تاريحي ساناعا نەگىزدەلگەن ءتۇيىن
ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى, كەرىسىنشە, وركەنيەتتىك كەڭىستىكتەن باستاۋ الىپ, قازىرگى مەملەكەتتى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە تانىتادى. سونىمەن قاتار وندا حالىقتىڭ بىرلىگى, جەر تۇتاستىعى, تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىق يدەيالارى الدىڭعى ورىنعا شىعارىلعان. نەگىزگى زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىن تەك قۇقىقتىق كىرىسپە ەمەس, ۇلتتىق باسقارۋ مەن تاريحي سانانى نىعايتاتىن يدەولوگيالىق-ماندىك قۇجات رەتىندە جاڭا قىرىنان اشادى.
ال گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ پرەامبۋلاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كونتەكستە قالىپتاسىپ, ادام قادىر-قاسيەتىنىڭ مىزعىماستىعىن, بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نەگىزگى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتەدى. گەرمانيادا تاريحي جاۋاپكەرشىلىك پەن مورالدىق ساباقتاستىق الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, فەدەراتيۆتىك قۇرىلىم جاناما تۇردە كورىنىس تابادى. بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر نەگىزگى زاڭنىڭ كەيىنگى باپتارىندا ناقتىلانعانىمەن, پرەامبۋلادا بۇل اسپەكتىلەر شەكتەلگەن.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسىندا مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق سيپاتى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ تىكەلەي جانە ناقتى بەكىتىلۋى, سونداي-اق بولاشاققا باعدارلانعان عىلىم, يننوۆاتسيا, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قۇندىلىقتار بىردەن پرەامبۋلالىق دەڭگەيدە كورسەتىلەدى. ەلدىڭ گەوساياسي جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تالاپتارىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن جاعىمسىز نەمەسە ىقتيمال كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. ەكولوگيانىڭ ورتاق قۇندىلىق رەتىندە پرەامبۋلادا ورىن الۋى دا سيرەك جاعداي.
كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا قۇندىلىقتار ناقتى ساياسي-قۇقىقتىق باعدارلارمەن تولىقتىرىلعان. «ادىلەتتى قازاقستان» جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» سياقتى قازىرگى ساياسي-يدەيالىق باعدارلامالاردىڭ ەنگىزىلۋى رەفورمالىق باعىتتاردى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتەدى.
1982 جىلعى تۇركيا رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى كەماليستىك يدەولوگياعا, ۇلتتىق بىرلىككە جانە زايىرلىلىق قاعيداتىنا قاتاڭ ءمان بەرەدى. تۇركيا ۇلگىسىندە مەملەكەت مۇددەسى جەكە تۇلعا مۇددەسىنەن جوعارى قويىلىپ, يدەولوگيالىق ۇستانىمدار ايقىن كورىنىس تابادى. پرەامبۋلا يدەولوگيالىق سيپاتقا يە.
ال اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى يدەولوگيالىق بەيتاراپتىقتى ساقتاي وتىرىپ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعامدىق كەلىسىم مەن ارتۇرلىلىكتى باسىم قۇندىلىق رەتىندە ۇسىنادى. مۇنداي ءتاسىل كوپەتنوستى قوعام جاعدايىندا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتىق ۇلت مودەلىن نىعايتادى.
جالپى العاندا, سالىستىرمالى تالداۋ مەملەكەتتىك زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى كلاسسيكالىق قۇقىقتىق دەكلاراتسيالاردان بىرقاتار ولشەم بويىنشا ەرەكشەلەنەتىنىن كورسەتەدى. ول تاريحي-وركەنيەتتىك ساباقتاستىقتى, ناقتى ساياسي-قۇندىلىقتىق باعدارلاردى جانە بولاشاققا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ماقساتتاردى ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرەدى. سول سەبەپتەن پرەامبۋلا تاريحي وتكەندى سيپاتتايتىن ءماتىن عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ساياسي-قۇقىقتىق نەگىز رەتىندە قابىلدانۋعا ءتيىس.
