سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى مەن قۇندىلىعى – ونىڭ ادامعا باعدارلانعان سيپاتىندا, ياعني مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگى رەتىندە جەكە ادامنىڭ – ەل ازاماتىنىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىنىڭ ايقىندالۋىندا. اتا زاڭنىڭ 1-بابىنا سايكەس, مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى رەتىندە ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بەكىتىلگەن. بۇل قاعيدات جاي عانا دەكلاراتيۆتى ۇران ەمەس, ناقتى قۇقىقتىق مەحانيزمدەرمەن دايەكتەلگەن مەملەكەتتىك ۇستانىمعا اينالعان.
ادام كاپيتالىن نەگىزگە العان ستراتەگيالىق باسىمدىق جوبانىڭ 3-بابىندا تاريحي ماڭىزى زور جاڭاشىلدىق رەتىندە كورىنىس تاپقان. ياعني مەملەكەتىمىز ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ رەسمي تۇردە تانيدى. بۇل وزگەرىس ەل بولاشاعىنىڭ بۇدان بىلاي جەر قويناۋىنىڭ شيكىزاتتىق بايلىعىمەن ەمەس, ازاماتتاردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىمەن جانە ءبىلىم دەڭگەيىمەن ولشەنەتىنىن بىلدىرەتىن تۇبەگەيلى بەتبۇرىس بولىپ وتىر.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەرگە سايكەستەندىرىلىپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى كۇشەيتىلدى. حالىقارالىق تاجىريبەدەگى «ميراندا ەرەجەسىنىڭ» بالاماسى رەتىندە 18-باپقا وزگەرىس ەنگىزىلدى. وعان سايكەس, ءاربىر ازاماتقا ۇستالعان ساتتە ونىڭ بوستاندىعىن شەكتەۋ نەگىزدەرى مەن قۇقىقتارى مىندەتتى تۇردە تۇسىندىرىلۋگە ءتيىس جانە سول مەزەتتەن باستاپ ول ادۆوكاتتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە قۇقىلى.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالىق دامۋعا ستراتەگيالىق ماڭىز بەرە وتىرىپ, ەلدىڭ ء«بىلىم ەكونوميكاسىنا» ءوتۋىن جوعارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدى ماقسات ەتەدى. اتا زاڭنىڭ 3-بابىندا مەملەكەت ادام كاپيتالىن, ءبىلىم مەن عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ باسىم باعىتى دەپ تانيدى. جوبادا جاھاندىق تسيفرلاندىرۋ ۇردىسىنە ساي ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. جاڭا جوبادا زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان (23-باپ). بۇل نورما يننوۆاتورلار مەن عالىمداردىڭ اۆتورلىق قۇقىقتارىن نىعايتۋ ارقىلى ەلدە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا داڭعىل جول اشادى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالانىپ, مەملەكەتكە تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيانى جەدەلدەتۋ مىندەتتەمەلەرى جۇكتەلگەن.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – 5-باپتا كورسەتىلگەندەي, جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋ ماقساتىندا قارجى سالاسىنا قاتىستى ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىمدەردىڭ نەمەسە «قارقىندى داميتىن قالا» مارتەبەسىنىڭ ەنگىزىلۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. بۇل نورمالار ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق دەربەستىگىن نىعايتۋدى جانە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋدى ماقسات ەتەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ەڭ ەلەۋلى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – ءبىر پالاتالى پارلامەنت, ياعني قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى. بۇل وزگەرىس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋدى عانا ەمەس, ەجەلگى دالا دەموكراتياسىنىڭ وزىق داستۇرلەرىن زاماناۋي پارلامەنتاريزممەن ۇندەستىرۋدى كوزدەيدى.
اتا زاڭ جوباسىنىڭ 8-بابىندا تاريحي ماڭىزى بار نورما بەكىتىلگەن: «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى». مەملەكەت بۇل جەردە تەك حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋشى باسقارۋشى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. بۇل نورما – تابيعي بايلىقتىڭ يگىلىگىن قازىرگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تەڭدەي كورۋىنە بەرىلگەن كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك.
