سۋرەت: e-history.kz
افريكادان ازياعا دەيىن تارالعان بۇل زياتكەرلىك جۇيە ۇياشىقتارعا نەگىزدەلگەن قۇرىلىمىمەن جانە تاستاردى بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن تاراتۋ قاعيداسىمەن سيپاتتالادى. كوپتەگەن حالىقتا بۇل ويىن ءدان, تۇقىم, تاس سياقتى شارۋاشىلىق سەمانتيكامەن بايلانىستى.
بىراق ۇلى دالادا قالىپتاسقان نۇسقا وزگەشە سيپات الدى. مۇندا ويىن تەك رەسۋرس اينالىمىن ەمەس, كەڭىستىكتى يگەرۋ مەن ستراتەگيالىق قارسىلاستىق لوگيكاسىن بەينەلەيدى. بۇل ايىرماشىلىق كەزدەيسوق ەمەس. ول تۇركى حالىقتارىنىڭ اتتى مادەنيەتىنە نەگىزدەلگەن وركەنيەتتىك تاجىريبەسىنەن تۋىندايدى.
2026 جىلى 19 اقپاندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا قالاسىنداعى فيليالىندا وتكەن «تۇركى حالىقتارىنا ورتاق توعىزات/توعىزقۇمالاق ويىنى: اتتى مادەنيەتتىڭ سيمۆولدىق مودەلى» اتتى عىلىمي سيمپوزيۋمدا ءدال وسى ماسەلە جان-جاقتى تالقىلاندى. جيىن ويىن اتاۋىن عانا ەمەس, ونىڭ ارتىنداعى مادەني مودەلدى قاراستىردى.
اتتى وركەنيەت – تۇركى دۇنيەتانىمىنىڭ وزەگى
كوشپەلى مادەنيەتتى اتتى وركەنيەتسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق «كوشپەلى» ۇعىمى جالپىلاما. ول بۇعىشىلىقتى دا, تۇيەشىلىكتى دە, قويشىلىقتى دا قامتيدى. ال جىلقى شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن اتتىلار مادەنيەتى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەرەكشە وركەنيەتتىك قۇبىلىس.
جىلقى:
– قوزعالىس قۇرالى;
– اسكەري ستراتەگيانىڭ وزەگى;
– الەۋمەتتىك مارتەبە ولشەمى;
– ەكونوميكالىق رەسۋرس بولدى.
موبيلدىلىك – تۇركى الەمىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى ەدى. دالالىق سوعىس ونەرىندە قارسىلاستى تىكەلەي جويۋدان گورى, قوزعالىسىن شەكتەۋ, قورشاۋ, رەسۋرسىن سارقىپ السىرەتۋ باسىم بولدى. بۇل – كەڭىستىكتى باسقارۋدىڭ تاكتيكاسى.
ەندى وسى لوگيكانى توعىزقۇمالاق قۇرىلىمىمەن سالىستىرايىق.
دالالىق سانانىڭ زەردەسى
قازاقتىڭ رۋحاني مۇراسىندا ءسوز دە, سان دا, ويىن دا جايدان-جاي قالىپتاسپاعان. ءاربىرى – بەلگىلى ءبىر ءومىر سالتىنىڭ, دۇنيەتانىمنىڭ, تاريحي تاجىريبەنىڭ جەمىسى. سول مۇرانىڭ ىشىندە توعىزقۇمالاقتىڭ ورنى ايرىقشا.
قاراپايىم تاقتا. ءار ويىنشىعا تيەسىلى توعىز وتاۋ مەن ءبىر قازان. ءار وتاۋدا توعىز تاس. ويىنشى ءبىر وتاۋداعى تاستاردى الىپ, وڭ باعىتپەن ءبىر-بىرلەپ تاراتادى. سىرتتاي قاراعاندا, ەسەپكە قۇرىلعان زياتكەرلىك ويىن. بىراق قازاق دۇنيەسىندە قاراپايىم كورىنگەن دۇنيە كوبىنە تەرەڭ ماعىنا جاسىرادى. توعىزقۇمالاق تا سونداي. ول – تەك قۇمالاق جايلى ەمەس. ول – قوزعالىس, كەڭىستىك جانە قارسىلاستىق تۋرالى.
تاس ەمەس – ات
ويىن ۇستىندە تاستاردى «قۇمالاق» دەپ ەمەس, «ات» دەپ اتايدى.
«اتسىراۋ» – جەڭىلىستىڭ بەلگىسى.
«اتوتپەس» – ءجۇرىس جولىنىڭ جابىلۋى.
«اتسىراتار» – قارسىلاستى قوزعالىسسىز قالدىرۋ.
بۇل ۇعىمدار ويىننىڭ وزەگىندە تۇر.
بەلگىلى ءتىلشى س.امانجولوۆ 1936 جىلعى ەڭبەگىندە ويىن بارىسىندا تاستار «ات» دەپ اتالاتىنىن اتاپ وتكەن. كەيىن زەرتتەۋشى ت.سۇلتانبەكوۆ تە وسى دەرەكتى ناقتىلاعان. بۇل – ويىن مازمۇنىنىڭ كىلتى. قۇمالاق – ماتەريال. ات – قوزعالىس سۋبەكتىسى. ياعني ويىن لوگيكاسى ماتەريالعا ەمەس, قوزعالىسقا نەگىزدەلگەن.
