سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ەڭبەكپەن كوركەيگەن ءوڭىر
بۇعان دەيىن ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ قارا شاڭىراعى تۇركىستاندا, ايبارلى اتىراۋ مەن تاريحى باي كوكشەتاۋ باۋرايىندا ءتورت رەت شاقىرىلعان قۇرىلتاي وتىرىستارى ەندىگى كەزەكتە قاستەرلى قىزىلوردا جەرىنە ات باسىن تىرەگەنىن, بۇل حالقىمىز ءۇشىن ورنى ەرەكشە ءوڭىر ءارى «سىر – الاشتىڭ اناسى» ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا وسى اتىراپتاعى شىرىك-رابات, جانكەنت, سىعاناق, التىناسار, بارشىنكەنت قالالارىنىڭ ورنى كونە زاماننىڭ وزىندە قازاق جەرىندە دامىعان قالا وركەنيەتى بولعانىن ايعاقتايتىنىنا نازار اۋداردى. قىزىلوردانى سول ايگىلى قالالاردىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولاتىنىن, بۇل شاھاردىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن, وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قازاقستان استاناسى بولىپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعانىن ايتتى.
«جالپى, «سىر ەلى – جىر ەلى» دەپ بەكەر ايتىلمايدى. قورقىت اتا زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان جىراۋلىق-جىرشىلىق جانە كۇيشىلىك ونەر بۇل ايماقتا كەڭ قانات جايعان. جيەنباي, نۇرتۋعان, نارتاي سىندى ساڭلاقتار نەگىزىن قالاعان جىرشىلىق مەكتەپتەردى بۇكىل ەلىمىز بىلەدى. سىر بويى – ناعىز ەڭبەك ادامدارىنىڭ مەكەنى. كەڭەس زامانىندا وسى ايماقتان 100-گە جۋىق ەڭبەك ەرى شىققان. ايگىلى كۇرىششى ىبىراي جاقاەۆتى حالقىمىز ەرەن ەڭبەكتىڭ سيمۆولىنا بالايدى. اعا بۋىننىڭ ابىرويلى جولىن بۇگىنگى ۇرپاق لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى زامان تالابىنا ساي ءوسىپ-وركەندەپ جاتقانىنا توقتالدى.
اتاپ ايتقاندا, بىلتىر ايماقتىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 6,5 پايىزعا وسكەن. ءۇش جىلدا وبلىسقا 2 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سونداي-اق پرەزيدەنت بىلتىر وبلىستا 27 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلعانىن, سونىڭ ىشىندە جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى ىسكە قوسىلعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بۇل نىسان تولىعىمەن ينۆەستوردىڭ قارجىسىنا سالىنعانىن, جىلۋ ورتالىعى ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا تۇسكەنىن, وبلىس تۇرعىندارى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, حالىقتىڭ 80 پايىزى كوگىلدىر وتىندى پايدالاناتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەلدى مەكەندەرگە گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرەدى.
«ايماقتاعى اۆتوكولىك جولىنىڭ ساپاسى جالپى جاقسى جاعدايدا دەۋگە بولادى. وبلىستىڭ اۋە جانە تەمىرجول جۇيەسى دە جاڭعىرتىلىپ جاتىر. قورقىت اتا اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالى اشىلدى. قىزىلوردا قالاسىنداعى تاريحي عيماراتتىڭ ءبىرى – تەمىرجول ۆوكزالى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. بۇعان قوسا ايماقتاعى 10 تەمىرجول بەكەتىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى باستالدى. مۇنىڭ ءبارى وبلىستىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى.
قازىر قىزىلوردا وبلىسىندا, اسىرەسە الەۋمەتتىك سالادا جاقسى جاڭالىق كوپ. ءۇش جىلدا وسى ايماقتا 34 ءبىلىم, 45 مادەنيەت جانە سپورت نىسانى سالىندى. 40 مەديتسينا نىسانى اشىلدى. مەنىڭ تاپسىرماممەن قىزىلوردادا 300 ورىنعا ارنالعان كوپبەيىندى اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسى باستالدى. كوپ ۇزاماي 500 ورىندىق ەمحانا جانە 200 ورىندىق پەرزەنتحانا سالىنادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىزىلوردا وبلىسى بارلىق سالادا قارقىندى دامىپ كەلەدى. وبلىستىڭ جاعدايى جالپى جاقسى دەپ كۇمانسىز ايتۋعا بولادى. بۇل – اكىم نۇرلىبەك نالىباەۆتىڭ بەلسەندى, تاباندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق ول وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ادامزات بالاسى العاش رەت بايقوڭىردان عارىشقا اتتانعانى بۇكىل الەمگە بەلگىلى دەرەك ەكەنىن, ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى تاريحي ولكە جاڭا داۋىردە دە ويداعىداي دامىپ جاتقانىن ايتتى.
«قىزىلورداعا كەلىپ تۇرىپ, ارال ماسەلەسىنە توقتالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ارالدى قۇتقارۋ – بارشا ادامزات ءۇشىن ءالى دە وتە وزەكتى مىندەت. مەن بۇل ماسەلە تۋرالى جولداۋىمدا ايتتىم. جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك ارالدى قۇتقارىپ قالدىق. قاشقان تەڭىز قايتىپ, كىشى ارالدىڭ قالپىنا كەلە باستاعانىنا ءبىراز جىل بولدى. قازىر كوكارال بوگەتىن بيىكتەتۋ ءىس-شارالارى قولعا الىنىپ جاتىر. جوبا وسى جىلدىڭ سوڭىندا باستالادى. كىشى ارال سۋىنىڭ كولەمىن ايتارلىقتاي كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بولادى.
بىراق بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇرعان ماسەلە ەمەس. قازاقستانداعى ءىرى وزەندەردىڭ كوبى باستاۋىن كورشى مەملەكەتتەردەن الادى. داريانىڭ باسىندا تۇرعان ەلدەردىڭ سۋ سالاسىنداعى ساياساتىنا بايلانىستى سىردىڭ سۋى تەڭىزگە ءار كەزدە ءارتۇرلى كولەمدە جەتەدى. دەمەك, كوپ تۇيتكىلدىڭ شەشىمى سۋ سالاسىنداعى شەبەر ديپلوماتياعا بايلانىستى. قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بارىمەن سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ارال عانا ەمەس, كاسپيدىڭ, بالقاشتىڭ, ەرتىستىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن كورشىلەرمەن مامىلەگە كەلىپ, كەلىسىمدەرگە قول قويۋىمىز قاجەت», دەگەن پرەزيدەنت سۋ ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق رەسۋرس ەكەنىنە, سونداي-اق بىلتىر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋدى ۇسىنعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ بارىسىندا وسى ماسەلەنى العا قاراي جىلجىتۋ قاجەت. الداعى ساۋىردە استانادا وتەتىن حالىقارالىق ەكولوگيا سامميتىندە ارالدى قۇتقارۋ قورىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن ارال ماسەلەسى تالقىلاناتىنىن ەسكە سالدى. مەملەكەت باسشىسى كىشى ارالدىڭ قالپىنا كەلۋى بۇكىل سىر ءوڭىرىن ودان ءارى كوركەيتۋگە جول اشادى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن جەتكىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنا سىر ەلىنىڭ ازاماتتارى, ونىڭ ىشىندە ارداگەرلەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام بەلسەندىلەرى, كاسىپكەرلەر مەن جاستار قاتىسىپ وتىرعانىن, وسى ورايدا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن ۇيىمشىلدىعىن اتاپ ءوتتى. سىر ەلى جۇرتشىلىعىنىڭ بويىنان تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, قامقورلىق پەن جاناشىرلىقتى, ناعىز وتانشىلدىقتى كورەتىنىن جەتكىزدى. وبلىس ورتالىعىمەن قاتار, ءار اۋىلدىڭ تازالىعى كوز تارتاتىنىن, مىسالى, ناعي ءىلياسوۆ, تاڭ اۋىلدارىن بۇكىل ەلگە ۇلگى رەتىندە ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىنىن جەتكىزىپ, وسى ايماقپەن قاتار كۇللى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ەڭبەگىنە نازار اۋداردى.
ء«بىز ءبىر ەل, ءبىر حالىق بولىپ جۇمىلا بىلگەننىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلدى مول تابىسپەن اياقتادىق. بىلتىر ەكونوميكامىز 6,5 پايىزعا ءوستى. ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 300 ميلليارد دوللاردان استى, ال جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى تاۋەلسىزدىك تاريحىندا تۇڭعىش رەت 15 مىڭ دوللار بولدى. بۇل – بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 5 ميلليارد دوللارعا ۇلعايدى. التىن-ۆاليۋتا قورىمىز ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, 65 ميلليارد دوللاردان استى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 40 پايىزعا جاقىندادى. حالىق سانى 20,5 ميلليونعا جۋىقتادى. ازاماتتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75,4 جاسقا جەتتى», دەگەن ول ەڭ باستىسى, قوعام وزگەرىپ, رەفورمالارىمىز تۇراقتى سيپاتقا يە بولعانىن, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىندە ۇلكەن بەتبۇرىس جاسالعانىن, وسى رەتتە ۇلتتىق قۇرىلتاي ايرىقشا ءرول اتقارعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتورت جىلدا قۇرىلتاي مۇشەلەرى ەل ومىرىنە ىقپال ەتەتىن كوپتەگەن ماڭىزدى باستاما كوتەردى. ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە 26 زاڭ قابىلداندى. وسىنىڭ ءوزى قۇرىلتاي اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولعانىن ايقىن كورسەتەدى.
«ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاسالدى. لۋدومانياعا, ياعني ويىنقۇمارلىققا جانە ناشاقورلىققا قارسى بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىلە باستادى. ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇمىستار رەتكە كەلتىرىلدى. مەملەكەتتىك ناگرادالار جۇيەسىنە جاڭادان قۇرمەتتى اتاقتار ەنگىزىلدى. سول ارقىلى ەڭبەك ادامدارىنىڭ مارتەبەسى ارتا ءتۇستى. بۇدان بولەك, ءبىز ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىراتىن باستى قۇندىلىقتارىمىزدى ايقىنداپ الدىق. ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا زيانىن تيگىزەتىن كەسەلدەرگە بارىنشا توسقاۋىل قوياتىن بولدىق.
قۇرىلتاي مۇشەلەرى وتكەن جىلعى جيىندا ىشكى ساياسات سالاسىن رەتكە كەلتىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ءتيىستى قۇجاتتى ازىرلەۋگە وزدەرىڭىز بەلسەنە اتسالىستىڭىزدار. بىلتىر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى بەكىتىلدى. ەندى وسى قۇجاتتى باسىمدىق رەتىندە قاراپ, بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
رۋحاني-مادەني مۇرانى تانىتۋ وزەكتى
پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ ءبىرى – مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنا ارنايى توقتالدى. ونىڭ سوزىنشە, قوعامنىڭ ساناسى جاڭعىرماسا, رەفورمالار ويداعىداي ناتيجە بەرمەيدى. بۇل – اقيقات. سوندىقتان رۋحانيات ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, وسى سالادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى شارۋالار قولعا الىناتىنىن, اتاپ ايتقاندا, الماتى وبلىسىندا قازاق دراما تەاترى, اباي, اقتوبە وبلىستارىندا تەاترلار بوي كوتەرەتىنىن, شىمكەنتتە دە وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنىن جەتكىزدى.
«بيىل مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ اشىلعانىنا 100 جىل تولدى. وسىعان وراي, تەاتر عيماراتىنا جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى اياقتالماق. ناتاليا ساتس اتىنداعى ورىس مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى دا جاڭعىرتىلادى. بۇدان بولەك, ەكى جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 100-دەن استام مادەنيەت وشاعى جوندەلەدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى مۋزەي ءىسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. وسى رەتتە, قىزىلوردادا اشىلعان جاڭا تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, زامان تالابىنا ساي سالىنعان ورتالىقتا مۋزەي ءىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى قولدانىلعانىن, بۇل تاجىريبەنى باسقا وبلىستارعا ۇلگى ەتۋگە بولاتىنىن ايتتى.
«قىزىلوردادا جاڭا دراما تەاتر سالۋ جوسپارىمىزدا بار, بيىل قۇرىلىستى باستاۋىمىز كەرەك. وتكەن ساپارىمدا مەن وبلىستىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن كەزدە زاماناۋي كىتاپحانا سالۋ كەرەك دەپ ايتتىم. ەندى بۇل قۇرىلىس بيىلدان باستاپ جۇرگىزىلەدى.
