فوتو: ۇكىمەت
ولجاس بەكتەنوۆ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ جەكە سەكتورىن سۋ باسۋ ماسەلەسىن قىلشاقتى وزەنىن تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋ جولىمەن شەشۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستى. 2024 جىلعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە ۇيلەردى سۋ باسۋىنا بايلانىستى اكىمدىك «قازتسينك» كومپانياسىنىڭ كومەگىمەن جاعالاۋدى جانە وزەن ءتۇبىن نىعايتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى, بۇل كانالدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن سەكۋندىنا 136 تەكشە مەترگە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىعان ۇقساس جۇمىستار شاعالالى وزەنىندە دە جۇرگىزىلدى. 2025 جىلعى سۋ تاسقىنى سول كەزدە قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. اقمولا وبلىسىندا بيىل سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالارمەن بارلىعى 163 ەلدى مەكەن جانە 32 جول ۋچاسكەسى قامتىلدى. جالپى ۇزىندىعى 56 شاقىرىم بولاتىن قالقۇتان, نۇرا, ەسىل, چاگلينكا جانە جاباي وزەندەرىنىڭ ارنالارىن تازارتۋ جانە ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى اياقتالدى, 17 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس قالپىنا كەلتىرىلىپ, نىعايتىلدى.
رەسپۋبليكالىق جەدەل شتاب وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر سۋ تاسقىنى جاعدايىن قيىنداتىپ جىبەرۋى مۇمكىن بىرقاتار فاكتورعا نازار اۋداردى. ولار – قالىڭ قار, كۇزدەگى جاڭبىردان سوڭ جەر بەتىنىڭ مۇز بولىپ قاتىپ قالۋى, توپىراق قاباتىنداعى تەرەڭ توڭ. بۇل رەتتە كەيبىر وڭىرلەردە سۋ تاسقىنىنا دايىندىق شارالارى تولىق جۇزەگە اسىرىلماعان. ونىڭ ىشىندە وزەندەردىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىستارى اياقسىز قالعان, سونداي-اق ەلدى مەكەندەردەن قاردى شىعارۋ دا ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلمەگەن.
«سوندىقتان كەز كەلگەن ستسەناريگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. اكىمدەر جۇمىستى كۇشەيتىپ, اسىرەسە ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا سۋ تاسقىنىنا قارسى جوسپارلانعان ءىس-شارالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋى قاجەت. بۇل سۋ باسۋ قاۋپى بار بارلىق وڭىرگە قاتىستى. سول سەبەپتى ءبىر اپتا ىشىندە اكىمدىكتەر تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى ەلدى مەكەندەرگە بارىپ, جاعدايدى زەردەلەپ, قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى كەرەك», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.
ولجاس بەكتەنوۆ: جاڭا كونستيتۋتسيا – بولاشاقتىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى
2026 جىلعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە دايىندىق تۋرالى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, تج مينيسترلەرى, سونداي-اق كولىك, جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ۆيتسە-مينيسترلەرى باياندادى. اقمولا, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى تىڭدالدى, بۇل وڭىرلەردە بولجامدارعا سايكەس سۋ باسۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىر.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ بيىلعى كوكتەمگە ارنالعان بولجامدار تۋرالى ايتتى. «قازگيدرومەتتىڭ» مالىمەتىنشە, قازاقستاندا ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارى جىلى بولادى, اۋا تەمپەراتۋراسى نورمادان 1°س جوعارى, جاۋىن-شاشىن ەلىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە نورمادان جوعارى بولادى دەپ كۇتىلەدى.
جوعارىدا اتالعان ءۇش وڭىردەن باسقا, شىعىس قازاقستان, اباي, قوستاناي, باتىس قازاقستان, اقتوبە, پاۆلودار, تۇركىستان, الماتى, ۇلىتاۋ مەن جەتىسۋ وبلىستارىندا دا قاۋىپ بارى اتاپ ءوتىلدى. اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىندا سۋ تاسقىنى قاۋپى تومەن.
سۋ نىساندارىنداعى جاعداي تۋرالى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ باياندادى. رەسپۋبليكادا 1395 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار. وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ سۋ قويمالارى بۇگىندە سۋ جيناۋ رەجيمىنە كوشتى, ال سولتۇستىك, باتىس, ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ وبەكتىلەرى جوسپارلى رەجيمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە 166 شاقىرىمنان استام وزەن ارنالارىن قامتىعان ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى.
