شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدار قايتا وركەندەۋ كەزەڭىنە اياق باستى

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسى كورشىلەس 5 مەملەكەتپەن – رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستانمەن شەكتە­سە­دى. 67 اۋدان مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان, ولاردا 3,4 ملن ادام تۇرىپ جاتىر. مەملەكەتتىك شە­كارا­دان 50 كم-گە دەيىنگى قاشىق­تىق­تا قونىستانعاندىقتان, شە­كا­را ماڭىن­دا­عى اۋماق بولىپ سانالاتىن 1 283 ەلدى مەكەن تۇرعىن­دارىنىڭ سانى – 1,7 ملن ادام. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا ەكو­نوميكالىق داعدارىسقا بايلانىس­تى بىرقاتار اۋداندى بىرىكتىرۋ, بە­لەڭ العان جۇمىسسىزدىق, جولدار جوندەلمەي, كولىك قاتى­نا­سى­ن­ىڭ ناشارلاۋى, الەۋ­مەت­تىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇ­رى­لىم­نىڭ توزىعى جەتۋى, كەزىندە شەكا­رالىق اۋدانداردا حالىق سانىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا قولدا­نىلعان جەڭىلدىكتەردىڭ جويىلۋى سالدا­رىنان شەكارا ماڭىنداعى 40 اۋداندا تۇرعىندار سانى ازا­يىپ كەتكەن.

اسىرەسە بۇعان كليماتى قاتاڭ سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىس­تارىندا جاپپاي جول بەرىلدى. وسى ورايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باس­تاماسىمەن كاتونقاراعاي, مارقاكول, تارباعاتاي, ماقانشى اۋداندارىنىڭ قايتادان اشىلۋى شىعىس وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر

شەكارا ماڭىنداعى ايماقتاردا 85,8 مىڭ تۇرعىنى بار 2 مونوقالا (جىتىقارا, ريددەر), 244 مىڭ تۇرعىنى بار 8 شاعىن قالا (جاركەنت, زايسان, شەمونايحا, جەتىساي, سارىاعاش, شاردارا, مامليۋتكا, بۋلاەۆو) ورنا­لاسقان. ولاردىڭ دا بىر­نە­شەۋىن­دە تۇر­عىندار سانى كەمىپ كەتكەن.

وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە سايكەس شەكارا ماڭىنداعى اۋماق­تار­داعى كەيبىر اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ (اەم) نىساندارمەن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى 50 پايىزدان اسپايدى. 1 366 اۋىلدىڭ  1 242-ءسى نەمەسە 90,9 پايىزى عانا سۋمەن جابدىقتالعان, 664-ءى نەمەسە 48,6 پايىزى عانا گازداندىرىلعان.

قازىر شەكارالىق اۋماقتاردا 1 405 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى, سونىڭ ىشىندە 710 بالا­باقشا, 658 مەكتەپ, 37 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى. ولاردا جالپى سانى 239 مىڭ ءسابي مەن جەتكىنشەك ءتالىم-تاربيە الىپ ءجۇر. الايدا 90-عا جۋىق ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ابدەن توزعان. 40-قا جۋىق ءبىلىم ورداسىنىڭ اسحاناسى, سپورتتىق زالى مەن كىتاپحاناسى جوق. 10 مەكتەپ – ساماننان, 5-ەۋى – قامىستان, 3-ەۋى اعاشتان سالىنعان. كەيبىر مەك­تەپتەرگە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ, كارىز جۇيەلەرى تارتىلماعان. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى جىلدارى شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردا وقۋشى سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 10 شاقتى مەكتەپ جابىلىپ قالعان. اۋىلداعى مەكتەپ جابىلعان سوڭ, باسقا ەلدى مەكەندەرگە وقۋعا اتتانعان وقۋشىلاردىڭ سوڭدارىنان اتا-انالارى دا كوشىپ جاتىر. مۇنىڭ اياعى سول اۋىلداردىڭ تۇبىندە جابىلۋىنا اكەلىپ سوعادى.

ارينە, ۇكىمەت شەكارالىق اۋدان­دار­دىڭ ءبىلىم سالاسىن دامى­تۋعا كوڭىل بولمەي وتىرعان جوق. 2021–2025 جىلدارى 17 500 وقۋشىعا ارنالعان 39 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى, 84 مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى شاعىن جيناقتى اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ» قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا قوستاناي (63 مەكتەپ), اقمولا (51 مەكتەپ), سولتۇستىك قازاقستان (39 مەكتەپ) وبلىستارىنداعى 153 شاعىن جيناقتى مەكتەپتى كەڭەيتۋ ءۇشىن 2024–2027 جىلدارعا 6,3 ملرد تەڭگە ءبولىن­دى. بۇل جوبا شەكارا ماڭىنداعى اۋىل­داردى دا قامتيدى.