قازىر جاستار اراسىندا قازاقستان ورلەۋ كەزەڭىنە قادام باستى دەگەن پىكىر بار. جاس بۋىن وكىلدەرى جاڭا قوعامدىق ەتيكانى, كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ جاتىر. الەم ەلدەرى قازىرگى قازاق ونەرىن ەرەكشە قۇبىلىس دەپ باعالايتىن بولدى. كينو سالاسى دا دامىپ جاتىر.
جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ونەرىمەن ايشىقتاپ, ۇلتىمىزدى جاھان جۇرتىنا تانىتۋى – زور ماقتانىش. جاستاردىڭ كۇش-قۋاتى, ىنتا-جىگەرى, جاڭاشىلدىعى مەن جاسامپازدىعى كەز كەلگەن سالاعا زور سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەمىز. ولاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن قاتار جاڭا زاماننىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرۋىنە بارىنشا جاعداي جاسايمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن بىرگە قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان دەيىن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني مۇراسىن الەمگە تانىتۋ تۋرالى باستامالار كوتەرىلىپ, سوعان سايكەس جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا, مىسالى, 14 جىلدا العاش رەت اسا قۇندى «حاندار شەجىرەسى» قولجازباسى يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» دەرەكتى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل جازدا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پۋسان قالاسىندا بۇكىلالەمدىك مۇرالار كوميتەتىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتەدى. سول كەزدە ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى مەشىتتەرىن ۇيىم تىزىمىنە قوسۋ ماسەلەسى قارالادى. قازىر قازاقستان ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ءوز نىساندارىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتقان 25 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنىن, دەگەنمەن مۇنىمەن توقتاماي, ءتول تاريحىمىزدى زەردەلەۋ, ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى وركەندەتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«ەلىمىزدە تانىمدىق ءارى تاعىلىمدىق ءمانى زور تاريحي ورىندار مەن قۇندى جادىگەرلەر از ەمەس. مىسالى, تازا اعاشتان سالىنعان جاركەنت مەشىتى – قىتاي ساۋلەتشىلەرى مەن ۇيعىر شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان بىرەگەي تۋىندى. الماتىداعى ۆوزنەسەنسك كافەدرالدى سوبورى دا – ايرىقشا تاريحي نىسان. تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ سيمۆولى سانالاتىن وسى ەكى عيماراتتى «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» قاعيداتىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى دەۋگە بولادى.
ۇلى دالانىڭ ءاربىر تاۋ-تاسى حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق جىلناماسىنان سىر شەرتەدى. سونىڭ ءبىرى – قويناۋى قازىناعا تولى قاراتاۋ پەتروگليفتەرى. ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار تاڭبالى تاستار ءتول وركەنيەتىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەدى. عالىمدارىمىز قىزىلوردا جەرىندەگى ساۋىسقاندىق پەن تۇركىستان وبلىسىنداعى ارپاوزەننەن جالپى سانى 17 مىڭ پەتروگليف تاپقان. وسىنداي قۇندى جادىگەرلەرىمىز بەن ۇلتتىق داستۇرلەرىمىز يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىندە بولۋعا ابدەن لايىق دەپ سانايمىن. قۇزىرلى مينيسترلىككە وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى جۇمىستى قولعا الۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وتانشىلدىقتىڭ اسىل ارقاۋى
پرەزيدەنت اباي ءىلىمى ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ وي-تولعامدارى قانشا زامان وتسە دە, وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىن, قازىرگى «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى ۇلى ويشىلدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن تىعىز استاسىپ جاتقانىن, ابايدىڭ «قاراسوزدەرىن» يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» دەرەكتى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
ء«ال-فارابي, ياساۋي ىلىمدەرى دە ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇستىنى سانالادى. اشىعىن ايتساق, ۇلى بابالارىمىزدىڭ وسيەتتەرىن ولاردىڭ مەرەيتويى كەزىندە عانا ەسكە الامىز. بۇل دۇرىس ەمەس. سوندىقتان ءال-فارابي, ياساۋي جانە اباي ىلىمدەرىن جان-جاقتى دارىپتەيتىن عىلىمي جيىنداردى تۇراقتى وتكىزىپ تۇرۋىمىز قاجەت. بۇل باسقاعا ەمەس, ەڭ الدىمەن ءوزىمىز ءۇشىن كەرەك. ولاردىڭ مۇرالارى – ءبىزدىڭ رۋحاني-فيلوسوفيالىق بولمىسىمىزدىڭ تىرەگى. ەلىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق ينستيتۋتتارى ۇلى ويشىلدارىمىزدىڭ ءىلىمىن جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتاعانى ءجون.
باستى مىندەت – حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس قازىناسى ۇلتتىق مۇراسىن ساقتاپ, ۇرپاققا تابىستاۋ. وسى رەتتە كەيبىر قۇرىلتاي مۇشەلەرىنىڭ فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ سياقتى عىلىمداردى دامىتۋ مەن قوعامدىق-ساياسي وي-پىكىرلەر كوپتومدىعىن ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىسىن اتاپ وتۋگە بولادى. سونداي-اق ولار عىلىمي مەكەمەلەردىڭ زەرتتەۋلەرى ونلاين پلاتفورما ارقىلى بارىنە بىردەي قولجەتىمدى بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جۋىردا استانا مەن الماتىدا پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالاردىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنىن, بۇل نىساندار كىتاپتار جينالعان جەر عانا ەمەس, قازاقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتى مەن وركەنيەتىن دارىپتەيتىن ورتالىقتار بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. «تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىعان سايىن ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋ وزەكتى بولا تۇسەدى. ءتول تاريحى مەن مادەنيەتىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىپ, ونى جاھاندىق تسيفرلىق وركەنيەتكە قوسقان ەلدەر عانا ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالادى. مۇنى جاڭا ءداۋىردىڭ تالابى دەۋگە بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – جۇرتىمىزدىڭ يدەولوگيالىق دەربەستىگىنە جانە بولاشاعىنا تىكەلەي قاتىستى ماسەلە.
مەن حالىقتىڭ جادى مەن عىلىم-ءبىلىمىن جيناقتايتىن «ۇلتتىق تسيفرلىق مۇرا» قورىن قۇرۋ يدەياسىن قولدايمىن. تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى اياسىنداعى مۇنداي باستاما تاريحي مۇرامىزدى ساقتاپ, ونى تەرەڭ زەردەلەۋگە جول اشادى. مەن بىلتىرعى قۇرىلتايدا عىلىمي ەڭبەكتەردى, مۇراعات ماتەريالدارىن, مۇراجاي قورلارىن جانە ونەر تۋىندىلارىن جۇيەلەۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتىم. «ۇلتتىق تسيفرلىق مۇرا» بۇل شارۋانى زامان تالابىنا ساي جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلدارى سان عاسىرلىق تاريحي مۇرامىزدى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ جانە دارىپتەۋ جولىندا ءبىراز جەتىستىككە جەتكەنىمىزگە توقتالدى. بيىل كوكتەمدە جوشى حان تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ جۇمىستارى اياقتالماق. پرەزيدەنت كوپسەريالى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى بەدەلدى حالىقارالىق پلاتفورمالاردا وتەتىنىن, بۇل تۋىندى التىن وردا برەندىن جەر جۇزىنە دارىپتەۋگە ىقپال ەتەتىنىن ەسكە سالدى. بىراق وسىنداي تاريحي تاقىرىپقا كەلگەندە تارتىمدى, كورنەكى, ياعني ۆيزۋالدى بەينە جاساۋدان بولەك, الدىمەن ونىڭ ىشكى مازمۇنى, ءمان-ماعىناسى تەرەڭ بولۋىن ويلاستىرۋ قاجەت ەكەنىنە, سوندىقتان ءوز تاپسىرماسىمەن مامىر ايىندا التىن وردا تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم ۇيىمداستىرىلىپ, الەمنىڭ بەدەلدى عالىمدارى شاقىرىلاتىنىنا نازار اۋداردى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تۇتاس تۇركى وركەنيەتىن زەردەلەۋ اياسىندا قىركۇيەكتە رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن جانە باسقا دا ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە ء«ور التاي – تۇركىلەردىڭ اتا قونىسى» دەگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. «بەس جىل بۇرىن مەنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالام جارىق كوردى. وندا قازىرگى زامانعى عىلىمي تاسىلدەر نەگىزىندە ءتول تاريحىمىزعا ارنالعان جاڭا اكادەميالىق ەڭبەك جازۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. وسى اۋقىمدى ءارى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسى جىل سوڭىنا قاراي اياقتالادى. قازاقستاننىڭ اكادەميالىق تاريحىنىڭ كولەمدى جەتى تومدىعى جارىققا شىعادى. بۇل ەڭبەك مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋعا جانە ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس تاريحي سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسىمىز بولماق. وسى ماڭىزدى عىلىمي جيناق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعىنا وراي شىققالى وتىر. مۇنىڭ زور سيمۆولدىق ءمانى بار. ءبىز بۇل تاريحي بەلەستى ءدال وسىنداي ناقتى ىستەرمەن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. وتكەندى ۇمىتپاي, بولاشاققا سەنىممەن قاراساق, ەلىمىزدىڭ دايەكتى دامۋىنا جول اشىلادى. سونداي-اق ۇرپاقتىڭ وتانشىلدىق سەزىمى ەل يگىلىگى جولىنداعى ناقتى ىسپەن ۇشتاسادى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى «وتانشىلدىق» ۇعىمىنا ارنايى توقتالدى. وتان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىڭدى سەزىنىپ, پەرزەنتتىك پارىزىڭدى وتەۋگە تالپىنباساڭ, «وتانشىلمىن, پاتريوتپىن» دەگەن ءسوزىڭنىڭ قۇنى كوك تيىن بولاتىنىن جەتكىزدى.
«قازىر قوعامدا «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىن قايدا جانە قاشان قولدانعان ءجون؟» دەگەن ماڭىزدى ماسەلە تالقىلانىپ جاتىر. بۇل ماسەلە ارنايى نورمالارمەن جانە ەرەجەلەرمەن رەتتەلەدى. مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋعا جەڭىل-جەلپى, سالعىرت قاراۋعا بولمايدى. زاڭ تالابى ءاردايىم ورىندالۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, ەڭ الدىمەن, زاڭنىڭ تۇپكى ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ كەرەك. مەملەكەتتىك رامىزدەردى قادىرلەپ, ولاردى جونىمەن پايدالاناتىن وتانشىل ازاماتتاردى بارىنشا قولداۋ قاجەت. مەن ۇيلەردە, كولىكتەردە, كوشەلەردە, سونداي-اق ەلىمىزدەگى, اسىرەسە شەتەلدەگى سپورتتىق جانە وزگە دە ءىس-شارالاردا كوك تۋىمىز جەلبىرەپ تۇرعاندا قۋانىپ قالامىن. سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى بىرلىگى بەكەم ۇلت ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. ولاردىڭ ارەكەتتەرىنەن تۋعان ەلىن ماقتان تۇتاتىنى بايقالىپ تۇرادى.
قازاقستاننىڭ اسپانمەن استاسقان كوك تۋىن بۇكىل الەم بىلەدى. ەلىمىزدىڭ سپورتشىلارى جارقىن جەڭىسىمەن, عالىمدارى ىرگەلى ەڭبەگىمەن, ونەرپازدارى تاماشا دارىنىمەن وتانىمىزدى جەر جۇزىنە تانىتىپ ءجۇر. ءار ازاماتىمىزدىڭ جەتىستىگى – قازاقستاننىڭ جەتىستىگى, ءار ورەنىمىزدىڭ ابىرويى – بارشا قازاقتىڭ بەدەلى. ءبىز تۋعان جەرگە جاناشىرلىعىن, تۋعان ەلگە ادالدىعىن ناقتى ىسپەن كورسەتەتىن ناعىز پاتريوت ازاماتتاردى قولداۋىمىز قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق پرەزيدەنت جاسامپاز وتانشىلدىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا توقتالا كەلە, «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق اكتسياسىنا, ۆولونتەرلىك قوزعالىستارعا, قايىرىمدىلىق شارالارعا, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىككە جانە ەل يگىلىگىنە ارنالعان باسقا دا جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىسۋ جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جاسامپاز وتانشىلدىقتىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايتتى.
