدەلسە, جىر ۇلگىسىندە دە سوڭعى بۋناق 3 بۋىنمەن اياقتالادى. وسى پوەتيكالىق قۇرىلىم قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ دە نەگىزگى فورماسىن قۇرايدى. باسقا حالىقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىندە مۇنداي ءداستۇر كەزدەسپەيدى. بۇل قۇبىلىس قازاق جۇرتىنىڭ ياساۋي حيكمەتتەرىن پوەزيالىق ۇلگى رەتىندە قابىلداپ, ونى ۇزاق ۋاقىت بويى ساناسىندا ساقتاپ كەلگەنىن اڭعارتادى. ياساۋي حيكمەتتەرى XII عاسىردا دۇنيەگە كەلىپ, حاتقا تۇسكەن XV عاسىرعا دەيىن نەگىزىنەن اۋىزشا تاراعانى بەلگىلى. وسى كەزەڭدەردە قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قۇراعان رۋ-تايپالاردىڭ ادەبيەتى دە جازبا ەمەس, اۋىزشا سيپاتتا ءوربىدى. قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن دە بۇل ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ, حالىقتىڭ كوركەم ءسوز مۇراسى اۋىزشا ءداستۇر ارقىلى ساقتالىپ وتىردى», دەيدى عالىم.
كەلەسى اڭگىمە «اۋليەلەر سۇلتانىنىڭ» زەرتتەلىپ, دارىپتەلۋىنە قاتىستى. قوجا احمەت ەسىمى ەڭ العاش ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنان, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ماقالالارىنان كورىنەدى. ال ونىڭ مۇراسىنا قاتىستى ىرگەلى ەڭبەكتەردى ح.سۇيىنشاليەۆ, ءا.قوڭىراتباەۆ, م.جارمۇحامەد ۇلى سياقتى عالىمداردان كورەمىز. ال «ديۋاني حيكمەتتىڭ» عىلىمي اينالىمعا ەنگەن العاشقى قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى – 1901 جىلى قازان باسپاسىنان شىققان ماڭعىشلاۋ تىنىشلىق ۇلىنىڭ ەڭبەگى. بىراق بۇل تارجىمە كاسىبي اۋدارما تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي, اينالىمعا تۇسە قويعان جوق. سودان بەرى جيىرمادان استام اۋدارما نۇسقاسى جاسالدى. سولاردىڭ ىشىندە كوپ ەلەنبەي قالعان ءتارجىمان – سىراش بيتەنوۆ ەدى. بۇل ادام ياساۋي حيكمەتتەرىن ەڭ العاش قازاق تىلىنە قالىپتاعان جانداردىڭ ءبىرى. ماماندىعى – كەنشى. تۋىپ-وسكەن جەرى قىزىلوردانىڭ قازالى اۋدانىنان. 1961 جىلى قاراعاندىنىڭ شاحتاسىنا جۇمىسقا تۇرىپ, سوندا قالىپ قويعان. ال كونە ماتىندەرگە اۋەستىگىنىڭ سىرى ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە ايتىلادى. «كەنشى بوپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىر ۇلكەن كىسى قۇرانداعى ءبىر ءسوزدى تۇسىنبەي, «ماعىناسىن ءبىلىپ بەرشى» دەپ مەنى مەشىتكە جۇمسادى. مىنە, مەنىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىم وسى ساتتەن باستالدى. سودان ءبىر اپتادا اراب قارپىن ۇيرەنىپ الدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە اتانىڭ حيكمەتى قولىما تۇسە كەتكەنى. ەندى ونى قالاي وقۋ كەرەك؟ ەشكىم ەسكى تۇركىشە بىلمەيدى. سوسىن ونىڭ امالىن ىزدەپ, اقىرى تاپتىم. الماتىدان شىعاتىن ۇيعىردىڭ «يانا حايات» دەگەن گازەتىن, قىرعىزدىڭ «الاتوو», وزبەكتىڭ «شارىك جۇلدىز», تاتاردىڭ «قازان وتلارى» دەگەن جۋرنالدارىن جازدىرىپ الىپ وقىدىم. وسىلاردى وقي-وقي ءتىلىمدى جاتتىقتىرعان سوڭ «ديۋاني حيكمەتتى» وقىپ قاراسام, ەسكى تۇرىك ءتىلى دەگەنىمىز وسى تىلدەردىڭ ءتۇپ توركىنى ەكەن», دەيدى س.بيتەنوۆ. وسى تۇستا ياساۋي ءتىلى قازاق تىلىنەن الشاق دەگەن ۇعىم قالىپتاسپاۋى كەرەك. اۋدارما اۆتورىنىڭ انا ءتىلى – قازاق ءتىلى بولعاندىقتان ءھام ونى جەتىك بىلەتىندىكتەن, تۋىستاس تىلدەردەگى ورتاق ءسوز قولدانىستاردى مەڭگەرگىسى كەلگەنىن ەستە ۇستاۋ كەرەك. ايتپەسە, قوجا احمەت ياساۋي شىعارمالارىن ءبىرجولا وزبەك, تاجىك, ۇيعىر تىلدەرىنە يتەرە سالعىسى كەلەتىندەر كەزدەسەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. كەزىندە مۇنى رابيعا سىزدىقوۆا «ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلى» ەڭبەگىندە جازعان بولاتىن. ءسويتىپ, ءياساۋيدىڭ 148 حيكمەتىن اۋدارعان سىراش بيتەنوۆ 1987 جىلى «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كەلگەن. رەداكتور نۇرماحان ورازبەك كەڭەستىك جۇيەگە قاراماستان, تاۋەكەل دەپ ياساۋي حيكمەتتەرىن گازەتكە جاريالاپ جىبەرەدى. سول حيكمەتتەردى گازەتكە قالىپتاعان جۋرناليست – بەلگىلى اقىن وڭايگۇل تۇرجان ەدى. كەيىن ول اۋليەنىڭ حيكمەتىن اۋدارعان كەنشىدەن سۇحبات تا العان.
ياساۋي حيكمەتتەرىن اۋدارعان تاعى ءبىر قالامگەر – بەلگىلى دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ تۋعان اعاسى ءابي مۇحامەدجانوۆ. بۇل كىسىلەردىڭ اكەلەرى وتە تاقۋا ادام دەسەدى. بالالارىنا ءدىني ەسىم بەرگەن. قاليوللاسى – قالتاي, ءابيبوللاسى – ءابي, ءيبراھيمى – قىرعىزباي اتانىپ كەتكەن. ءومىرىن ءدىن جولىنا ارناپ ازىرەت سۇلتاننىڭ «ديۋاني حيكمەتىن» توعىز جىلدا اۋدارىپ شىققان. بۇل اۋدارمانىڭ ساپاسى مەن عىلىمي قۇندىلىعى تۋرالى ءبىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» جازىلعان ەدى. شىعىس ادەبيەتىن قانىپ ىشكەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ تۋعان اعاسىنىڭ دىندارلىعى مەن ەسكى ماتىندەرگە جۇيرىكتىگى كوزكورگەن زامانداستارىنىڭ ەستەلىگىندە تۇر.
ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلۋى دا ونىڭ مۇراسىنىڭ اۋقىمىن اڭعارتادى. الايدا بۇل باعىتتاعى ەڭبەكتەر كوپ ەمەس. حح عاسىردىڭ باسىندا تاشكەنتتە ن.لىكوشين كەيبىر حيكمەتتەردى ورىس تىلىنە اۋدارىپ جاريالاعان. كەيىن ادەلينا اداليس, ۆلاديمير يۋدين سەكىلدى زەرتتەۋشىلەر جەكەلەگەن حيكمەتتەردى ءتارجىمالاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. ال 2000 جىلى ناعيما ساعىندىقوۆا 149 حيكمەتتىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن ۇسىندى. ول ورتاعاسىرلىق سوپىلىق ءماتىندى وزگە تىلگە جەتكىزۋدىڭ كۇردەلىلىگىن اتاپ ءوتىپ, نەگىزگى مازمۇن مەن ءستيلدى ساقتاۋعا ايرىقشا ءمان بەرگەنىن جازادى.
كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىت جاڭا سەرپىن الدى. ماسەلەن, اۋدارماشى الەكسەي كۋرپياكوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن توپ «ديۋاني حيكمەتتىڭ» العاشقى 85 حيكمەتىن ورىس تىلىنە پوەتيكالىق ولشەمىن ساقتاي وتىرىپ اۋداردى. ءۇش جىلعا سوزىلعان بۇل ەڭبەك بارىسىندا تۇپنۇسقاداعى 12 بۋىندى ىرعاقتى جەتكىزۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. دەگەنمەن ياساۋي مۇراسىن جاھاندىق دەڭگەيدە تانىتۋ ءۇشىن حيكمەتتەردى اعىلشىن تىلىنە ساپالى ءارى جۇيەلى اۋدارۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. سەبەبى اعىلشىن ءتىلى ارقىلى بۇل رۋحاني قازىنا الەمدىك عىلىمي قاۋىم مەن كەڭ وقىرمانعا جول تارتادى. سوندىقتان بولاشاقتا ياساۋي حيكمەتتەرىن تۇپنۇسقاعا بارىنشا جاقىن, كوركەمدىك قۋاتىن ساقتاي وتىرىپ اعىلشىن تىلىنە ءتارجىمالاۋ – ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
بۇگىنگى قوعام اقپاراتتى كوبىنە كينو مەن سەريال ارقىلى قابىلدايدى. سوندىقتان قوجا احمەت ياساۋي ءومىرى مەن ءىلىمىن زاماناۋي تىلدە سويلەتەتىن تاريحي فيلمدەر مەن ساحنالىق قويىلىمدار قاجەت. بۇل تۇرعىدا تۇرىك اعايىندار العا شىعىپ, 2021 جىلى ياساۋي تۋرالى سەريال ءتۇسىرىپ ۇلگەردى. ال بىزدە قاداۋ-قاداۋ دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلگەنىمەن, كوركەم فيلم تۇسىرىلگەن جوق. تەاترلاردا دا سول جاعداي. جەر-جەردەگى اۆتورلاردىڭ ءوز ىجداعاتىمەن ياساۋي تۋرالى پەسا جازىلعانىن ەستيمىز. بىراق ولاردىڭ كەڭ اۋقىمدا ساحنالانىپ, تۇراقتى رەپەرتۋارعا ەنۋى جۇيەلى سيپات العان جوق. وسى رەتتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا اقپان ايىندا «دراماتۋرگتەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ نازارىنا» دەپ, ۇلتتىق مادەني مۇرانى الەمدىك دەڭگەيدە تانىتاتىن سپەكتاكلدەرگە سۇرانىس بارىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇل باستامالار ياساۋي تاقىرىبىنا قالام تارتام دەگەن شىعارماشىلىق يەلەرى ءۇشىن ناقتى مۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتەدى. ەندەشە, ەندىگى مىندەت – سول مۇمكىندىكتى مازمۇنى تەرەڭ, كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك تۋىندىلار ارقىلى كادەگە جاراتۋ.
بۇل باعىتتا جاڭا مەديانىڭ مۇمكىندىكتەرى دە نازاردان تىس قالماي وتىر. ماسەلەن, «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى جانىنان «عىلىمي جاريالانىمدار جانە مەديا كوممۋنيكاتسيا» ءبولىمى قۇرىلىپ, ياساۋي اڭىزدارىن جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن مۋلتفيلم فورماتىنا كوشىرۋ جۇمىسى باستالعان. قازىردىڭ وزىندە ءتورت اڭىز دايىندالعان. ءبولىم باسشىسى ءاليا بەلدىبەكوۆا ازىرگە ءتورت اڭىز دايىندالعانىن ايتادى: «ياساۋي مۇراسىن جي ارقىلى ناسيحاتتاۋ وتە ءساتتى جوبا. قارالىم ارتتى, قىزىعۋشىلىق كوبەيدى. ءبىز وسىلاي جۇزگە جۋىق اڭىزدى مۋلتفيلم فورماتىندا جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ياساۋي حيكمەتتەرىن بالالارعا تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزەتىن مەديا جوبا ازىرلەۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەيدى.
ياساۋي وقۋلارىنىڭ تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرۋى – قۇپتارلىق ءىس. جاستايىنان حيكمەتپەن سۋسىنداعان ۇرپاقتىڭ رۋحاني ىرگەسى بەرىك بولادى, ومىرلىك باعدارىندا دا اداسۋى سيرەك. مۇنداي تاربيە ادامنىڭ ىشكى يممۋنيتەتىن كۇشەيتىپ, سىرتقى ىقپالدارعا قارسى تۇرا الاتىن تانىم قالىپتاستىرادى. الايدا ءياساۋيدى ناسيحاتتاۋ ناۋقانشىلدىققا ۇلاسىپ, ونىڭ مۇراسىن تەك ماقتاننىڭ قۇرالىنا اينالدىرىپ الماۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن قوجا احمەت ياساۋي ءىلىمىنىڭ تەرەڭ رۋحاني الەمىنە بويلاپ, مازمۇنىن ءتۇسىنىپ قابىلداۋ قاجەت. سوندا عانا ونىڭ ادەبي دە, مادەني دە ءمانى تولىق اشىلادى.
