رۋحاني ونەگەسى اعىل-تەگىل

مىسالى, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىن جازىلىپ, ورتالىق ازيا حالىقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان زورواسترا ءدىني-عۇرىپتىق ۇستانىم كىتابى «اۆەستا» جيناعىندا جانە ءحى عاسىر تۋىن­­­­دىسى, اتاقتى عالىم ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-ات-تۇرىك» اتتى تۇركى تىلدەر سوزدىگىندە كونە پارسى-تۇركىلەردىڭ جىل ساناۋى جانە ناۋرىز مەيرامى حاقىندا مالىمەتتەر كەزدەسەدى.

وسى دەرەكتەرگە قاراپ ءبىز ناۋرىز مەيرامىنىڭ كونە­لىگىن اڭدايمىز. سون-
داي-اق ورتاعاسىرلىق شىعىس شايىر­لارى مەن وقىمىستىلار ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني, يبن بالحي, ومار حايام, قوجا حافيز ەڭبەك­تەرىندە جازىلعان مالىمەت­تەرگە قاراعاندا, ناۋرىز مەيرامىن ەجەلگى زاماندا يران, اۋعان, بۇقارا, قاپقاز, تۇران ۇلىسىمەن شەكتەستىپ جاتقان تۇركىستان ولكەسى اتاپ وتەتىنى تۋرالى ايتىلسا, جازۋشى سماعۇل ەلۋباي اعامىز «بۇل مەيرامدى ەرتە كەزدە يران-تۇران جۇرتىمەن بىرگە حريستيان ءدىنىن تولىق قابىلداعانعا دەيىن سلاۆياندار دا تويلاعان», دەيدى.

ءتىپتى قازىرگى جىل ساناۋمىز بويىنشا ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن اعىلشىندار جىل باسى رەتىندە «26 ناۋرىز» كۇنىن بەلگىلەپ كەلگەنى تۋرا­­لى دەرەك بار. وسى ورايدا, جاراتىلىس­تانۋشى ماماندار ادامزات قولدانىپ كەلگەن شىعىستىق كۇنتىزبەلىك دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ناۋرىز مەيرامىنىڭ پايدا بولعانىنا 5000 جىل دەپ پايىمدايدى.

كەلەسى كەزەكتە ەستە بولاتىن دۇنيە – ناۋرىز مەيرامىنىڭ « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ اتالاتىن بالاما ۇعىمى بار. « ۇلىس» –  دەگەنمىز كونە تۇركى تىلىندە «مەملەكەت» دەگەن مانگە يە. ءدال قازىر وسى ۇعىم, وسى تەرمين موڭعول تىلىندە ماعىناسىن بۇزباي ساقتالعان ەكەن. ولار ءوز ەلىن, ياعني رەپۋبليكاسىن اۋىزەكى جانە جازبا تىلدە « ۇلىس» دەپ اتايدى. ياعني موڭعوليادا مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى «موڭعول ۇلىس».

1984 جىلى موڭعول عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن ءتىلشى عالىم بازىلحان بۇقات ۇلى دايىنداپ, باي-ولكەدە جارىق كورگەن «موڭعول – قازاق» سوزدىگىنىڭ 508-بەتىندە: «ۋلس» ( ۇلىس) اتاۋىن قازاق تىلىنە «مەملەكەت» دەپ ا­ۋدارسا, شاكارىم اتامىزدىڭ ناۋرىز مەرەكەسىن سيپاتتاۋ جىرىندا:

« ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە,

باي شىعادى بالبىراپ.

قاسىندا جاس جەتكىنشەك,

ت ۇلىمشاعى سالبىراپ.

كەلىنشەك شىعار كەرىلىپ,

ساۋكەلەسى ساۋدىراپ.

قىز شىعادى قىلميىپ,

ەكى كوزى جاۋدىراپ.

ءتۇتىنى شىعار بۇرقىراپ»,  دەسە جانە دە ءبىر ەل اۋزىندا ساق­تالعان تاعى ءبىر جىردا:

« ۇلىس كۇنى كارى-جاس,

قۇشاقتاسىپ كورىسكەن,

جاڭا اعىتقان قوزىداي,

جامىراسىپ ورىستەن,

شالدار باتا بەرىسكەن,

ساقتاي كور دەپ تەرىستەن»,  

دەپ مەيرامنىڭ « ۇلىس» اتاۋىن ناقتىلاي تۇسەدى. ياعني ناۋرىز مەيرامى قازاق تانىمىندا « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» رەتىندا ساقتالعان. سونىمەن قاتار تاريحىمىزداعى «جوشى ۇلىسى» نەمەسە « ۇلىق ۇلىس» دەگەن تاريحي تىركەستەر ءبىز ايتىپ وتىرعان « ۇلىس – مەملەكەت» ۇعىمىمەن ۇشتاسىپ جاتىر.

وتكەن عاسىرلارداعى اۋمالى-توكپەلى زاماندا حالقىنا قورعان بولعان شاقشاق جانىبەك باتىر (1693–1752) ولگەندە قىزى ايتقان جوقتاۋىندا:

«سۇبەسى سۇيەم قوشقاردى,

ۇلىس كۇنى سويماس پا ەم,

تامام سورلى تويماس پا ەڭ,

ۇلىس سايىن باسىڭا,

جۇپشىراق جاعىپ قويماس پا ەم», دەگەن شۋماعى بىزگە جەتىپتى. وسىنداعى « ۇلىس» ءسوزىنىڭ  ماعىناسى «جىل سايىن», ياعني « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» بولعان سايىن باسىڭا جۇپ-جۇبىمەن شىراق جاعىپ ەسكە الار» ەدىم دەگەن ماتىندە ايتىلىپ تۇر.