«تازا قازاقستان» ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. تازالىق حالقىمىزدىڭ ادال نيەتى مەن تازا پەيىلىنەن باستالادى. بۇل – ەڭ الدىمەن كوشەلەردى, ۇيلەردى تازا, ۇقىپتى ۇستاۋ دەگەن ءسوز. تازا قازاقستان – ادەمى ۇران دا, ناۋقان دا ەمەس, بۇل – كۇندەلىكتى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. تازالىق ءتارتىپتى كۇشەيتەدى, ال ءتارتىپ جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. وسى ماڭىزدى تۇجىرىمدى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ وتە ماڭىزدى. ءبىز سوندا عانا ناعىز وركەنيەتتى جانە ىلگەرى قادام باسۋشى وزىق ەل بولامىز.
قازاقستاننىڭ پاتريوتى بولۋ – ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ دەگەن ءسوز. ۇلت مۇددەسىن جەلەۋ ەتىپ بوس ايقايعا باساتىن, ودان قالدى, ازاماتتارىمىزدىڭ وتانىمىزعا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىن ساياسي ۇپاي جيناۋعا پايدالانعىسى كەلەتىن تەرىس پيعىلدى ادامداردىڭ بىزگە قاجەتى جوق. بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە زاۋىتتاردا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا, مەكتەپتەردە, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي زەرتحانالاردا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە, جەكە كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ بىلىكتى ءارى تاباندى ەڭبەگىن, اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن جانە قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتارىمىزدىڭ وتانعا ادالدىعىن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جاسامپاز وتانشىلدىق دەۋگە بولادى», دەدى پرەزيدەنت.
زاڭ مەن ءتارتىپ – ورتاق مىندەت
قازاقستان ادىلەتتىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ مەكەنى, ەڭبەكقور ادامداردىڭ ەلى بولۋعا ءتيىس. وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى زاڭ ۇستەمدىگى مەن جاسامپاز ەڭبەك جوعارى تۇرمىستىق مادەنيەت يدەولوگياسىمەن استاسىپ جاتۋى كەرەك ەكەنىن, وسى قاعيداتتار كوپتەگەن ەلدە تابىستى ءارى بەرەكەلى ءومىر ءسۇرۋدىڭ فورمۋلاسى سانالاتىنىن, مۇنداي باستى قۇندىلىقتار مەن ومىرلىك ۇستانىمدار ءار ادامنىڭ بويىنا وتباسىنان, مەكتەپ قابىرعاسىنان دارۋى ءۇشىن ىرگەلى ينستيتۋتتاردى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
ء«تۇرلى ساياسي اۆانتيۋريستەردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزەگىنە بالتا شابۋىنا, جاستاردى «جاڭالىق» بولىپ كورىنەتىن جات قۇندىلىقتارعا ەلىكتىرىپ, اداستىرۋىنا جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. مەنىڭ نەنى مەڭزەپ تۇرعانىمدى ءبارىڭىز تۇسىنگەن شىعارسىزدار دەپ سەنەمىن. مەملەكەت ءداستۇرلى مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا, ەلدى ىشتەن ىرىتەتىن زياندى نارسەلەردى, تۋراسىن ايتساق, ەرسى قىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا توسقاۋىل قويۋعا مىندەتتى.
قوعامىمىزدا ەر مەن ايەل ءوز ەركىمەن شاڭىراق كوتەرىپ, نەكەسىن مەملەكەتتىك مەكەمەدە رەسمي تۇردە تىركەيتىن ءداستۇرلى وتباسى ينستيتۋتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان نىعايتا تۇسكەن ءجون. بىراق مەملەكەتتىڭ مورالعا قاتىستى رەسمي ۇستانىمىنا ساي كەلمەيتىن كوزقاراسى ءۇشىن بىرەۋدى قىلمىستىق قۋدالاۋعا, مورالدىق جاعىنان كەمسىتۋگە ەش جول بەرۋگە بولمايدى. ال مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن ء«ار ازاماتتىڭ تاڭداۋ قۇقىعى بار. الايدا ەشكىم ءوز تاڭداۋىن بىرەۋگە كۇشتەپ تاڭا المايدى» دەگەن فورمۋلامەن تۇيىندەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بارلىق ازاماتتىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن, ار-نامىسىن تاباندىلىقپەن قورعاي بەرەدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن پرەزيدەنت جۋىردا شىمكەنتتە ورىن العان قايعىلى وقيعاعا ارنايى توقتالدى. نۇراي ەسىمدى بويجەتكەننىڭ كىسى قولىنان قازا بولۋى بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرگەنى بەلگىلى. ۇلتتىق قۇرىلتايعا وسى وقيعا بويىنشا 130-دان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. كۇدىكتىنىڭ نۇرايدى اڭدىپ, مازا بەرمەي, قوقان-لوقى كورسەتىپ, اقىرى مۇنىڭ ارتى ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىردى. پرەزيدەنت وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترىنە شىمكەنت قالالىق دەپارتامەنتىنىڭ ارەكەتىنە قۇقىقتىق باعا بەرۋدى تاپسىرعانىن, باس پروكۋرور دا بۇل ماسەلەنى مۇقيات تەكسەرەتىنىن ايتىپ, قىز الىپ قاشۋ – ادام ۇرلاۋ, بۇل ۇلتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ورەسكەل, جابايى قىلمىس ەكەنىن ايرىقشا اتادى.
مەملەكەت باسشىسى مۇنداي قاتىگەزدىككە ەشقاشان جول بەرۋگە بولمايتىنىن, جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ سانا-سەزىمى ءوسىپ, قوعامدا ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى ارتىپ, زاڭنامالىق وزگەرىستەر دە سوعان ساي بولۋى وتە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. «زاڭ مەن ءتارتىپ بارىنە ورتاق. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى زاڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت.
«كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كۇشى – حالىقتا. ازاماتتارىمىزدىڭ جاسامپازدىق قۋاتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز كەز كەلگەن كەدەرگى مەن توسقاۋىلعا قارسى تۇرىپ, وراسان زور تابىسقا جەتەرىنە كامىل سەنەمىن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, مەن ءتۇرلى جوسپارلار قۇرىپ, ستراتەگيالار جاساۋدى قۇپتاي بەرمەيمىن. سەبەبى بوس قيالعا بەرىلىپ, قۇرعاق ۋادە بەرۋگە تۇبەگەيلى قارسىمىن, – دەگەن پرەزيدەنت بولاشاققا باعدار جاساپ, جوسپار قۇرعاندا ومىرگە شىنايى كوزقاراسپەن قاراعان ءجون دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. – ءبىز وتە قاۋىرت داۋىرگە قادام باستىق. بۇل ادامداردىڭ ۇيرەنشىكتى ءومىر سالتىن بۇزادى, سانا-سەزىمىن وزگەرتەدى. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تۇبەگەيلى جاڭا ورتا قالىپتاستىرادى. وندا ابدەن ورنىعىپ قالعانداي كورىنەتىن ۇعىمدار مەن تاجىريبەلەرگە مۇلدەم ورىن جوق. جاھاندىق تسيفرلىق ەكونوميكا داۋىرىندە مەملەكەتتەردەگى حالىق سانى بۇرىنعىداي اسا ماڭىزدى بولماي قالاتىن سياقتى. جاساندى ينتەللەكت زامانىنا بەيىمدەلە بىلگەن, سوعان قاراپ تىرشىلىگىن تۇزەگەن, ءتىپتى جاڭا ۇدەرىستەرگە ناقتى ءارى بەلسەنە قاتىسقان ەلدەر عانا تابىسقا جەتپەك. سوندىقتان قازاقستان تسيفرلاندىرۋ ءىسىن قارقىندى دامىتىپ, جەكە جانە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزە باستادى».
پرەزيدەنت ءبىلىم, عىلىم جانە جوعارى تەحنولوگيا سالاسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالىناتىنىن, سەبەبى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل, اسىرەسە, ەل دامۋىنىڭ قازىرگىدەي تاريحي, بەتبۇرىستى كەزەڭىندە حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتتى. ەڭ باستىسى, بۇل جوسپارلار جۇرتتى قۇر ۋادەمەن جارىلقايتىن تۇساۋكەسەر راسىمدەر مەن فورۋمداردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويماۋى كەرەك ەكەنىن, پيار-اكتسيالار مەن كوز الدايتىن جالعان ىلگەرىلەۋگە ەمەس, ناقتى جەتىستىككە ۇمتىلۋىمىز قاجەت ەكەنىن اتادى.
«تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلىن ءسان قۋىپ, ۇرانداتۋ ءۇشىن جاريالاعان جوقپىز. بۇل شەشىم بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتقا ناقتى مىندەت جۇكتەپ وتىر. بۇل – ستراتەگيالىق مىندەت. سوندىقتان مەملەكەت ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى وسى مىندەتتى ورىنداۋعا قاتىستى تالاپ تا وتە جوعارى بولماق. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ ناتيجەسى ناقتى ءارى كوزگە كورىنەتىن كورسەتكىشتەرمەن ولشەنۋگە ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, شەشىم قابىلداۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتۋى كەرەك.
دەگەنمەن باسقارۋ ىسىندە بەلەڭ العان بەرەكەسىزدىكتى وزىق تەحنولوگيالار ءوز بەتىمەن جويىپ جىبەرە المايدى. مۇنى جەتە تۇسىنگەن ابزال. جۇمىس اۋەل باستان دۇرىس جولعا قويىلماسا, ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن مىندەتتەر كوبەيىپ, قاعازباستىلىق شارۋاعا كەدەرگى كەلتىرە بەرسە, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ارقىلى ءبارىن ءاپ-ساتتە جونگە كەلتىرەمىن دەۋ – بوس اۋرەشىلىك. سوندىقتان تسيفرلىق وزگەرىستەر ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن باسقارۋ جۇيەسىن رەتتەپ الۋ قاجەت. وسىعان وراي, شۇعىل مىندەت تۋىنداپ وتىر: مەملەكەتتىك سەكتورداعى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ مادەنيەتىن جاقسارتىپ, وعان باسقارۋ سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەر مەن قۇزىرەتتەردى ەنگىزۋ كەرەك. تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىنىڭ كومەگىمەن بارلىق سالاداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مول مۇمكىندىك بار. سونى دۇرىس پايدالانعان ءجون», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كومىر – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق اكتيۆىمىز
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن, ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتپەيتىن جاڭا ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مىقتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ قاجەت. لوگيستيكا سالاسىندا الدىمەن كورىنگەن جەرگە قويما سالىنىپ, سودان كەيىن عانا وعان اسا ماڭىزدى ينجەنەرلىك جۇيەلەر تارتىلىپ جاتاتىن قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك.
«ونىڭ ۇستىنە, مۇنداي نىساندار بارىنە بىرىڭعاي تالاپتارعا ساي كەلە بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان شىعىن كوبەيىپ, اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءمان-ماڭىزى جوعالادى. بۇل – باسقارۋ ىسىندەگى ساۋاتسىزدىقتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان مۇقيات ويلاستىرىلعان ءارى ورتاق ۇستانىم بولۋى قاجەت. بارلىق ءىت ينفراقۇرىلىمنىڭ سەنىمدى, ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۋاتتى داتا ورتالىقتار سالۋعا ارنالعان ارنايى ايماقتاردى الدىن الا انىقتاپ الۋ كەرەك. دەرەكتەردى تالداۋ ورتالىقتارىن ءدال سونداي جەرلەرگە سالۋ قاجەت. مۇنداي ورتالىقتاردا قۋات كوزدەرى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە سالقىنداتۋ جۇيەسى بولۋعا ءتيىس.
ۇكىمەت پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرگە ەكىباستۇز باسسەينىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتىن پايدالانا وتىرىپ, «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعى القابىن» جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. باستاما جامان ەمەس, ونىڭ قانشالىقتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن كورە جاتارمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت اتوم ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانىن كۇتپەي-اق, جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋدى قولعا الۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالدى. داتا-ورتالىقتار مەتاللۋرگيا كومبيناتتارى سياقتى كوپ مولشەردە ەنەرگيا تۇتىناتىنىن قاپەردە ۇستاۋدى ەسكە سالدى. سول سەبەپتى قۋات كوزدەرىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«قازاقستاندا 123,1 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات كولەمىندە ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى. بارلىق جوسپارىمىزدى تابىستى ورىنداۋعا بۇل جەتكىلىكسىز. مەن مۇنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاقىندا وتكەن وتىرىسىندا ناقتى اتاپ ءوتتىم. باسقاشا ايتساق, ءبىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك باسەكەدەگى ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرمىز.
