ەكونوميكالىق ءوسىم حالىقتىڭ تابىسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

مەملەكەت باسشىسى كوتەرىپ وتىر­عان «ورتاشا تابىس تۇزاعى» – تابىستىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىنە جەتىپ, سول دەڭگەيدە قالىپ قوياتىن ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ سيپاتتاماسى. تاراتىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەلدە ورتاشا تابىس يەلەرىنىڭ اۋقاتتى­لار توبىنا ءوتۋ ۇدەرىسى كۇردەلى ءارى ۇزاق. وسىنداي «تابىس تۇزاعىندا» جۇرگەن ەكونوميكالىق بەلسەندى ازامات زەي­نەتكە شىققاندا تابىسى ورتادان تومەن دەڭگەيگە تۇسەدى دەگەن بولجام دا جوق ەمەس.

دۇنيەجۇزىلىك بانك جاريالاعان World Development Report دەرەكتەرى بويىنشا 1990 جىلداردان بەرى تەك 34 ەل عانا تابىس دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر ساناتىنا كوشىپتى.

ال ەلىمىز ورتاشا تابىس تۇزاعىندا قالىپ قويا ما دەگەن ماسەلە ساراپشىلاردى كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ پىكىرى دە سان قيلى. بىراق كوبى بۇل باعىتتى ەكونوميكالىق قۇبىلىس دەپ باعالايدى.

«Halyk Finance» ساراپشىسى سانجار قالداروۆتىڭ ايتۋىنشا, تابىستىڭ مۇنداي ءتۇرىنىڭ اسەرىن السىرەتۋ الەۋمەتتىك سايكەسسىزدىكتەردى قىسقارتۋدان باستالادى. ول مەملەكەتتىڭ بيزنەستى قولداۋ سايا­ساتىن قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايدى. بولاشاعى جوعارى كاسىپورىنداردى قولداۋعا كوبىرەك نازار اۋدارىپ, ءىرى جەكە­مەن­شىك كومپانيالاردىڭ وسۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ ەكو­نو­ميكاعا ىقپالىن تومەندەتۋ مەن مونو­پو­ليستەردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ ماڭىزدى. «قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋ تراەكتوريا­­سىنا شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ اعىمداعى مودە­لىن جۇيەلەپ, قايتا قاراۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

«Halyk Finance» ساراپشىسىنىڭ ويىنشا, «ورتاشا تابىس تۇزاعى» مەن «رەسۋرستىق قارعىس تۇزاعى» تەرمينىن قاتار قولدانعان دۇرىس. العاشقىسىندا ەكونوميكا ءوسىمى كىرىستىڭ ورتاشا دەڭگەيىنە جەتكەننەن كەيىن تەجەلەدى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەسەبى­نەن ەمەس, تابيعي رەسۋرستاردىڭ ارقا­سىندا عانا ورتاشا تابىستى ەلدەر قا­تارىنا ەنگەنىمىز راس. ۇلتتىق قوردا جيناقتالعان مۇناي قارجىسى ەل دامۋى­نىڭ ەكونوميكالىق مودەلىندەگى كەم­شى­لىكتەردى بۇركەمەلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, اسەرى ۋاقىتشا بولدى. بۇل رەتتە شيكىزات ەمەس سەكتورلارداعى ءوسىم ءالسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. عىلىم مەن يننوۆاتسياعا سالىمدار ءىجو-ءنىڭ 0,2%-نا جەتپەيدى. ال ەىدۇ ەلدەرىندە ول 3% پا­يىزدان جوعارى.

«ەكونوميكادا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى كوپ. جەكە سەكتوردىڭ دامۋى ءالسىز. ءبىلىم جۇيەسى مەن ەڭبەك نارىعى اراسىندا ۇي­لەسىم جوق. ديپلومدار بار, ساۋاتتى مامان­دار از. «ورتاشا تابىستىڭ تۇزاعىن» جاي عانا تەوريا­لىق پروبلەما ەمەس, قۇرى­لىم­دىق رەفور­مالاردى تالاپ ەتەتىن وتكىر سىن-قاتەر­لەر رەتىندە قابىلداعان ءجون», دەيدى س.قالداروۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ورتاشا تابىس ەكونوميكادا تەرەڭدەپ كەتكەن جوق. ءۇمىت بار. دۇنيەجۇزىلىك بانك تابىس دەڭگەيى ورتاشا ەلدەرگە ءۇش كورسەتكىشكە ءمان بەرۋدى ەسكەرتىپ جاتىر: ونىڭ ءبىرى – ينۆەستيتسيالار بولسا, ەكىنشىسى – يننوۆاتسيا, ءۇشىنشىسى – ينكليۋزيۆتىلىككە باعدارلانۋ.