ساياسي جۇيەدەگى تۇراقتىلىق تەتىكتەرى
جاڭا ماتىندە پرەزيدەنتتىكتىڭ ءبىر رەتتىك مەرزىمى ەنگىزىلىپ, كەزەكتەن تىس سايلاۋ نورماسى الىنىپ تاستالدى. پرەزيدەنتتىككە جەرگىلىكتى, جاسى قىرىققا تولعان, قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, جوعارى ءبىلىمدى ازامات ۇمىتكەر بولا الادى. سونداي-اق كەيىنگى ون بەس جىل بويى وسى ەلدە تۇرىپ, رەسمي قىزمەتتە كەمىندە بەس جىل ەڭبەك اتقارۋى مىندەت. جۇمىس تاجىريبەسى بويىنشا تالاپتار قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قاراستىرىلادى.
اقش-تا كانديدات 35 جاستان اسىپ, سوڭعى 14 جىل ەلدە تۇرۋى كەرەك. تاجىريبەسى مەن ەڭبەك وتىلىنە قاتىستى تالاپتار جوق. فرانتسيادا 18 جاستان اسقان ازامات باق سىناي الادى. باسقارۋشىلىق قىزمەتى مەن ەڭبەك ءوتىلى ماڭىزدى ەمەس. گەرمانيادا كانديدات كەمىندە 40 جاستا بولۋ كەرەك, كاسىبي بىلىكتىلىك قاجەت ەتىلمەيدى.
ءبىزدىڭ ۇلگى وسى تاجىريبەلەردەن ەرەكشەلەنەدى. تۇراقتىلىق, كاسىبي تالاپتار جانە انا ءتىلىن ءبىلۋ شارتتارى تۇرعىسىنان ناقتى كريتەري قويىپ, ەل تىزگىنىن ساياسي جۇيەنى جانە مەملەكەتتىك تەتىكتىڭ جۇمىسىن جاقسى بىلەتىن, بىلىكتى, قۇزىرەتتى ءارى بەدەلدى كوشباسشىنىڭ باسقارۋىنا بەرۋدى كوزدەيدى. بۇل مودەل ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن كۇشەيتىپ, پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ كاسىبي ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
جاڭا ينستيتۋت – قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل – ەل حالقىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اقش-تا قازاقستان حالىق كەڭەسىنە تىكەلەي ۇقساس بىرىڭعاي ۇلتتىق كونسۋلتاتيۆتىك ورگان جوق. الايدا پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستەر, ازاماتتىق باستامالار مەن پەتيتسيالار جۇيەسى سياقتى بىرنەشە ينستيتۋت ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. بىرىڭعاي ۇلتتىق كونسۋلتاتيۆتىك ورگانعا شوعىرلاندىرىلماعان. بۇل تۇرعىدا حالىق كەڭەسىنىڭ رەفەرەندۋم باستاماشىسى رەتىندەگى ءرولى اقش تاجىريبەسىنەن ەرەكشەلەنەدى. ەل مۇددەسىن ءبىلدىرۋدى ورتالىقتاندىرىلعان جانە تۇراقتى ينستيتۋت رەتىندە جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ مازمۇنى مەن مىندەتى جاعىنان قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىندە ۇقساستىق بار.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە ارنالعان جاڭا باپ – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى قادام. حالىقارالىق تاجىريبە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ءار ەلدە ءارتۇرلى مىندەت اتقاراتىنىن كورسەتەدى. اقش-تا ۆيتسە-پرەزيدەنت حالىقپەن بىرگە سايلانادى جانە سەناتتىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارادى. پرەزيدەنت قايتىس بولعان نەمەسە قىزمەتىن اتقارا الماعان جاعدايدا اۆتوماتتى تۇردە ورنىن باسادى. ال برازيليادا ۆيتسە-پرەزيدەنت تىكەلەي سايلانادى جانە اتقارۋشى بيلىكتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ قىزمەتى ساياسي سيپاتقا يە.