قازاقستاننىڭ 33 ميلليارد تونناعا جۋىقتايتىن وراسان زور كومىر قورى بار. قازىرگىدەي قارقىنمەن وندىرە بەرسەك تە, كومىردىڭ قورى 300 جىلعا جەتەدى. ەلىمىزدە جىل سايىن 110 ميلليون توننادان استام كومىر وندىرىلەدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە الدىڭعى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرەمىز. كومىر – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق اكتيۆىمىز. ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن تۇگەل جوياتىن زاماناۋي تەحنولوگيانى قولدانىپ, كومىردى تولىق پايدالانۋ كەرەك. پرەزيدەنت ترامپ «ماعان جەل ەمەس, كومىر ۇنايدى», دەپ دۇرىس ايتادى. مۇندا اقيقات بار. كومىرمەن قۋات ءوندىرۋ ىسىنە ۇلتتىق جوبا مارتەبەسى بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە ۇلتتىق جوبانى ازىرلەپ, 20 ناۋرىزعا دەيىن قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ.
سونداي-اق تىم سوزبالاڭعا ءتۇسىپ كەتكەن كوكشەتاۋ, سەمەي, وسكەمەن قالالارىنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋدى, ونى جۇرتشىلىق اسىعا كۇتىپ وتىرعانىن ايتا كەلە, ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ جۇمىسىنا سىن-ەسكەرتپە جاسادى.
«كۋرچاتوۆتاعى ەلەكتر ستانساسى مەن ەكىباستۇزداعى 2-گرەس-ءتىڭ قوسىمشا ەنەرگوبلوكتارىن ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ, 3-گرەس-ءتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ ورنىقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭگەرىمدى قۋات كوزدەرىن تەزىرەك ىسكە قوسۋ كەرەك. بۇل – ەڭ الدىمەن گازدان قۋات وندىرۋگە قاتىستى ماسەلە. جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ارقىلى تابيعي گاز ءوندىرۋ ءىسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, كوگىلدىر وتىن ءوندىرىسى ەكونوميكامىزدىڭ كۇن وتكەن سايىن ءوسىپ بارا جاتقان سۇرانىسىن وتەي الماي كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە تاۋارلى گاز يمپورتى 18 پايىزعا ءوسىپ, 4,5 ميلليارد تەكشەمەترگە جەتتى. سوعان قاراماستان, جاڭا گاز كەنىشتەرىن اشۋ جۇمىستارى وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل – ءتيىمسىز جوسپارلاۋدىڭ تىكەلەي سالدارى. قازىرگى ەرەكشە جاعدايدا بۇعان مۇلدەم جول بەرۋگە بولمايدى. مەن «QazaqGaz» باسشىلىعىنا جەكە قاراجات ەسەبىنەن جانە ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى بولاشاعى زور ۋچاسكەلەردى يگەرۋگە كىرىسۋدى تاپسىردىم.
ۇكىمەت «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرگە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, جاڭا كومىرسۋتەگى كەنىشتەرىنىڭ يگەرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. گاز وڭدەۋگە قاتىستى ءىرى جوبالاردىڭ دەر كەزىندە ىسكە قوسىلۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا العان ءجون. بىزگە قۇر نيەتتى عانا تانىتاتىن قۇجاتتار ەمەس, ناقتى ناتيجەلەر كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى رەزەرۆ – ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى. ونىڭ الەۋەتى ءتيىستى دەڭگەيدە پايدالانىلماي وتىر.
«اشىعىن ايتساق, وسى اسا ماڭىزدى باعىتتاعى جۇمىستار بەي-بەرەكەت جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ قولدا بار سۋ قورىنا شۇعىل تۇردە ناقتى باعالاۋ جاساعان ءجون. ويتكەنى كەڭەس زامانىنان قالعان مالىمەتتەر الدەقاشان ەسكىردى. عىلىم اكادەمياسىنداعى عالىمدارىمىز قايدا؟ ولار نەلىكتەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ سۋ قورىنا قاتىستى باعا بەرمەگەن؟ قازاقستاننىڭ سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن شىنايى كورسەتەتىن كارتا ازىرلەۋ قاجەت. ۋاقىت كۇتىپ تۇرمايدى. بۇل قۇجاتتاردى ازىرلەۋ جۇمىستارى گيدروەنەرگەتيكانى جەدەل دامىتۋعا كەدەرگى بولماۋعا ءتيىس. ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى كەيبىر گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋى قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
لوگيستيكالىق الەۋەتىمىزدى ءتيىمدى پايدالانعان ءجون
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كولىك-لوگيستيكا كەشەنىنە دە باسا نازار اۋدارا كەلە, ونى دۇرىس دامىتپاساق, ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, ەلىمىزدىڭ وراسان زور ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن قىرۋار شارۋا اتقارۋ كەرەكتىگىن قاپەرگە سالدى.
«ەلىمىزدە قىزۋ جۇمىس قولعا الىندى. مىڭداعان شاقىرىمدىق اۆتوكولىك جولدارى مەن تەمىر جولدار سالىنىپ, جوندەلىپ جاتىر. باستى باعىتتاردىڭ تالاپقا ساي ەمەس تۇستارى رەتكە كەلتىرىلىپ جاتىر. ۆوكزالدار, تەڭىز جانە اۋە پورتتارى, سونداي-اق قۇرعاق پورتتار جاڭعىرتىلىپ, كەي جەردە جاڭادان سالىنىپ جاتىر. مۋلتيمودالدى تاسىمال ءتۇرى دە دامىپ كەلەدى.
اۆتوكولىك تاسىمالى سالاسى دا اسا ماڭىزدى. ەلدەگى اۆتوكولىك جولدارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جاڭعىرتۋ – ايرىقشا ماڭىزدى مىندەت. بۇل, بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ترانزيت ءدالىزى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, وبلىستار اراسىنداعى كولىك بايلانىسىن بارىنشا جاقسارتادى.
جاقىندا قىزىلوردا – جەزقازعان جولىنىڭ قىزىلورداعا تيەسىلى بولىگى سالىنىپ ءبىتتى. جىل سوڭىنا دەيىن ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى بولىگىندە كولىك قوزعالىسى تولىق اشىلادى. جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى – شامامەن 400 شاقىرىم», دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار باستالماق. اتاپ ايتقاندا, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» – قازاقستانداعى ەڭ نەگىزگى جولدىڭ ءبىرى. الايدا ونىڭ قىزىلوردا – اقتوبە اراسىنداعى بولىگى – تار, كولىك اپاتتارى ءجيى بولىپ جاتادى. پرەزيدەنت بيىل وسى باعىتتا 4 جولاقتى جاڭا كۇرە جولدىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنىن جەتكىزدى.
«قازىرگى جولدىڭ كوبى وبلىستاردىڭ ىشكى جولى بولىپ قالا بەرەدى. سونداي-اق مەن بىلتىرعى جولداۋىمدا «بەينەۋ – سەكسەۋىل» جولىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋدى تاپسىرعانىمدى بىلەسىزدەر. ونداعى جۇمىستار دا بيىل باستالماق. جوبا جۇزەگە اسقان سوڭ, «ورتا ءدالىزدىڭ» قاشىقتىعى 900 شاقىرىمعا قىسقارادى, ياعني اقتاۋ, قۇرىق پورتتارىنا تۋرا جول اشىلادى. قاراعاندى – جەزقازعان باعىتىنداعى جول تالاي جىلدان بەرى توزىپ تۇر. بيىل ەسكى جولدىڭ قاپتالىنا ەكى جولاقتى جاڭا جول سالۋعا كىرىسەمىز. كەيىن ەسكى جولدى دا جاڭعىرتىپ, ءتورت جولاق ەتۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان بولەك, سارىاعاش ماڭىنداعى كولىك قوزعالىسى دا وتە تىعىز. سوندىقتان وسى جىلى «سارىاعاش اينالما جولىنىڭ» قۇرىلىسى قولعا الىنادى. بارلىق جۇمىستىڭ ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىندالۋىن تىكەلەي باقىلاۋدا ۇستايتىن بولامىن. سەبەبى بۇل جوبالار ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كولىك-لوگيستيكا ورتالىعى رەتىندەگى الەۋەتىن مەيلىنشە نىعايتا تۇسەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, اۆتوكولىك جولدارىمەن قاتار تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن دا كەڭەيتىپ, جاقسارتۋ جۇمىسىن جالعاستىرعان ءجون. بۇل – تاسىمال جولدارىنىڭ ءوزارا بايلانىسى تۇرعىسىنان العاندا وتە ماڭىزدى ماسەلە. بىلتىر «دوستىق – مويىنتى» تەمىرجولىنىڭ ەكىنشى جەلىسى ىسكە قوسىلعانىن, الماتىنى اينالىپ وتەتىن تەمىرجول قۇرىلىسى اياقتالعانىن, مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ايتارلىقتاي كوتەرىپ, بۇعان قوسا, بيىل «قىزىلجار – مويىنتى» جانە «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىلەرى سالىناتىنىن ايتتى. سونداي-اق «التىنكول – جەتىگەن» جانە «جەزقازعان – سەكسەۋىل» باعىتتارى بويىنشا تەمىرجول ۋچاسكەلەرى جاڭعىرتىلماق.
«اۋە جولدارىن دامىتۋ ءىسى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جاڭا حالىقارالىق رەيستەردى ىسكە قوسۋ قاجەت. بۇل – ەكونوميكالىق ماسەلە عانا ەمەس, ازاماتتارى الەمدى ەمىن-ەركىن ارالايتىن اشىق قوعامى بار مەملەكەت ەكەنىمىزدى بىلدىرەتىن قادام. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا وننان اسا حالىقارالىق كولىك ءدالىزى بار. بۇل – وڭ ءۇردىس, ونى بارىنشا دامىتۋ كەرەك. ءدال وسى كەزدە قازاقستان ءوزىن حالىقارالىق كولىك-ترانزيت ءدالىزى رەتىندە تانىتۋعا ءتيىس. جاھاندىق لوگيستيكا كارتاسىنان لايىقتى ورنىمىزدى يەلەنۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جانە ايقىن ءىس-قيمىل ستراتەگياسى كەرەك.
ۇكىمەتكە اۆياتسيا سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە اۋەمەن جۇك تاسىمالداۋ ىسىندە ناقتى ناتيجەگە جەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەۋرازيانىڭ اۋەمەن جۇك تاسىمالدايتىن ورتالىعى بولا الماي وتىرعانى – كەشىرىلمەيتىن قاتەلىك, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بۇل – ناعىز ابسۋرد. ۇكىمەت جۇك تاسىمالدايتىن مەملەكەتتىك اۋە كومپانياسىن قۇرۋ بارىسىندا قاتە شەشىم قابىلدادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل مىندەتتى «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنا جۇكتەدى. ەگەر ۇكىمەت تاپسىرمانى ورىنداۋعا قاۋقارسىز بولسا, بۇل جۇمىستى جەكە قۇرىلىمدارعا وتكىزىپ بەرىڭىزدەر», دەپ سىنعا الدى پرەزيدەنت.
تاياۋدا وتكەن كەڭەيتىلگەن كەڭەستە اۆياوتىننىڭ قىمباتتىعى وسى سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن, ونىڭ باعاسى تىم قىمبات بولۋىنا بايلانىستى, كورشى ەلدەردىڭ اۋەجايلارىنداعى باعامەن باسەكەلەسە المايتىنىن, ءوزىمىز 100 ميلليون توننا كولەمىندە شيكى مۇناي وندىرەتىن ەل بولا تۇرا, قارا التىنى جوق مەملەكەتتەرمەن اۆياكەروسين باعاسى جاعىنان تالاسقا تۇسە الماي وتىرعانىمىزدى تىلگە تيەك ەتكەن مەملەكەت باسشىسى وسى رەتتە, ەلىمىزدەگى تانىمال ەكونوميستەرگە دە, ەنەرگەتيكتەرگە دە ايتار قاتاڭ سىن-ەسكەرتپەسى بار ەكەنىن, كادرلىق شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولۋى دا مۇمكىندىگىن قاپەرگە سالدى.
