سۋرەت: zhaikpress.kz
– اقپاننىڭ باسىنداعى جاڭبىردان كەيىن جايىلىم كوكتايعاققا اينالدى. سودان بەرى جىلقىنى تولىقتاي قولعا قاراتىپ وتىرمىز. قورداعى ءشوپتى بەرىپ جاتىرمىز. كۇنىنە شامامەن ءبىر توننا ءشوپ كەتەدى. وعان قوسا از-ازدان ءبىر قاپ جەم شاشامىز. قىسقا قاجەتتى ازىقتى ۋاقىتىندا قامداپ العانبىز, سونىڭ ارقاسىندا ازىرگە شىداپ تۇرمىز, – دەيدى قوجالىق باسشىسى.
بۇگىندە شارۋاشىلىقتا ءۇش ءۇيىر جىلقى قولدا تۇر. تابيعي تەبىندەۋگە مۇمكىندىك بولماعان سوڭ, بارلىق سالماق جەمشوپ قورىنا ءتۇسىپ وتىر. دالانىڭ ءوزى مۇز, مال ەركىن جايىلا المايدى. بۇل تەك ءبىر قوجالىقتىڭ ماسەلەسى ەمەس.
– اۋىل تۇتاس وسىنداي جاعدايدا. كورشى اۋىلداعى اعايىن دا مالىن قولعا قاراتىپ وتىر. بىلتىر دا قىس قاتتى بولعان, بيىل دا قايتالانىپ تۇر. جالپى, كەيىنگى جىلدارى جىلقى ءوسىرۋ ءتيىمسىز بولىپ بارادى. شىعىن كوبەيدى, تابيعاتتىڭ مىنەزى قۇبىلمالى, – دەيدى ا.گۋرەەۆ.
شارۋانىڭ ايتۋىنشا, جەمشوپ باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى كاسىپتىڭ تابىستىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. دەگەنمەن اتا كاسىپتەن باس تارتۋ ويدا جوق. «مال امان بولسا, بەرەكە دە بولادى» دەگەن سەنىممەن ەڭبەك ەتىپ وتىرعان شارۋالار ءۇشىن باستىسى – قىستان شىعىنسىز شىعۋ.
اگروساراپشى اسپانديار سەيسەن اقپان ايىنداعى اق جاۋىن, كوكتايعاق, مۇز ارقا شارۋالارىنا كەزدەيسوق قۇبىلىس بولماي قالدى دەيدى.
– بۇل – كەيىنگى جىلدارداعى كليماتتىق قۇبىلمالىلىقتىڭ كورىنىسى. جىلقى – تابيعي تەبىنگە بەيىمدەلگەن مال, بىراق جاڭبىردان كەيىنگى مۇزعا جىلقى تۇياعى باتپايدى. قازىر قوجالىقتار كۇنىنە توننا-توننا ءشوپ بەرۋگە ءماجبۇر, ازىق قورىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن قوسىمشا جەمگە تاۋەلدى. مۇنداي قارقىنمەن قور ۇزاققا جەتپەيدى, مال السىرەيدى, جاراقات الۋ قاۋپى وسەدى. كەيىنگى جىلدارى جىلقى ءوسىرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇرت قيىنداپ بارادى. جەمشوپ قىمبات, اۋا رايى تۇراقسىز, ءونىم وتكىزۋ جولدارى ءالسىز. ەگەر مەملەكەت بۇل سالانى ستراتەگيالىق دەڭگەيدە قولداماسا, شاعىن قوجالىقتار بىرتىندەپ قىسقارادى. جىلقى – تەك ەت نەمەسە قىمىز كوزى ەمەس, ۇلتتىق برەند, اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى. ماسەلەنى نارىققا قالدىرۋعا بولمايدى. اۋەلى, جەمشوپ قاۋىپسىزدىگىن رەتتەۋ كەرەك. ەكىنشىسى – كليماتتىق ساقتاندىرۋ. ءدال وسىنداي قيىن قىس, قۋاڭشىلىق سياقتى تابيعي اپاتتاردان كەلەتىن شىعىندى وتەيتىن ءتيىمدى باعدارلامالاردى ەنگىزۋ. قازىرگى جۇيە تولىق ەمەس. سۋبسيديالاۋ ساياساتىن قايتا قاراۋ كەرەك. جىلقى ەتى مەن قىمىز ءوندىرىسىن ناقتى ىنتالاندىراتىن شارالار ەنگىزۋ قاجەت. جايىلىم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى دا قولعا الاتىن كەز جەتتى. قۇدىق قازۋ, سۋ كوزدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, ىقتاسىن بازالار سالۋعا گرانتتىق قولداۋ تەتىگىن قاراستىرعان ءجون. شارۋالارعا ءبىر ماۋسىمدىق كومەك ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى بەيىمدەلۋ باعدارلاماسى قاجەت. دۇرىس جوسپارلاۋ مەن مەملەكەتتىك قولداۋ بولسا, جىلقى شارۋاشىلىعى تابىستى, ستراتەگيالىق سالاعا اينالادى. باستى ماقسات – قىستان مالدى شىعىنسىز شىعارىپ قانا قويماي, سالانىڭ بولاشاعىن ساقتاپ قالۋ, – دەيدى اسپانديار سەيسەن.