ساراپشى ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىن­شا, تسيفرلاندىرۋ مۇمكiندiگiن تيiمدi پايدالانا الاتىن ەلدەر باسەكەلەستiك ارتىق­شىلىقتارعا يە بولىپ, دامىعان ەكونو­ميكا مارتەبەسiنە كوشە الادى. وسى سترا­تەگيانى ىسكە اسىرا الاتىن ەلدەر وزدە­رىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ساپالى سەرپىلىس جاساپ, ءوز ازاماتتارىنىڭ نە­عۇرلىم جوعارى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قام­تا­ماسىز ەتەدى. بۇل ماسەلەنى تەرەڭدەتىپ زەرت­تەۋ ءۇشىن اڭگىمەنى مۇناي تۇزاعىنان باس­تاۋ كەرەك.

نارىق جاعدايىندا زاۋىت, فابريكالاردى مەملەكەت ەمەس, بيزنەس سالادى, يننو­ۆاتسيالىق جوبالاردى بيزنەس قارجى­­لاندىرادى. ۇكىمەت باعانى رەتتەۋ ارقىلى نارىقتىق ورتاعا كوبىرەك ارالاس­قان سايىن بيزنەستىڭ مۇمكىندىگى شەك­تەلىپ, ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى ازايا باس­تايدى. بۇدان باسقا, باسەكەلەستىك السى­رەيدى. م.سپانوۆتىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى ويىن ەرەجەسى دۇرىس قالىپتاسپاعانىن كورسەتەدى. ءىرى ويىنشىلار شاعىن كومپانيالاردى ىعىستىرىپ, ولاردىڭ نارىققا كىرۋىن شەكتەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزگە سىرتتان كەلگەن ينۆەستورلار عانا ەمەس, ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ مۇمكىندىگىنە دە سەنگەن ابزال.

وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 6%-دان استى, ءىجو العاش رەت 300 ملرد اقش دوللارىنا جاقىندادى, 33 جاڭا زاۋىت ىسكە قوسىلدى, 150 وندىرىستىك كاسىپورىن قايتا جاڭعىرتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكانىڭ ناقتى وندىرىستىك قۋاتىن كۇشەيتۋگە ءتيىس ەدى. بىراق تاجىري­بەدە ولاي بولعان جوق. م.سپانوۆ ايتىپ وتكەندەي, ءبىز دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىس­تا­رى­نىڭ زاردابىمەن كۇرەسىپ جۇرگەندە الەم وزگەرىپ ۇلگەردى. «ەندى باياۋ ءوسۋ تۇزا­عى­نان شىعۋ ءۇشىن بىزگە دامۋدىڭ جاڭا جاھان­دىق ۇلگىسىنە تەز ارادا اۋىسۋ كەرەك. ەندى جاھاندىق شيكىزاتتىق سۋپەرتسيكل اياقتالادى. مۇ­ناي­عا دەگەن سۇرانىس تومەن­دەپ, ەكونو­ميكا جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ جاتىر», دەيدى ساراپشى.

«كەز كەلگەن جاعدايدا رەفورمالاردى جۇرگىزگەنى نەمەسە جۇرگىزبەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك شەشىم قابىلداي­تىن­دار­عا جۇكتەلەدى. ورتا تابىس تۇزاعىنان قۇتىلۋ­عا باعىتتالعان كەز كەلگەن شەشىمدى ستراتە­گيالىق باعىت رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس», دەيدى م.سپانوۆ.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن قوسىمشا كىرىس كوزدەرىن ىزدەۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى. شيكىزاتتان تۇسەتىن تابىستىڭ مۇمكىندىگى سارقىلعاندىقتان, ەكونوميكالىق ءوسىم حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتە المادى.

«مۇنداي «ۇدەمەلى» ءوسىم ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە تۇراقسىز. ول بورىشتىق تۇزاققا اكەلۋى مۇمكىن, ال ساۋاتتى دامۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ جيناقتاۋ قۇرىلى­مىن تەحنولوگيالار مەن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتقا قاراي جىلجىتۋ قاجەت. مۇنداي تابىستىڭ كەرى اسەرىن تەحنولو­گيا­لىق دامۋ­مەن السىرەتۋگە بولادى. تەحنولو­گيا­لىق تاۋەلسىزدىكتى قاعاز جۇ­زىن­دە ەمەس, نارىقتا تاڭبالاۋ كەرەك. قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى ەڭ باستى پروبلەما بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى م.سپانوۆ.

ساراپشىلار «ورتاشا تابىس تۇزاعى» ۇكىم ەمەستىگىن العا تارتادى. ول – ۇزاق­مەرزىمدى كەلەشەكتە جۇيەلى رەفور­ما­لاردىڭ وزىنە سىن كوزبەن قاراۋعا ۇيرە­تەتىن باعدار. ەكونوميستەر بيزنەستى مەم­لەكەتتىك قولداۋ ساياساتى قايتا قاراۋ­دى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى. دامۋ كەلە­شەگى بار كاسىپورىنداردى قولداۋعا نازار اۋدارۋ, ءىرى جەكە كومپانيالاردىڭ وسۋىنە جاعداي جاساۋ الدىڭعى قاتارعا شىعۋى كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ىقپالىن تومەندەتۋ مەن مونوپوليستەردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ ماڭىزدى.              

الماتى