ەكونوميكالىق ادىلدىكتىڭ ماڭىزدى شارتى – مەنشىكتىڭ قورعالۋى. 29-باپقا سايكەس, ازاماتتاردىڭ زاڭدى تۇردە العان كەز كەلگەن مۇلكىنە جەكەمەنشىك قۇقىعى تانىلادى جانە وعان, سونداي-اق مۇراگەرلىك قۇقىققا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى. ەشكىمدى سوت شەشىمىنسىز ءوز مۇلكىنەن ايىرۋعا بولمايدى. مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن م ۇلىكتى الۋ تەك ايرىقشا جاعدايدا جانە ونىڭ قۇنى تەڭ وتەلگەن كەزدە عانا جۇزەگە اسادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت كاسىپكەرلىك قىزمەت بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. مونوپوليستىك قىزمەت زاڭمەن شەكتەلەدى, ال جوسىقسىز باسەكەگە تىيىم سالىنادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت ەكەندىگى ناقتىلانعان. بۇل قاعيدات 31-باپتاعى ناقتى كەپىلدىكتەرمەن بەكىتىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتارعا جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنە كەپىلدىك بەرىلەدى. جاسىنا, مۇگەدەكتىگىنە, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەملەكەتتىڭ مىندەتى سانالادى. 28-باپ بويىنشا مەملەكەت ءوز ازاماتتارىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاسايدى جانە مۇقتاج جاندارعا زاڭ اياسىندا باسپانا بەرىلەدى. سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى.
ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى جويۋ ماقساتىندا 5-باپتا جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن «ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىمدەر» نەمەسە «قارقىندى داميتىن قالا» مارتەبەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل – بۇكىل ەل اۋماعىنداعى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام.
اتا زاڭ جوباسىندا العاش رەت رۋحانيات پەن ۇلتتىق كود ماسەلەلەرى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر.
سونداي-اق جوبانىڭ 9-بابىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى ايقىن ءارى ناقتى بەكىتىلگەن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى». بۇل نورما ءتىلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ۇستەمدىگىن ايقىندايدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلىنىڭ قازاق تىلىمەن «قاتار» (بۇرىنعى «تەڭ» ۇعىمىنىڭ ورنىنا) رەسمي تۇردە قولدانىلاتىنى كورسەتىلگەن.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 3-بابىندا مەملەكەت قىزمەتىنىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارى رەتىندە «تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ» جانە ء«تول مادەنيەتتى قولداۋ» العاش رەت بەكىتىلدى. بۇل جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ باستى كەپىلى بولىپ وتىر. وسى قاعيدات 40-باپتا ازاماتتىق مىندەت رەتىندە ناقتىلانادى.
رۋحانياتتىڭ ىرگەتاسى سانالاتىن وتباسىلىق قۇندىلىقتار كونستيتۋتسيالىق قورعاۋعا الىندى. 30-باپتا «نەكە – ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى» دەپ ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل نورما عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن ءداستۇرلى وتباسى مودەلىن زاڭ جۇزىندە بەكىتەدى. سونداي-اق اتا-انانىڭ بالا تاربيەسىندەگى مىندەتى مەن بالالاردىڭ اتا-اناعا قامقورلىعى – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ رۋحاني وزەگى رەتىندە كورىنىس تاپقان.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, ءاربىر ازاماتتىڭ بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايتىن جاڭا قوعامدىق شارت ىسپەتتى. ەل تاعدىرىن شەشەتىن ماڭىزدى ءسات – الداعى 15 ناۋرىزعا بەلگىلەنگەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم. بۇل كۇنى ءاربىر قازاقستان ازاماتى داۋىس بەرۋ ارقىلى كونستيتۋتسيانى عانا ەمەس, ءوزىنىڭ جانە ۇرپاعىنىڭ جارقىن بولاشاعىن تاڭدايدى. جاڭا اتا زاڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدىڭ ىرگەتاسى بولسا, ونى قابىرعاسىنان قالاپ, شاڭىراعىن بيىكتەتۋ – ءبىرتۇتاس حالىقتىڭ قولىندا. بۇل رەفورما – ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋى مەن وركەنيەتتى دامۋ جولىنداعى سەنىمدى قادام.
ومارحان وكسىكباەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