«قازگيدرومەتتىڭ» قاراعاندى وبلىسى بويىنشا فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەرەكە ءابىلدا ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە قىس ىزعارى ءالى دە ساقتالادى. سينوپتيكتەردىڭ بولجاۋىنشا, الداعى كۇندەرى اۋا رايى نەگىزىنەن جاۋىن-شاشىنسىز قۇرعاق بولادى. تۇنگى ۋاقىتتا اۋا تەمپەراتۋراسى وبلىستىڭ باسىم بولىگىندە 25–30 گرادۋس ايازعا دەيىن تومەندەيدى, شىعىس اۋماقتاردا سىناپ باعانى 33 گرادۋسقا دەيىن ءتۇسۋى ىقتيمال. وبلىستىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە تۇنگى سۋىق 13–18 گرادۋس شاماسىندا بولادى. كۇندىزگى اۋا تەمپەراتۋراسى وڭىردە 15–20 گرادۋس شاماسىندا, وڭتۇستىكتە –5, –10 گرادۋستى كورسەتەدى. سونداي-اق جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 23 مەترگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە قار جاۋ ىقتيمالدىعى بار. سونىڭ سالدارىنان كەي اۋماقتاردا مۇز قاتىپ, كوكتايعاق بولادى.
ماماندار مۇنداي اۋا رايى جول قوزعالىسىنا دا, مال شارۋاشىلىعىنا دا قولايسىز ەكەنىن ەسكەرتەدى. قاتتى اياز بەن كوكتايعاق جىلقى مالىنىڭ جايىلىمداعى قوزعالىسىن قيىنداتىپ, قوسىمشا جەمشوپ بەرۋ قاجەتتىگىن ارتتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان سينوپتيكتەر تۇرعىنداردى ساقتىق شارالارىن كۇشەيتىپ, اۋا رايى بولجامدارىن قاداعالاپ وتىرۋعا شاقىرادى.
بىلتىرعى قىستان بىرنەشە شارۋا قوجالىق ءتول الا الماي قالدى. جاباعى-تايلار كوتەرەم بولدى. مىنە, بيىلعى قىستىڭ سوڭىندا قار جاۋىپ, تاعى دا جىلقى قولعا قاراپ, فەرمەرلەردى قىسپاققا الدى. اۋىلدا ءشوپ باعاسى شارىقتادى. امالى جوق اۋىلداعى اعايىننىڭ باعاعا قارايتىن مۇرشاسى جوق. «بۇل دا جۇتتىڭ – ءبىر ءتۇرى», دەيدى جۇرت. وسىلايشا, قىستىڭ قاتالدىعى مالعا عانا ەمەس, اۋىلدىڭ تىرشىلىگىنە دە سىناق بولىپ وتىر. جىلقىنىڭ اماندىعى – شارۋانىڭ اماندىعى, ال شارۋانىڭ تىرشىلىگى – اۋىلدىڭ تىرەگى. «بۇل قيىندىقتاردى جەكە قوجالىقتاردىڭ موينىنا ارتىپ قويعان جارامايدى», – دەيدى فەرمەرلەر. تۇراقتى جەمشوپ قورى, كليماتتىق ساقتاندىرۋ, سۋبسيديا جانە ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ ارقىلى عانا شارۋالار قىس مەزگىلىنەن شىعىنسىز ءوتىپ, جىلقى شارۋاشىلىعى اياعىنان تىك تۇرادى.
باستى مىندەت – مالدىڭ اماندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى اۋىلدىڭ بۇتىندىگىن ساقتاۋ. «ەندىگىدە قىستىڭ قيىندىعى – مەملەكەت پەن شارۋانىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىندە بولسا», دەيدى شاراسىز شارۋالار.
قاراعاندى وبلىسى