شتاب وتىرىسىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى شىڭعىس ءارىنوۆ تجم جەدەل شتابى 1 ناۋرىزدان باستاپ گيدرولوگيالىق جاعداي مەن سۋ تاسقىنى قاۋپى بار اۋماقتاردىڭ جاي-كۇيىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزە وتىرىپ, تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن باياندادى. ەلىمىز بويىنشا سۋ تاسقىنى بولۋى مۇمكىن 1242 ەلدى مەكەن انىقتالدى. سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە ىقتيمال توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جالپى سانى 39 مىڭ ادامنان اساتىن ازاماتتىق قورعاۋ قىزمەتتەرىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرالدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك توپتارى قۇرىلدى, سونداي-اق 18 مىڭنان استام تەحنيكا مەن ارنايى قۇرالدار دايىندالدى. سونداي-اق مينيستر بارلىق قىزمەت جوعارى جاۋىنگەرلىك دايىندىق رەجيمىنە كەلتىرىلىپ, احۋال كۇردەلەنگەن جاعدايدا قاجەتتى شەشىمدەر دەرەۋ قابىلداناتىنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وتكەن جىلى تجم-نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ەداۋىر نىعايتىلدى, 842 بىرلىك ارنايى تەحنيكا, 27 قايىق پەن كاتەر, 4 ۇشاق جانە تاعى دا باسقالار ساتىپ الىندى. 830 شاقىرىمنان استام قورعانىس بوگەتتەرى مەن بوگەندەر تۇرعىزىلدى, 1128 شاقىرىم درەناج جۇيەلەرى, كانالدار مەن ارىقتار جوندەلدى جانە جاڭادان سالىندى, اۆتوموبيل مەن تەمىرجول بويلارىندا 934 سۋ وتكىزۋ نىساندارى جاڭادان ورناتىلدى جانە ەسكىسى اۋىستىرىلدى. سۋ تاسقىنى قاۋپى بار وزەندەردىڭ تەلىمدەرىندە شامامەن 166 شاقىرىم جەرىن تەرەڭدەتۋ, 255 شاقىرىم جاعالاۋىن نىعايتۋ, 221 شاقىرىم جەرىن تەگىستەۋ جانە 172 شاقىرىم ارناسىن تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
پرەمەر-مينيستر مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ نازارىن ششۋچينسك جانە سەمەي قالالارىندا بولعان وقيعالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە اۋداردى. تج ءمينيسترى اتالعان ەكى فاكت بويىنشا قىلمىستىق ىستەر قوزعالعانىن, ءتيىستى ساراپتامالار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن باياندادى. ششۋچينسك قالاسىندا قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا قاجەتتى كومەك كورسەتىلدى. ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسىعان ۇقساس وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ جونىندە كەشەندى شارالار ازىرلەنەدى. جارىلىستىڭ سەبەبى – تۇرمىستىق گاز باللوندارىن قاۋىپسىز پايدالانۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋى. سەمەي قالاسىنداعى بالالار ويىن-ساۋىق ورتالىعىندا بولعان ورتكە كەلەتىن بولساق, تجم كۇشتەرى ءورتتى تەز ارادا توقتاتتى, بۇل ادام شىعىنىنىڭ بولماۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ولجاس بەكتەنوۆ تجم-گە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ ءورت قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدى, پروفيلاكتيكالىق رەيدتەر جۇرگىزۋدى جانە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋدى تاپسىردى.
جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى مالىك ولجابەكوۆ Tasqyn جۇيەسىندە تاۋەكەلدەردى مودەلدەۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. پلاتفورما مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنىپ, وندىرىستىك پايدالانۋعا بەرىلدى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, وتكەن جىلى Tasqyn جۇيەسىنىڭ بولجامدىق دەرەكتەرىنىڭ سايكەس كەلۋ كورسەتكىشى ورتاشا ەسەپپەن 75%-دى قۇرادى. بيىل اقمولا, قاراعاندى, اقتوبە, سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, سونداي-اق اباي وبلىستارىنىڭ 31 ەلدى مەكەنىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى بايقالادى. پرەمەر-مينيستر الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ ءۇشىن دەرەكتەردى وڭىردەگى اكىمدىكتەرگە بەرۋدى تاپسىردى.
كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ماقسات قالياقپاروۆ ۇزىندىعى 160 شاقىرىم اۆتوجولداردىڭ 229 سۋ تاسقىنى قاۋپى بار ۋچاسكەلەرى باقىلاۋعا الىنعانىن, ولارعا كۇندەلىكتى تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, 2,5 مىڭنان استام تەحنيكا بەكىتىلگەنىن باياندادى. الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ ءۇشىن ينەرتتى ماتەريالدار دايىندالدى, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭ م3 ءىرى كەسەك تاستار, 15 مىڭ م3 قۇم, 5 مىڭ م3 قيىرشىق تاس جانە تاعى باسقالار بار. تاسقىن سۋلاردى وتكىزۋ ءۇشىن 45 مىڭ سۋ وتكىزگىش قۇبىرلاردى تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2025 جىلى 580-نەن استام جاڭا سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارى ورناتىلدى, شىعىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا 5 اپاتتى كوپىر جوندەلدى.