جەمقورلىقتى جويۋدىڭ زارۋلىگى
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق ماقساتى – ەكونوميكانىڭ ساپالى ءوسۋ قارقىنىن باسەڭدەتپەۋ ەكەنىن ايتتى. سول ءۇشىن ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە قاتىستى جۇمىستار قولعا الىنىپ, جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭ باستالعانى جاريالانعانىن, ەكونوميكا جانە بيزنەس سالاسى جاڭا سالىق رەجىمىنە كوشىپ جاتقانىن, ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار فيسكالدىق جۇيەدەگى وزگەرىستىڭ ەلدى دۇرلىكتىرمەي, بىرقالىپتى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سالىق كودەكسىن قولدانۋعا قاتىستى جۇرتشىلىقتىڭ ويعا قونىمدى, سىندارلى ۇسىنىستارىن مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك. قاجەت بولسا, تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن ءجون. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, سالىق كودەكسى قاسيەتتى كىتاپ ەمەس.
«قوعامدا وزگەرىستەر جاساعان كەزدە حالىقپەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ اسا ماڭىزدى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە قاتىستى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حاباردار بولىپ, ولاردىڭ تالاپ-تىلەگىنە ۋاقتىلى جاۋاپ بەرۋگە جول اشادى. كەيىنگى كەزدە ماعان جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ تاسىلىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى كەلىپ تۇسەتىن بولدى. جۋىردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا مەن بۇعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى ايتتىم. ءبىلىم سالاسىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ قازىرگى ءتارتىبى بۇرمالانعان. بۇل ولقىلىقتى ۋاقىت وزدىرماي تۇزەتۋ قاجەت. جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە جۇرگىزىلگەن اۋديت ناتيجەسىندە زاڭسىز جانە نەگىزسىز شىعىندارعا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. بۇل تۇيتكىل جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ وسالدىعىنان تۋىنداپ وتىر.
ۇكىمەتكە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن شۇعىل تۇردە رەفورمالاۋ جۇكتەلدى. قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى كريتەريلەرىن ازىرلەۋ كەرەك. وسى ورايدا, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ىسىندە بيزنەس سالاسى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرگەن ءجون», دەگەن ق.توقاەۆ مۇنداي, ءتىپتى بۇدان دا زور ماسەلەلەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا تۋىنداپ وتىرعانىن ايتتى.
سونداي-اق پرەزيدەنت الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ جۇمىسىن جان-جاقتى تەكسەرۋ بارىسىندا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ جايتتارى انىقتالعانىنا, مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى جىمقىرۋ ءۇشىن كوپە-كورنەۋ جالعان دەرەكتەر ۇسىنىلىپ, وتىرىك مالىمەتتەر ەنگىزىلگەنىنە توقتالدى.
«بۇكىل ەل ەكونوميكامىزدى وركەندەتىپ, ينفراقۇرىلىم جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا قارجىسىن جۇمساپ جاتسا, الەۋمەتتىك سالاعا بولىنگەن وراسان زور قاراجات تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتىر. مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا مەملەكەت 2024–2025 جىلداردىڭ وزىندە 7,8 تريلليون تەڭگە ءبولدى ەمەس پە؟ تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ايتايىن, بۇل – 15,5 ميلليارد دوللار دەگەن ءسوز.
مەملەكەتتىڭ ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمساپ جاتقان قارجىسى, ەڭ الدىمەن, ازاماتتارىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالاتىنىن جانە ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ستراتەگياسىمەن ۇشتاسىپ جاتقانىن تۇسىنگەن ابزال.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قيتۇرقى امال-ايلاسىن تاۋىپ, پايداعا كەنەلىپ جاتقانداردى انىقتاۋ تاپسىرىلدى. مەن ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىن قارجى مينيسترلىگىنە بەرۋ تۋرالى شەشىمىن قولدايمىن. الەۋمەتتىك سالا باسشىلارىنىڭ بىلىكسىزدىگى مەن مەملەكەت مۇددەسىنە نەمقۇرايلى قاراۋىنىڭ سالدارىنان قوردا وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىر. بۇل جاعدايدا پاتريوتيزم تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان شەنەۋنىكتەر ادال بولۋعا ءتيىس دەگەن تالاپ جالپى مەملەكەتتىك اۋقىمداعى وزەكتى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
شەكتەن شىققان الاياقتار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە شىنداپ قاتەر توندىرۋگە اينالعانىن, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىندا قوماقتى قارجى قولدى بولسا, سول ۋاقىتتا «جەدەل جاردەم» قىزمەتكەرلەرى مەن فەلدشەرلەر الاياقتاردىڭ ارباۋىمەن نارازىلىق اكتسياسىنا شىعىپ, الەۋمەتتىك تالاپتار قوياتىنىن ايتقان پرەزيدەنت ەل تۇرعىندارىنىڭ دا الاياقتاردىڭ قۇربانى بولىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى.
«كوپتەگەن ادام ادال ەڭبەكپەن تاپقان تابىسىنان ايىرىلىپ وتىر. الداۋعا سەنىپ, قىلمىستىق قارجى وپەراتسيالارىنىڭ قاقپانىنا ءتۇسىپ جاتىر. الەمدە يمميگراتسيالىق الاياقتىق تا قاتتى ۋشىعىپ تۇر. ەۋروپا مەن اقش-تا نە بولىپ جاتقانىن بارشاڭىز كورىپ-ءبىلىپ وتىرسىزدار. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى. سەبەبى ۋاقىت وتكەن سايىن قازاقستان شەتەلدىكتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جانە تۇراقتاپ قالۋىنا قولايلى ەلگە اينالىپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازاقستان اۋماعىندا شەتەلدىكتەردىڭ تۇراقتى تۇرۋىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن زاڭسىز قۇجات اپەرۋمەن اينالىسقان الاياقتاردىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەدى.
ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك سالاداعى الاياقتىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت. سونداي-اق ۇساق بۇزاقىلاردان, ۆاندالدار مەن ۇرىلاردان باستاپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىنە جانە قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزعىسى كەلەتىن ارانداتۋشىلارعا دەيىن, قىسقاسى, زاڭ مەن ءتارتىپتى بۇزعانداردىڭ ءبارىن باتىل تۇردە جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەت. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەڭ باستى مىندەتتىڭ ءبىرى», دەدى ق.توقاەۆ.
تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى بارلىق جەردە جاپپاي جۇرگىزىلەتىنىنە, سوندىقتان دەربەس دەرەكتەردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قورعاۋعا, ازاماتتاردىڭ قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىنە ءسوز ارناعان مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – حالىقارالىق احۋال شيەلەنىسىپ تۇرعان زاماندا ستراتەگيالىق ەكونوميكالىق سەرىكتەستەرىمىزبەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا دا ەكپىن بەردى.
ء«بىزدىڭ ۇستانىمىمىز ايقىن: قازاقستان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى قولدايدى, وسى ۇدەرىسكە بەلسەنە اتسالىسادى. بىراق بۇل ىقپالداستىق ءبىزدىڭ مۇددەمىز تۇرعىسىنان قاراعاندا ءادىل بولۋى كەرەك. بيىل قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا توراعالىق ەتەدى. ءبىز ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرەمىز. ساۋداداعى كەدەرگىلەردى جويۋ, نەگىزسىز پروتەكتسيونيزمگە قارسى كۇرەسۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسى ورىنسىز قىسىمعا ۇشىراپ وتىرعانىن قالىپتى جاعداي دەۋگە بولمايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ سۋبسيديا بەرىلەتىن ونىمدەرى كوبەيىپ كەتكەندىكتەن, وتاندىق تاعام ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرى ءونىم ءوندىرۋدى ازايتۋعا ءماجبۇر. ال بۇل – ءبىز ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى. سوندىقتان ينتەگراتسيانىڭ ءادىل جۇرگىزىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىرمىن. ۇكىمەت ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن بارىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. تاراپتاردىڭ مۇددەسى ءادىل ەسكەرىلەتىن ورتا تۇستى تاۋىپ, قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن دايەكتى, كاسىبي تۇردە قورعاۋ قاجەت. سوندا عانا ەكونوميكامىزدى حالىقارالىق نارىقتاعى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەتە الامىز», دەدى پرەزيدەنت.
يبراھيم كەلىسىمىنە قوسىلۋ – دۇرىس شەشىم
بۇگىندە الەم جاڭا, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىستاردىڭ كۋاسى بولىپ وتىر. پرەزيدەنت بۇعان قازىرگى قوعام دا, كەيىنگى ۇرپاق تا بەيىمدەلۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. ءارى دۇنيە جۇزىندە سەنىم داعدارىسى كۇشەيە تۇسكەنىن, جاھاندا اسكەري شىعىندار رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتكەنىن, ياعني ءۇش تريلليون دوللارعا جۋىقتاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ال 2035 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش تاعى ەسەلەپ ءوسۋى مۇمكىن.
كۇن وتكەن سايىن ءورشي تۇسكەن ميليتاريزاتسيا حالىقارالىق قوعامنىڭ الەمدە ءادىل ءتارتىپ قۇرۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىن جوققا شىعارىپ جاتىر. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا سىرتقى ساياساتتىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسى ونىڭ بارىنشا تەڭگەرىمدى بولىپ, مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىن قورعاۋعا جانە ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالۋى كەرەك ەكەنىن باسا اتاپ كورسەتتى.
«جالپى, ديپلوماتيادا بۇرىس شەشىمنىڭ سالدارى وتە اۋىر بولادى. مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان مۇددەلەرىنە ورىن تولماس نۇقسان كەلۋى ىقتيمال. بىزگە بۇل جاعداي جاقسى تانىس. ەكونوميكا سالاسىندا ءبىر جوسپاردى نەمەسە تۇجىرىمدامانى باسقا ءبىر باعدارلامالىق قۇجاتپەن الماستىرۋعا بولادى. ال حالىقارالىق شارتتارعا قول قويعان سوڭ ودان باس تارتا المايسىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا, ديپلوماتيا – بۇل ىمىراعا كەلۋدىڭ, كەلىسىمنىڭ بالاماسىز قۇرالى. بىراق قاقتىعىس پەن داۋ-جانجالعا اپاراتىن جول ەمەس. كەز كەلگەن قاقتىعىستى ەگەر شىنايى نيەت پەن ءتيىستى كاسىبيلىك بولسا, ەڭسەرۋگە بولادى.
«مەن يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. پرەزيدەنت ترامپ تاريحتىڭ استارىن جانە قازىرگى ساياسي احۋالدى تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ جاساعان مۇنداي كەلىسىمدەر ديپلوماتيالىق يننوۆاتسيا دەۋگە بولادى. ول تاياۋ شىعىستا بەيبىتشىلىكتى مىقتاپ ورناتۋعا ارنالعان يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ جونىندەگى شەشىمىنىڭ دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا بار كۇشىن سالادى. بۇل كەلىسىمنىڭ تۇپكى ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ اتاۋىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. اۆراام, ياعني, يبراھيم ءدىن تاريحىندا يۋدايزم, حريستيان جانە يسلام دىندەرىنە ورتاق پايعامبار بولىپ ەسەپتەلەدى. ەلىمىز بۇكىل ادامزاتتى بىرىكتىرەتىن قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس. ءبىز ءتۇرلى حالىقتار مەن ءدىن وكىلدەرى اراسىندا تاتۋلىق بولعانىن قالايمىز. سول سەبەپتى, وسى كەلىسىمگە قوسىلعانىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسى ەرەكشە, بۇل شەشىم ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە وڭ سەرپىن بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى «ورتا دەرجاۆا» جانە جەر كولەمى بويىنشا يسلام الەمىندەگى اسا ءىرى مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بارشاعا تۇسىنىكتى ءادىل ساياسات ۇستانىمىن ءاردايىم ساقتايتىنىن جەتكىزدى.
«سىرتقى ساياساتتاعى ءىس-ارەكەتىمىزدىڭ ءبارى ءبىر عانا ماقساتتى كوزدەيدى. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ جەرىنىڭ تۇتاستىعىن, قاۋىپسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە مەن ءۇشىن تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات! بۇل – مەرەيتوي كەزىندەگى ۇران ەمەس, قازىرگى دۇربەلەڭگە تولى زاماندا ۇلتتىق ستراتەگيامىزدىڭ نەگىزگى قاعيداسى. مەن «تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن, جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىم» ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىن. ءبىز ەل بىرلىگىن ساقتاپ, ءوسىپ-وركەندەگەن, ابىروي-بەدەلى جوعارى ءارى قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋدى باستى مىندەتىمىز دەپ ساناۋىمىز قاجەت. وسى ماقساتقا ستراتەگيالىق تۇرعىدان قاراپ, پاراساتتى, دانا حالىق ەكەنىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك.