قىتايدا ۆيتسە-توراعا بار, بىراق ول نەگىزىنەن پروتوكولدىق جانە وكىلدىك فۋنكتسيالاردى اتقارادى, ناقتى بيلىك پارتيا مەن مەملەكەتتىك كەڭەسكە شوعىرلانعان. فرانتسيا مەن گەرمانيادا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى مۇلدە جوق, سەبەبى بۇل ەلدەر پرەمەر-مينيستر, كانتسلەر ارقىلى باسقارىلادى.
ەلىمىزدە ۇسىنىلىپ وتىرعان ۆيتسە-پرەزيدەنت مودەلى اقش نەمەسە لاتىن امەريكاسىنداعى ساياسي ۆيتسە-پرەزيدەنتتەن وزگەشە. ونى حالىق سايلامايدى, پارتيالىق باسەكەگە قاتىسپايدى. پرەزيدەنتتى الماستىراتىن فيگۋرا رەتىندە ەمەس, وكىلدىك جانە ۇيلەستىرۋشى ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرىلادى.
جاڭادان بەكىتىلەتىن ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ جانە حالىقارالىق وكىلدىكتى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. ونىڭ پارتيادان تىس مارتەبەسى مەن كاسىبي سيپاتى بۇل لاۋازىمدى ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ قۇرالى ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ەلەمەنتى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
جوبادا پارلامەنت ينستيتۋتىنا بايلانىستى تۇبەگەيلى بەتبۇرىس بار
قۇرىلتايدىڭ 145 دەپۋتاتتان تۇرۋى ساياسي پارتيالاردىڭ كەڭەيتىلگەن وكىلدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مانداتتار سانىن وڭتايلاندىرادى. بۇل كورسەتكىش كوپتەگەن ەلدەگى ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ تومەنگى پالاتالارىمەن سالىستىرعاندا ورتاشا ءارى ءتيىمدى سانالادى. مىسالى, گەرمانيا بۋندەستاگىندا دەپۋتاتتار سانى 700-دەن اسادى, بۇل فەدەرالدىق قۇرىلىم مەن وڭىرلىك وكىلدىككە بايلانىستى.
فرانتسيا ۇلتتىق جينالىسىندا – 577, وڭتۇستىك كورەيادا 300 دەپۋتات بار. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا 145 ماندات ۋنيتارلىق رەسپۋبليكا ءۇشىن جەتكىلىكتى وكىلدىك پەن باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ تەڭگەرىمىن كورسەتەدى. سايلاۋ مەرزىمىنىڭ بەس جىل بولىپ بەلگىلەنۋى دە الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى.
قۇقىقتىق جاڭارۋ كەزەڭى
«قورىتىندى جانە وتپەلى ەرەجەلەر» ءبولىمى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدانىسقا ەنگىزۋ ءتارتىبىن ناقتىلايدى. وندا اتا زاڭ قابىلدانعاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قولدانۋ مەرزىمدەرى, سونداي-اق بۇرىن قابىلدانعان زاڭدار مەن باسقا دا اكتىلەردىڭ قولدانىسى ايقىندالعان. ۇكىمەت پەن ورتالىق, جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگاندارعا جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس, نورماتيۆتىك اكتىلەردى وزگەرتۋ جانە ۇيلەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن كونستيتۋتسيالىق سوتقا بۇرىنعى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بولىگىنىڭ ءوز كۇشىن ساقتايتىنى كورسەتىلگەن. بۇل نورمالار تەك فورمالدى قۇقىقتىق ءراسىم ەمەس – ولار ەل ازاماتتارىن اتا زاڭنىڭ مازمۇنىمەن تانىستىرۋعا, ونى تالقىلاۋعا جانە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كونستيتۋتسيانى ەنگىزۋدىڭ وتپەلى ەرەجەلەرى قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, نورماتيۆتىك اكتىلەردى ۇيلەستىرۋگە جانە ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا جاعداي جاسايدى.
قورىتا ايتقاندا, جاڭا اتا زاڭ قوعامداعى دەموكراتيالىق قاعيدالاردى نىعايتىپ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەلدىڭ قۇقىقتىق تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە قىزمەت ەتەدى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ باسقارما توراعاسى – رەكتور