اتتى وركەنيەت: قوزعالىس پەن كەڭىستىك فيلوسوفياسى
تۇركى دۇنيەسىنىڭ تاريحى – ات ۇستىندە جازىلعان تاريح.
جىلقى قازاق ءۇشىن جاي كولىك ەمەس. ول – كەڭىستىككە يە بولۋدىڭ مۇمكىندىگى. ول – ەركىندىكتىڭ ولشەمى. ول – اسكەري ۇستەمدىكتىڭ قۇرالى. ول – الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ بەلگىسى.
دالالىق اسكەري ونەردە قارسىلاستى ءبىر ساتتە كۇيرەتۋ ەمەس, ونىڭ قوزعالىسىن شەكتەۋ, قورشاۋ, رەسۋرسىن سارقىپ بارىپ السىرەتۋ ءتاسىلى باسىم بولدى. بۇل – ءموبيلدى وركەنيەتتىڭ ستراتەگياسى.
ەندى توعىزقۇمالاققا نازار اۋدارايىق. ويىنشى قارسىلاستىڭ «اتىن» بىردەن جويمايدى. ونى بىرتىندەپ ازايتادى. ءجۇرىسىن تارىلتادى. كەڭىستىگىن شەكتەيدى. اقىرىندا اتسىراۋعا تۇسىرەدى. بۇل – اريفمەتيكا عانا ەمەس. بۇل – قوزعالىستى باسقارۋ ونەرى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, توعىزقۇمالاق – ەسەپ ويىنى عانا ەمەس, ءموبيلدى وركەنيەتتىڭ ىقشامدالعان ستراتەگيالىق مودەلى.
«كوشىرمە» – سىرتقى اتاۋ
XI عاسىرداعى «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىندە «كوشىرمە ويىن» تىركەسى كەزدەسەدى. الايدا «كوشىرۋ» – مەحانيكالىق ارەكەت. ال توعىزقۇمالاقتا باستى ماسەلە – تاراتۋ ارقىلى پوزيتسيالىق ۇستەمدىك ورناتۋ. ەگەر بۇل ويىن تەك كوشىرۋ بولسا, وندا «اتسىراۋ», «اتوتپەس» سياقتى ستراتەگيالىق ۇعىمدار قالىپتاسپاس ەدى. سوندىقتان «كوشىرمە» – ۇدەرىستىڭ سىرتقى سيپاتتاماسى عانا.
ال ىشكى مازمۇنى – قوزعالىس پەن قارسىلاستىق فيلوسوفياسى.
تاريحي ءىز: توگۋز-اد
1874 جىلى ەتنوگراف گ.س. زاگرياجسكي قازاقتىڭ زەردە ويىنىن «توگۋز-اد» دەپ تىركەگەن. بۇل – بۇگىنگە بەلگىلى ەڭ ەرتە جازبا اتاۋ.
كەيىن اتاۋ «توگۋز-كۋمالاك» بولىپ ورنىقتى. ماتەريال اتاۋعا اينالدى. بىراق تەرمينولوگيالىق جۇيە وزگەرگەن جوق.
«حان ويىنى», «وردا», «توعىز قوي», «دوكۋزتاش» – ءبارى دە بەلگىلى تاريحي كەزەڭدەردىڭ تىلدىك كورىنىسى. ال «توگۋز-اد» – تاريحي قابات.
ويىن ىشىندەگى «ات» – ماعىنالىق وزەك.
وسى ەكى دەرەك قابىسقاندا «توعىزات» اتاۋى تاريحي دا, قۇرىلىمدىق تا نەگىزگە يە بولىپ شىعادى.
عىلىمي تالقىلاۋ جانە ۇستام
2026 جىلى اقپاندا وتكەن عىلىمي سيمپوزيۋمدا وسى ماسەلە ارنايى قاراستىرىلدى. تاريحشىلار «توگۋز-اد» اتاۋىنىڭ ەرتە فيكساتسيا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. فيلولوگتەر ويىن تەرمينولوگياسىنىڭ «ات» كونتسەپتىسىنە قۇرىلعانىن كورسەتتى. فيلوسوفتار بۇل زەردە سپورتىن كەڭىستىك پەن رەسۋرس قاتىناستارىنىڭ مادەني مودەلى رەتىندە باعالادى.
سونىمەن بىرگە قازىرگى «توعىزقۇمالاق» اتاۋى ۇلتتىق دەڭگەيدە ورنىققانىن ەسكەرىپ, ماسەلە اتاۋدى وزگەرتۋ ەمەس, تاريحي قاباتتى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ قاجەتتىگى ناقتى ايتىلدى.
سيمپوزيۋم قارارى دا وسىعان بايلام قىلدى.
سەرىك ەرعالي,
مادەنيەتتانۋشى, تۇركىتانۋشى