بۇرىن دا ايتقام, قازىر دە اتاپ وتكىم كەلەدى: ءبىز «تاريحي جاراقات العان» ۇلت پسيحولوگياسىنان ءبىرجولا ارىلۋىمىز كەرەك. باسقا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتتىڭ ءبارىن وزگە حالىقتاردان كورۋ, ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايىنا جازىلعان اششى تاعدىر تۋرالى بىتپەيتىن پىكىرتالاستار جۇرگىزۋ – كەشەگى كۇنمەن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ءسوز. بۇكىل الەم وزگەرىپ جاتىر, بىزگە دە وزگەرەتىن ۋاقىت كەلدى», دەي كەلە قاسىم-جومارت توقاەۆ وتانداستارىمىزدى ۋاقىت كوشىنەن قالماي, تەك العا قاراي جۇرۋگە, وتكەنگە بايلانباي, بولاشاققا ۇمتىلۋعا شاقىردى.
الەم بارلىق سالادا اۋقىمدى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. ساياسات پەن ەكونوميكادان باستاپ, كليمات, تەحنولوگيا سالاسىنا دەيىنگى بارلىق باعىتتار ديناميكالىق دامۋدا. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي جاعدايدا باتىل ءارى توسىن يننوۆاتسيالىق شەشىم قابىلداپ, ەش نارسەدەن قورىقپاۋىمىز كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.
«مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە «ەگەر الدەكىمنەن نەمەسە الدەنەدەن قورىقساڭىزدار, ماعان قىزمەتتىك حات جازىڭىزدار. ەگەر سىزدەر قابىلداعان شەشىمنىڭ, ءيا بولماسا ۇسىنىستىڭ پايداسى بولاتىنىن بايقاسام, وڭ رەزوليۋتسيا قويامىن. بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى وزىمە الامىن» دەپ ەسكەرتتىم. وسى ۇندەۋدى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, كاسىپكەرلەر مەن عالىمدارعا قاراتا ايتىپ وتىرمىن. ۇلكەن ءارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ۋاقىتى كەلە جاتىر, ءتىپتى, باستالىپ كەتتى دەۋگە بولادى. ەلىمىز جاڭا تاريحي الەمنەن لايىقتى ورنىن يەلەنۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
كەلەشەگىمىزدى ايقىندايتىن شەشۋشى جىل
بيىل قازاقستاننىڭ كەلەشەگىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن اسا ماڭىزدى جىل. مۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ ءوتتى. ەلىمىز اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقالى تۇر. الداعى پارلامەنتتىك رەفورما وسى وزگەرىستەردىڭ وزەگى بولاتىنى انىق.
«جولداۋىمدا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىمدى بىلەسىزدەر. بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلە قوعامدا كەڭىنەن تالقىلاندى. مەن بىلتىر 8 قازاندا پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى وكىمگە قول قويدىم. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى زاڭگەرلەر, ساراپشىلار, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى. ەلدىك ىسكە بەيجاي قارامايتىن باسقا دا ازاماتتارىمىزدىڭ بۇل تالقىلاۋعا قاتىسۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان e-Otinish پلاتفورماسى مەن Egov پورتالىندا «پارلامەنتتىك رەفورما» دەگەن ارنايى ءبولىم اشىلدى. ازاماتتارىمىز وسى ماسەلەگە قاتىستى وزدەرىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ۇسىنىستارىن جولدادى. جۇمىس توبى كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى جيناقتاپ, زەردەلەپ, پارلامەنتتىك رەفورمانى بارلىق جاعىنان قاراستىردى, وتە ماڭىزدى جۇمىس اتقاردى. بۇل باعىتتاعى شارۋانىڭ ءبارىن ءوزىم تىكەلەي باقىلاۋدا ۇستادىم. بىلتىر قازان ايىنىڭ ورتاسىندا جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىن وتكىزدىم. جەلتوقساننىڭ 2-ءسى جانە 29-ى كۇندەرى تاعى ەكى جيىن بولدى. جاڭا جىلدان بەرى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى 3 رەت باس قوستى. سوڭعى وتىرىس كۇنى كەشە عانا قۇرىلتاي قارساڭىندا ءوتتى.
ءبىر سوزبەن, كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى قىزۋ تالقىلاۋلار جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى باستامانى حالىق قولداپ وتىر دەسەك, ەشقانداي قاتە بولماس. قوعامدىق پىكىردى ءبىلۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار جانە جۇمىس توبىنىڭ قورتىندىسى دا وسى پايىمعا كەلىپ توعىسادى. دەپۋتاتتار مەن پارتيا فراكتسيالارىنىڭ جەتەكشىلەرى جاقىندا ايماقتاردى ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ قايتتى. ولار حالىقتىڭ وسى باستامادان حاباردار ەكەنىن جانە رەفورمانى قولداپ وتىرعانىن ايتۋدا. بۇل جەردە قانداي دا ءبىر پىكىر قايشىلىعى جوق», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى باعىت-باعدارىمىز – ايقىن. ءارى الداعى وزگەرىستەرگە قاتىستى ورتاق مامىلە بار. ەسكە سالساق, وسىعان دەيىن جۇمىس توبى بارلىعىن جان-جاقتى ساراپتاي وتىرىپ, ناقتى پايىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالعان ەدى. نەگىزگى پىكىرتالاس «جاڭا پارلامەنت قانداي بولادى, نەشە دەپۋتاتتان تۇرادى؟ قۇرىلىمى قانداي بولادى جانە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟» دەگەن ساۋالدار جونىندە ءوربىدى. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى تەرەڭ زەردەلەپ, جان-جاقتى ساراپتاپ, مۇقيات ولشەپ, بايىپپەن تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس اسا ماڭىزدى, ءتىپتى شەشۋشى ماسەلە دەپ باعالادى. سونداي-اق جۇمىس توبىندا تالقىلانعان نەگىزگى ۇسىنىستاردى تانىستىردى. ەڭ الدىمەن, بولاشاق پارلامەنتتىڭ اتاۋىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
«قۇرىلتاي دەگەن اتاۋدى بەرۋ كەرەك دەپ سەنەمىن. قۇرىلتايدىڭ تاريحي اياسى دا, ماعىناسى دا حالقىمىزعا تۇسىنىكتى, جاقىن. قۇرىلتاي وتىرىستارىن جاڭعىرتۋ باستاماسىن مەن ءوزىم 2022 جىلى كوتەردىم. بۇل باياندامانىڭ باسىندا قۇرىلتاي جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن پايداسىنا دەن قويدىم. جالپى, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە قۇرىلتاي اتاۋىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ سيمۆولى رەتىندە ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
ال دەپۋتاتتار سانىنا كەلسەك, بۇل ماسەلە دە قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزدى. ەڭ كوپ پىكىر قايشىلىعى وسى ماسەلەگە قاتىستى بولدى. ءبىرىنشى تاراپ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنا قاراي پروپورتسيونالدى ۋاكىلدىك يدەياسىن ۇسىندى. ەكىنشى تاراپ دەپۋتات سانىن 500-گە دەيىن ارتتىرۋ قاجەت دەدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – شىن مانىندە ءتيىمدى ءارى كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ. جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگان ەلدەگى اۋقىمدى وزگەرىستەرگە زاڭنامالىق تۇرعىدا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە ءتيىس. الەمدەگى وزىق تاجىريبەلەرگە قاراساق, بۇل ءۇشىن دەپۋتات سانىن كوبەيتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. سوندىقتان, ماسەلە – ساندا ەمەس, ساپادا! ەڭ باستىسى, پارلامەنتتە ناعىز وتانشىل ازاماتتار – بىلىكتى ماماندار وتىرۋعا ءتيىس!
جۇمىس توبى ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارىن مۇقيات زەردەلەپ, قىزۋ تالقىلادى. اقىر سوڭىندا پارلامەنتتىڭ ماندات سانى 145 بولۋى كەرەك دەگەن بايلامعا كەلدى. جاڭا پارلامەنتتە توراعانىڭ ءۇش ورىنباسارى بولۋى مۇمكىن. ال كوميتەت سانى 8-دەن اسپاۋى كەرەك», دەپ قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەردى.
ودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىستاردىڭ تاعى ءبىر بولىگىنە توقتالدى. ياعني پارلامەنتتىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ ىسىندەگى قۇزىرەتى تۋرالى. قازىرگى كونستيتۋتسياعا سايكەس كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ قۇزىرەتى ءماجىلىس, سەنات جانە پرەزيدەنت اراسىندا تەڭدەي بولىنگەن. جۇمىس توبىندا وسى ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بارلىق مۇشەسى پارلامەنتتىڭ كەلىسىمىمەن عانا تاعايىندالۋى قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتىلعان. بۇعان قوسا, پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ بارلىق سۋديالارىن سايلاۋ قۇزىرەتىن جوعارى وكىلدى ورگان دەپۋتاتتارىنا بەرۋ قاراستىرىلعان. نەگىزىنەن بۇل بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلىك تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن نىعايتۋ جانە ۇلتتىق پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
ال ۇسىنىستاردىڭ ءۇشىنشى بولىگى جاڭا پارلامەنتتى جاساقتاۋ ءتارتىبى تۋرالى بولعان. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە, دەپۋتاتتار ەندى پروپورتسيونالدى جۇيە قاعيداتىمەن سايلانادى. مۇنداي ءتاسىل ساياسي پارتيالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءرولىن كۇشەيتەدى. سونداي-اق ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى.
«كەيبىر پارتيالار پارلامەنتپەن قاتار بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردى پروپورتسيونالدى جۇيەمەن جاساقتاۋدى ۇسىنعانىن بىلەمىن. بىراق ايماقتاردا ماجوريتارلىق جۇيەنى ساقتاپ قالۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ داۋىستارى, پىكىرلەرى جاقسى ەستىلۋى قاجەت. بۇل – مەن ءۇشىن ايقىن ۇستانىم.
تالقىلاۋ كەزىندە ماعان پارلامەنتتەگى پرەزيدەنت كۆوتاسىن قالدىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. بىراق مەن جاڭا پارلامەنت ەشكىمنىڭ قامقورلىعىنا, قاداعالاۋىنا مۇقتاج ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە ارنايى تاعايىندالعان «تاڭداۋلى تۇلعالار» بولماۋى كەرەك. ولار بارىنە بىردەي, ورتاق تارتىپپەن سايلانۋعا ءتيىس. سوعان سايكەس قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ارنايى كۆوتاسى دا الىنىپ تاستالادى. وسى ۇستانىممەن جاستارعا, ايەلدەر مەن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان كۆوتانى قوسا الىپ تاستاۋدى ۇسىنعاندار بولدى. بىراق بۇل مۇلدە باسقا ماسەلە. بۇل كۆوتا – الەۋمەتتىك ادىلدىك قاعيداتىنىڭ ايقىن كورىنىسى, سونداي-اق ەلىمىزدەگى بارلىق قوعامدىق-ساياسي وكىلدەردى ەسكەرەتىن ماڭىزدى تالاپ. سول سەبەپتى, وسى كۆوتالاردى وزگەرىسسىز ساقتاپ قالۋدى ۇسىنامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇعان قوسا, جۇمىس توبىندا پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسىن قازىرگى بەس پايىزدان جەتى پايىزعا قايتارۋ قاجەت دەگەن پىكىر ايتىلعان. بۇل ەرەجە كەزىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان بولاتىن. بەس جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن وسىنداي وزگەرىستەر سايلاۋ زاڭناماسىن جاقسارتۋعا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ مەجەنى تومەندەتۋ ارقىلى پارلامەنتتەگى ءىرى ساياسي كۇشتەردىڭ ۇستەمدىگىن ازايتىپ, پارتيالار اراسىنداعى باسەكەنى كۇشەيتۋ كوزدەلگەنىن ايتتى. ەسەسىنە, بۇگىندە وسى نورما تيىمدىلىگىن كورسەتىپ, ەل تاريحىندا العاش رەت ماجىلىسكە التى پارتيا ءوتتى. سوندىقتان پرەزيدەنت بەس پايىزدىق مەجەنى قالدىرۋدى قولدادى.