ۇكىمەت شەكارالاس اۋدانداردىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا نازار اۋدارىپ, عىلىمي ورتالىقتار مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ, مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى جەلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءنورما­تي­ۆىن جەتىلدىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. قازىر تۇرعىندار سانى 50 ادامعا دەيىنگى اەم-دە مەديتسينالىق قىزمەتكەر ۇيدە قىزمەت كورسەتەدى. بۇرىن شاعىن اۋىل­داردا مۇنداي مۇمكىندىك بول­ماعان. قازىر تۇرعىندار سانى 500 ادامعا دەيىنگى اەم-دە مەديتسينالىق پۋنكت قۇرىلادى. بۇرىنعى تالاپ بويىنشا بۇل كورسەتكىش 800 ادامعا دەيىن ەدى. تۇرعىندار سانى 500-دەن 1 500 ادامعا دەيىنگى اەم-دە فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت اشىلۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن بۇرىن 800-دەن 1 500 ادامعا دەيىن بولۋى تالاپ ەتىلەتىن. تۇرعىندار سانى 1 500-دەن 5 مىڭ ادامعا دەيىنگى اەم-دە دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار اشۋ كوزدەلەدى (بۇرىن 1 500-دەن 10 مىڭ ادامعا دەيىن). ال, 5 مىڭنان استام تۇرعىنى بار اەم-دە مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ورتالىعى بولۋى كەرەك. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ شەشىمى بويىنشا 5 كم-دەن استام راديۋس­تا مەدي­تسينالىق ۇيىم بولماعان كەزدە تۇرعىن­دار سانى 50 ادامنان كەم اەم-دە مەدي­تسينالىق پۋنكت قۇرۋعا رۇقسات ەتىلەدى.

«اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن شەكارا ماڭىنداعى 29 اەم-دە 36 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 9,8 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالعان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىنا وراي شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى دامىتۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ارقايسىسىنا بيزنەس وكىلدەرى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيا­لارى بەكىتىلىپ جاتىر. وسى جۇمىس اياسىندا شەكارالىق وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى 168 بيزنەس سۋبەكتىسىمەن شەكارا ماڭىنداعى 105 اەم-دە جالپى سوماسى 3,2 ملرد تەڭگەگە جۋىق 216 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاساسقان.

ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك دامۋىنىڭ 2025–2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا دا شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدار تۇر­عىن­دارى ءۇشىن جاعىمدى جاڭاشىلدىق بار. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ بيزنەس-باستامالارىن قولداۋعا گرانتتار بەرۋ, شالعاي شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدىق وكرۋگتەر تۇرعىندارىنىڭ جالاقىسىنا ۇستەمەاقى تولەۋ, توتەنشە تابيعي-كليماتتىق جاع­دايلارى بار شالعاي شەكارا ما­ڭىنداعى اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋدىڭ ەرەكشە نورمالارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق قانداستار مەن قونىس اۋدارۋ­شىلاردى شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەرگە ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى.

جالپى, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەل وڭىرلەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق قۇجاتتار مەن باع­دارلامالاردا شەكارالىق اۋماقتارعا قولداۋ كور­سەتۋ شارالارى قامتىلعان. ايتسە دە, اتالعان قۇجاتتاردا كوز­دەلگەن شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەرگە بەرىلۋگە ءتيىستى جەڭىلدىكتەر تولىق ىسكە اسىرىلماي كەلەدى. سەبەبى ولار ءارتۇرلى نورماتيۆتىك اكتىلەردە قاراستىرىلعان, ال ۇيلەستىرۋشى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتىلمەگەن. بۇل رەتتە كانادا, نورۆەگيا, اۋستراليا سياقتى اۋماعى ۇلكەن, حالقىنىڭ سانى از ەلدەردىڭ تاجىريبەسى شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردى دامىتۋ ماق­سا­تىندا جەرگى­لىك­تى تۇرعىندارعا مەملەكەت تاراپىنان ءارتۇرلى جەڭىل­دىك بەرۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىرعانىن ەسكەرگەن ءجون.

ازىرگە شەكارا ماڭىنداعى اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردەن تۇر­عىن­دار­دىڭ ۇدەرە كوشۋى تولاستاماي تۇر. سوندىقتان ۇكىمەت ماجىلىستەگى «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى ازىرلەگەن, تۇرعىنداردىڭ تۇراقتاۋىن ىنتالاندىرۋ, ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ ءۇشىن شەكارالىق اۋداندارعا ارنايى مارتەبە بەرۋدى, سونىڭ ىشىندە شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارداعى شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەر, مەديتسينالىق پۋنكتتەر, امبۋ­لاتوريالار مەن ەمحانالار ءۇشىن بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەردى قايتا قاراۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارالىق اۋماقتارىن دامىتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋدى تەزدەتسە, قۇبا-قۇپ.