ۇسىنىستاردىڭ ءتورتىنشى بولىگى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جۇمىس ءتارتىبى مەن راسىمدەرىنە قاتىستى. وسىعان سايكەس جاڭا پارلامەنتتە دەپۋتاتتاردى بەس جىلعا سايلاۋ كوزدەلەدى. ونىڭ ۇستىنە زاڭ قابىلداۋدىڭ ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن پروتسەدۋراسى ۇسىنىلادى.
«دەپۋتاتتار ءبىرىنشى كەزەڭدە زاڭ جوباسىن جالپى ماقۇلدايدى. ودان كەيىن وزگەرىستەردى ماقۇلدايدى, سوڭىندا زاڭدى قابىلدايدى. وسىلايشا, ءبىز پارلامەنت قىزمەتىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ارقىلى وسىعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى جالعاستىرامىز. مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇعىرىن نىعايتىپ, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنا سايكەس ورنىقتى ساياسي جۇيە قالىپتاستىرامىز. باستى ماقساتىمىز دا – وسى. بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭا قۇرىلىمى بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ مىزعىماس نەگىزى بولماق.
تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىز ءبىر قوعام بولىپ قولعا العان پارلامەنتتىك رەفورما ەلىمىزدىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ قارقىنىن كۇشەيتىپ, ساپاسىن جاقسارتا تۇسەدى. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇعان كامىل سەنەمىن», دەدى پرەزيدەنت.
قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى قۇرىلادى
رەفورمالار قوعامنىڭ قاجەتتىلىگى مەن مەملەكەتتىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەتىن ۇدەرىس. مۇنى مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن ەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وزگەرىس جاساۋ ماسەلەسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەنىن جۇمىس توبى اياسىندا وتكەن تالقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىسىنان انىق بايقاۋعا بولاتىنىن ايتتى.
ء«بىز زاڭگەرلەر مەن ساراپشىلاردان, قوعام بەلسەندىلەرىنەن پارلامەنتتىك رەفورماعا قاتىستى بەس جۇزدەن استام ۇسىنىس الدىق. ەلىمىزدىڭ جالپى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىنا قاتىستى ۇسىنىستار سانى بۇدان ءۇش ەسەدەي كوپ بولدى. ونىڭ ىشىندە جۇمىس توبىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەسە دە, ناقتى نەگىزدەمەسى بار, مۇقيات قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر دە بولدى. مىسالى, قوعامدى وڭىرلەر مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە بولۋىنا قاتىستى جايتتار الاڭداتادى. بۇل جايىندا دەپۋتات بۇگىن پونومارەۆ باياندادى. مۇنىڭ ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن, ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان وعان مەملەكەت مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەت. جوسپارلانعان وزگەرىستىڭ ءبارى ۇيلەسىمدى بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋى كەرەك, ەشقاشان ءوزارا قايشىلىققا اكەپ سوقتىرماۋعا ءتيىس.
قازاقستانداعى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. ەلىمىزدە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى بار. مەنىڭ مىزعىماس ۇستانىمىم – وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قانا قويماي, نىعايتا ءتۇسۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ءسوز اراسىندا رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىندە قوعام دامۋىنىڭ بارلىق ماسەلەسىنە قاتىستى تۇراقتى جالپىۇلتتىق ديالوگ جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋقىمدى پلاتفورما نەمەسە بيىك مىنبەر قاجەت ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ پايىمىنشا, حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر مەن قۇرىلىمدار وسى پلاتفورماعا كەلىپ توعىسۋعا ءتيىس. وسى ورايدا ول قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى زور ءارى ايرىقشا جاۋاپتى ميسسيالارى تابىستى اياقتالدى دەپ ساناۋعا بولادى. ەندى جاڭا ينستيتۋت رەتىندە قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. اسسامبلەيا مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن دايەكتى تۇردە نىعايتۋ سياقتى مىندەتتەرىن وسى جاڭا ورگانعا جۇكتەي وتىرىپ, ستراتەگيالىق ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سونىمەن بىرگە حالىق كەڭەسى باسقا ەلدەردەگى كونسۋلتاتيۆتى قۇرىلىمداردىڭ وڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلاتىن جاڭا مەملەكەتتىك ورگان بولماق. ونىڭ قۇرامىنا بارلىق ەتنوستىڭ, ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ جانە ايماقتاردىڭ وكىلدەرى كىرەدى.
قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى مەملەكەتىمىزدىڭ جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگانى مارتەبەسىنە يە بولادى. كەڭەستى 126 ادامنان جاساقتاپ, وعان ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ 42 وكىلىن, ءىرى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ 42 وكىلىن جانە ءماسليحاتتار مەن ايماقتارداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ 42 وكىلىن قوسۋ ۇسىنىلدى. حالىق كەڭەسىنىڭ بارلىق مۇشەسىن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. ال توراعاسىن ونىڭ مۇشەلەرى سايلايدى. كەڭەس توراعاسىنىڭ قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەپ, روتاتسيا ارقىلى تاعايىندالاتىن ەكى ورىنباسارى, سونداي-اق حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعى بەرىلۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ءارى جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت شاقىرىلاتىن سەسسيا حالىق كەڭەسىنىڭ جوعارى ورگانى ءرولىن اتقاراتىنىن ايتتى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىنە قاتىستى نەگىزگى قىزمەتى كەڭەسكە بەرىلەدى. ىشكى ساياساتتى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ جاڭا ورگاننىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى بولادى. پرەزيدەنت بۇل مەكەمە مەملەكەتتىك يدەولوگياعا قاتىستى ماسەلەلەردى, سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ جانە ەلىمىزدەگى وزگە دە اسا ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ەرەجەلەرىنە توقتالىپ, ناسيحاتتاۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىنىن اشىپ ءتۇسىندىردى. سونداي-اق الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسقا دا گۋمانيتارلىق فورۋمداردى وتكىزۋ دە كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىنىن, حالىق كەڭەسىنىڭ مارتەبەسى مەن ونى قۇرۋ ءتارتىبى كونستيتۋتسيانىڭ ارنايى بولىمىمەن جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ اتا زاڭنىڭ ماتىنىنە قاتىستى كاسىبي زاڭگەرلەر پىكىر بىلدىرگەنىن, ولار كونستيتۋتسيامىزدىڭ كەيبىر تۇستارىن ناقتىلاي ءتۇسۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعانىن ايتتى. اسىرەسە مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ماڭىزدى ۇسىنىستى ورتاعا سالدى.
«قازىرگى اتا زاڭعا سايكەس پرەزيدەنت ءوز مىندەتىن اتقارا المايتىنداي وقىس جاعداي تۋىنداسا, ونىڭ وكىلەتتىگى قالعان مەرزىمگە سەنات توراعاسىنا بەرىلەدى. سەنات توراعاسىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا مۇمكىندىگى بولماسا, پرەزيدەنت وكىلەتتىگى بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىنە وتەدى. بۇل رەتتە, ماسەلەنىڭ ءبارى «قالعان مەرزىمگە» دەگەن سوزگە كەلىپ تىرەلەدى, وسى ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. باسقاشا ايتساق, «قالعان مەرزىم» 6 ايعا دا, 6 جىلعا دا سوزىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى مەرزىمىنەن بۇرىن قىزمەتتەن كەتسە, ەكى ايدىڭ ىشىندە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى دەگەن نورما نەگىزگى زاڭدا ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت. بۇل قادام حالىقارالىق وزىق تاجىريبەگە ساي كەلەدى.
ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن باسشىسى بيلىككە سايلاۋ ارقىلى, ياعني زاڭدى تۇردە كەلۋى كەرەك. بۇل – مەن ءۇشىن مىزعىماس ۇستانىم. وسى نورما كەيىنگى مەملەكەت باسشىلارى ءۇشىن دە ەش وزگەرمەيتىن قاعيدا بولۋعا ءتيىس!», دەي كەلە پرەزيدەنت كونستيتۋتسيامىزدىڭ ماتىنىندە جەكەلەگەن قاتەلەر بارى انىقتالعانىن, وسى ولقىلىقتى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا تۇزەتۋىمىز كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
بۇل جۇمىسقا زاڭگەرلەرمەن قاتار, بىلىكتى ءتىل ماماندارى شاقىرىلادى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ايشىقتاپ, قانشا زامان وتسە دە, وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىندەي ەتىپ قايتا جازۋ. وندا قازاق جەرىندەگى وركەنيەت پەن مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحى تەرەڭ ەكەنى ناقتى كورىنىس تابۋعا ءتيىس. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ۇلى دالاداعى ۇلى مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن پاش ەتۋىمىز كەرەك.
«بۇدان بولەك, كونستيتۋتسيامىزعا ء«بىز ءبارىمىز ادىلەتتى قازاقستاندى ەڭ جوعارى ماقسات رەتىندە كوزدەيمىز جانە وعان جەتەمىز» دەگەن قاعيداتتى ەنگىزۋىمىز كەرەك. نەگىزگى زاڭعا, سونىڭ ىشىندە, پرەامبۋلانىڭ جاڭا ماتىنىنە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا, سونداي-اق تابيعاتتى ايالاۋعا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى قاعيداتتاردى ەنگىزۋ كەرەك دەپ سانايمىن. مەملەكەت قۇرىلىسىنا قاتىستى وسى قاعيداتتىڭ ءبارى – ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, ءاردايىم وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىن جانە قايتا قاراۋعا جاتپايتىن مىزعىماس قاعيداتتار. ءبىز اتا زاڭدا ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ايگىلەيتىن نورمالاردى ساقتاپ, كۇشەيتە ءتۇسۋىمىز قاجەت. كونستيتۋتسيامىز زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك.
ءححى عاسىردا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى وتە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر, تۇراقتى جانە اسا قارقىندى سيپاتقا يە بولدى. جوعارى تەحنولوگيا ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزە باستادى. بولاشاقتا بۇل ءۇردىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەتىنى انىق. سوندىقتان ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق نەگىزى اتا زاڭدا مىندەتتى تۇردە اتالىپ ءوتۋى قاجەت. كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ دەربەس تسيفرلىق دەرەكتەرى زاڭمەن قورعالاتىنى ناقتى ايتىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
مەن ازىرگە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردىڭ نەگىزگى تۇستارىنا توقتالىپ ءوتتىم. وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ جالپى سۇلباسى شىعىپ كەلەدى. جارتى جىل بويى وتكىزىلگەن پىكىرتالاستار مەن تالقىلاۋلار كەزىندە الداعى رەفورماعا قاتىستى باستى ۇستانىمدار ايقىندالدى. بۇل ۇستانىمدار ءبىر-بىرىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى. ءتيىستى بايلانىس ارنالارى ارقىلى حالىقتان كەلىپ تۇسكەن يدەيالار مۇقيات سارالاندى. ويعا قونىمدى باستامالار بارىنشا ەسكەرىلدى. حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولسا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى تۋرالى
پرەزيدەنت قۇرىلتاي مۇشەلەرىنىڭ ەلىمىزدەگى اۋقىمدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتىپ, ولار وزگەرىستەردىڭ لوگيكاسىن جاقسى تۇسىنەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە دايىندىعىن كۇشەيتۋ ەكەنىن ەسكە سالدى.
«مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تۇپكى ءمانىن وزگەرتۋ جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جاقسارتۋ ماڭىزدى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ساياسي جۇيەنى تەڭگەرىمدى ەتۋگە جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالار قابىلدادىق. زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتىپ, قۇقىقتىق مادەنيەتتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. جاڭا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانعان سوڭ سوت ۇكىمدەرى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ پايداسىنا كوبىرەك شەشىلە باستادى. ولاردىڭ ءوز زاڭدى مۇددەلەرىن تابىستى قورعاۋىنا جول اشىلدى. كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋى جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى.
ءبىز سايلاۋ جۇيەسىن جانە وكىلدى ورگانداردى جاساقتاۋ ءتارتىبىن جەتىلدىردىك, ولاردىڭ ساياسي ىقپالى مەن قۇزىرەتتەرى ەداۋىر كۇشەيتىلدى. جاڭا سايلاۋ مودەلى پارلامەنتكە جانە ماسليحاتتارعا ءتۇرلى يدەولوگيالىق كوزقاراستاعى ادامدارعا جانە ساياسي پارتيالار وكىلدەرىنە جول اشىپ بەردى. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن اتقارۋشى بيلىك تارماعى جاپپاي جاڭاردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۋىستارىنا باسقارۋ جۇيەسىندەگى جوعارى ءارى نەگىزگى لاۋازىمداردى يەلەنۋگە تىيىم سالىنۋى اسا ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بولدى. وسىلايشا, جان-جاقتى وزگەرىستەر سوت, زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ سياقتى بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبارىن قامتىدى. بۇل وزگەرىستەر ورتالىق دەڭگەيدە دە, وڭىرلىك دەڭگەيدە دە بولدى. بۇدان بولەك, جوعارعى بيلىك دەڭگەيىندە, ياعني پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر جاسالدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇزەگە اسىرىلعان جانە جوسپارلانىپ وتىرعان وزگەرىستەر اسىعىس قابىلدانعان نەمەسە بەلگىلى ءبىر جاعدايعا بايلانىستى تۋىنداعان شەشىمدەر ەمەس ەكەنىن باسا ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل رەفورمالار مەملەكەت مۇددەسى مەن حالىق يگىلىگى تۇرعىسىنان مۇقيات ويلاستىرىلعان. سوندىقتان باستامالاردىڭ بارلىعى ەلدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ءبىرتۇتاس ستراتەگياسىنا توعىسىپ وتىر. وڭ ءارى تۇراقتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءجۇرۋ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارەكەت جاساۋ, سونداي-اق قوعامدى جاڭا ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالعا بەيىمدەۋ قاجەت.
ء«ار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بار» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا دا وسىنداي ءسات تۋىپ تۇر دەپ سانايمىن. سول سەبەپتى جاڭادان ماڭىزدى ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. مەن ۇسىناتىن جاڭاشىلدىقتى ءبىز بىرنەشە جىل بويى مۇقيات قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان ساياسي قۇرىلىمنىڭ ۇيلەسىمدى ءتۇيىنى دەۋگە بولادى. اڭگىمە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ينستيتۋتىن قۇرۋ, تيىسىنشە ونى كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ۆيتسە-پرەزيدەنتتى مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەلىسىمىن الا وتىرىپ تاعايىندايدى. ونىڭ قۇزىرەت اياسىن مەملەكەت باسشىسى ءوزى بەلگىلەيدى.
ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا:
– حالىقارالىق فورۋمداردا جانە شەت مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارىمەن وتكىزىلەتىن كەلىسسوزدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى;
– پارلامەنتتە پرەزيدەنتتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەدى;
– ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق ۇيىمدارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتادى;
– پرەزيدەنتتىڭ باسقا دا تاپسىرمالارىن ورىندايدى.
ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىنە قاتىستى وسى نەگىزگى ەرەجەلەردى دە كونستيتۋتسيا ماتىنىندە كورسەتكەن ءجون بولار ەدى.
قازىرگى پارلامەنتتىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان اپپاراتتىق قۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگى جانە مەملەكەتتىك كەڭەسشى لاۋازىمى قىسقارتىلادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مىندەتتەرى مەن قۇرىلىمى ءىس جۇزىندەگى قاجەتتىلىككە سايكەس رەفورمالانادى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى بىرقاتار مەملەكەتتە بار. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل لاۋازىمدى ەنگىزۋ مەملەكەتتى باسقارۋ ۇدەرىسىن تۇراقتاندىرادى. سونداي-اق بيلىك يەرارحياسىن ءبىرجولا ايقىنداپ بەرەدى. وسى كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىق پرەزيدەنت بيلىگى ينستيتۋتىنىڭ ءوزى السىرەيدى دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كەرىسىنشە, پرەزيدەنت لاۋازىمى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى باستى لاۋازىم بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە تابىستى دامي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن وسى ساياسي جۇيەدەن باس تارتۋعا بولمايدى. حالىقارالىق تاجىريبە ءدال وسى تاڭداۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. مەن ۇسىنعان مەملەكەتتىك بيلىك رەفورمالارى, اتاپ ايتقاندا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايعا كوشۋ, حالىق كەڭەسىن قۇرۋ, ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرەدى, ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى دەپ سەنەمىن», دەدى پرەزيدەنت.
نەگىزى 2022 جىلعى جۇيەلى وزگەرىستەرمەن قاتار الىپ قاراعاندا, الدىمىزدا تۇرعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – 1995 جىلى وسىدان وتىز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن بەكىتىلگەن ۇلگىدەن مۇلدە جاڭا كونستيتۋتسيالىق ۇلگىگە كوشۋ دەگەن ءسوز. وسى باستامالار جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ازاماتتارىمىز تاراپىنان قولداۋ تاپقان جاعدايدا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگى, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى جاڭعىرىپ, ەلىمىز جاڭا تۇراقتىلىق دەڭگەيىنە كوتەرىلمەك. مەملەكەت باسشىسى وسىلايشا, ءبىر ەل, ءبىر حالىق بولىپ, قازىرگى الماعايىپ زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە توتەپ بەرەمىز, ولاردى ەڭسەرەمىز دەيدى.
جالپى, باستاپقىدا پارلامەنتتىك رەفورما اياسىندا اتا زاڭنىڭ 40-قا جۋىق بابىن وزگەرتۋ جوسپارلانعان. الايدا جۇمىس بارىسىندا تۇزەتۋلەر سانى الدەقايدا كوپ ەكەنى بەلگىلى بولعان. ەسكە سالساق, 2022 جىلعى رەفورمادا اتا زاڭنىڭ 33 بابى جاڭاردى. پرەزيدەنت ەندىگى وزگەرىس ودان دا اۋقىمدى دەپ وتىر.
ء«بىز, شىن مانىندە, جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن پارا-پار قادام جاساعالى تۇرمىز. سوندىقتان مەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. ارنايى جارلىققا ەرتەڭ قول قويامىن. كوميسسيا قۇرامىنا 100-دەن استام ازامات كىرەدى. ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى, بەلگىلى زاڭگەرلەر, اقپارات قۇرالدارى باسشىلارى, ايماقتىق ءماسليحات توراعالارى مەن قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى جانە باسقا دا بىلىكتى ماماندار بولادى. بۇل جۇمىسقا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى جەتەكشىلىك ەتەدى. كوميسسيا بارلىق ۇسىنىستى ساراپتاپ, قورىتىپ, ناقتى وزگەرىستەردىڭ جوباسىن ازىرلەيدى. سودان سوڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەتىن ۋاقىتتى بەلگىلەيمىز», دەدى پرەزيدەنت.
نەگىزىنەن وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدەگى احۋال تىم شيەلەنىسىپ تۇرعانىنا قاراماستان, ەلىمىزدە كۇردەلى ءارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلدى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما, ودان كەيىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قاتىستى رەفەرەندۋم كەزىندە حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى پرەزيدەنتتى قولدادى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ءدۇيىم جۇرتقا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«مەن ءاربىر شەشىمدى ەلگە قاجەتتىگى تۇرعىسىنان مۇقيات سارالاي وتىرىپ قابىلدايمىن. ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى جۇمىسپەن اينالىسۋ مەن ءۇشىن بارىنەن ماڭىزدى. حالىقتىڭ قامى, ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى – مەن ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمىزدى دامىتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋ جولىندا بار كۇش-جىگەرىمدى سالىپ, ەڭبەك ەتە بەرەمىن. وسى ورايدا, ستراتەگيالىق باعدارىمدى ۇنەمى قولداپ كەلە جاتقان بارشا حالىققا جانە وسى زالدا وتىرعان ەلىمىزدىڭ لايىقتى ازاماتتارىنا شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن جانە زور العىسىمدى ايتامىن.
ۇلتتىق قۇرىلتاي ەل تاريحىندا قالادى. ءبىز از عانا ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردىق. ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز ءارى تازا قازاقستاننىڭ ىرگەسىن بىرگە قالادىق. سىزدەر ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني بولمىسىن وزگەرتۋ جولىندا زور ەڭبەك ەتتىڭىزدەر. مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستىڭىزدار. الداعى ۋاقىتتا دا ءبىز بىرگە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتە بەرەمىز دەپ سەنەمىن. ءبىزدى ءالى دە كوپ جۇمىس كۇتىپ تۇر», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, ۇلت بولاشاعىن ايقىندايتىن ەڭ ماڭىزدى شارۋالار ەندى باستالعانىن مالىمدەدى.
«قيىندىقتان جالتارىپ نەمەسە تابىسقا توقمەيىلسىپ وتىرۋعا قاقىمىز جوق, ۋاقىتىمىز دا جوق. بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, بىلەك سىبانىپ, ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك. كەلەسى پارلامەنتىمىز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ساناسىندا وزىندىك ورنى بار ۇعىم, اتىنا زاتى ساي قۇرىلتاي سوزىمەن اتالسا, مۇنى جاقسى ىرىمعا بالاۋعا بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ماراپات – ەڭبەكتىڭ باعاسى
جيىن سوڭىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قىزمەتىنە بەلسەنە اتسالىسىپ, رەفورمالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءبىر توپ ازاماتتى مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ءتيىستى جارلىققا قول قويعانىن ايتتى.
اتاپ ايتقاندا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق دامۋىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن I دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن قىزىلوردالىق ەڭبەك ارداگەرى سامۇرات يماندوسوۆ, «اق جول» قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسى» قب توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ; II دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن «قازاقستان زاڭگەرلەر وداعى» رقب توراعاسى سەرىك اقىلباي, «قولدانبالى ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعى» جشس عىلىمي جەتەكشىسى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋلەت تۇرلىحانوۆ; III دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك بەكتۇرعانوۆ, جازۋشى ساۋلە دوسجان, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەدىل جاڭبىرشين مەن نۇرتاي سابيليانوۆ, ادۆوكات ايمان وماروۆا, اتىراۋ وبلىسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ماكسيم ءىزباسوۆ ناگرادتالدى.
ال قىزىلوردالىق ەڭبەك ارداگەرى ءسابي اڭسات, ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ, ادۆوكات ايدىن بيكەباەۆ, «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» قب پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلى, ەڭبەك ارداگەرى ايتباي كوشەرباەۆ, قىزىلوردا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى يبادۋللا قۇتتىقوجاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سەرگەي پونوماريوۆ پەن ەرلان سايىروۆ, اكتەر ازامات ساتىبالدى, «Media Holding «Atameken Business» جشس باس ديرەكتورى قانات ساحاريانوۆ, «تاندەم» تەلەراديوكومپانياسى» جشس باس ديرەكتورى تاتتىگۇل تالاەۆا, قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى مۇرات تىلەۋىمبەتوۆ, «ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى» رمك ديرەكتورى انار فازىلجان «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
«ەل بىرلىگى» وردەنى ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا دەمەنتەۆاعا بەرىلسە, «قۇرمەت» وردەنىن كەۋدەسىنە تاققاندار قاتارىندا «ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتى» مەكەمەسىنىڭ پرەزيدەنتى قايىربەك ارىستانبەكوۆ, «قازاقستاننىڭ «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى» قب توراعاسى ازاماتحان امىرتاەۆ, «Green Tal» الەۋمەتتىك شەبەرحاناسىنىڭ باسشىسى ەمين اسكەروۆ, «Amanat» پارتياسى قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى جاندوس بازارتاي, ماڭعىستاۋ وبلىسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى راببيم بوراشوۆ, «قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى» كمم ديرەكتورى قايرات جالىمبەتوۆ, قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ءلاززات قوجاحمەتوۆا, «قىتاي زەرتتەۋشىلەرى قاۋىمداستىعى» قق توراعاسى قازىبەك مايگەلدينوۆ, جازۋشى سەرىك سارىباي, پاۆلودار وبلىسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سەرىك سادۋاقاسوۆ, كاسىپكەر سىرىمبەك تاۋ, ءبىلىم ماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپشى قايسار تۇرسىنقوجاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ بار.
سونىمەن قاتار جۋرناليست نۇربەك ماتجاني مەن «حابار» تەلەارناسىنىڭ رەداكتورى, جۇرگىزۋشىسى مەيىربەك سۇلتانحان «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, «اسسامبلەيا جاستارى» رقب قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ەلەنا پاك «شاپاعات» مەدالىمەن ماراپاتتالسا, قوعام قايراتكەرى مۇرات باقتيار ۇلى پەن ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇرمۇحامەدوۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى.
ايتا كەتەيىك, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا, سونداي-اق, ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ, ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ, ء«ادىل ءسوز» ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستانداعى ورىس, سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرگەي پونومارەۆ, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى لاۋرا قاراباسوۆا دا ءسوز سويلەپ, كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
ەسكەندىر زۇلقارناي,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
