شارۋالاردى الاڭداتقان احۋال

ەلىمىزدە ءسابىز ەكسپورتىنا ءۇش ايلىق ۋاقىتشا شەكتەۋ ەن­گىزىلۋى مۇم­كىن. جاۋاپتى مينيستر­لىكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇل قادام­نىڭ ماقساتى – ازىق-ت ۇلىك تاپ­شىلىعىن تۋدىرماي, باعانى تۇراقتى ۇستاۋ.

الايدا پاۆلودار وبلى­سىنىڭ فەرمەرلەرى سابىزگە سۇرانىس قازىردىڭ وزىندە تو­مەندەپ كەتكەنىن العا تارتىپ وتىر. ەكسپورت شەكتەلسە, ونسىز دا ارزان ءونىمدى وتكىزۋ ءبىر باسقا, قويمالاردا ءشىرىتىپ الۋ ماسەلەسى شىعىپ تۇر. ەرتىس-بايان وڭىرىندە ءسابىز وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار وتە كوپ. اسىرەسە چەرنوياركا ال­قابى مەن اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىل­دىق اۋماعىندا كارتوپ پەن سابىزگە دەن قويىپ, ناپاقاسىن سودان ايىرىپ وتىرعان فەرمەرلەر جۇزدەپ سانالادى. جو­عارىداعى ءىس-شارا جۇزەگە اسسا, شارۋالاردىڭ قولدارى باي­لانىپ, شىعىنعا باتۋى ىقتيمال.

«چەرنوياركا» اۋىلشارۋا­شىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى نيكولاي نادەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, شارۋاشىلىقتىڭ قويماسىندا جينالعان توننا-توننا ءسابىز ءۇيىلىپ جاتىر. ال جەر­گىلىكتى نارىقتا الۋشى جوق­تىڭ قاسى.

ء«بىزدىڭ وبلىستىڭ شارۋالارى كارتوپتى دا, ءسابىزدى دە وتە كوپ ەگەدى, ايماعىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىنەن اناعۇرلىم كوپ. كووپەراتيۆىمىزدىڭ ونىمدەرىن جەرگىلىكتى نارىقتان ساتىپ الىپ جاتقاندار وتە از. ەسە­سىنە كورشىلەس ەلدىڭ بىرنەشە ايماعىنان تۇراقتى سۇرانىس بار. ەرتەڭ شەكتەۋ ەنگىزىلسە, ءبىزدىڭ الا جازداي ءوسىرىپ, جيىپ العان كول-كوسىر ءونىمىمىز وتپەي, قويمالاردا ءشىرىپ كەتەتىنى انىق. ەندى ءبىر ايدان كەيىن قويمالارداعى ءسابىز ب ۇلىنە باستايدى, سەبەبى ءونىمنىڭ ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. ال فەرمەرلەردىڭ موينىن­دا ميلليونداعان تەڭگە نەسيە, ليزينگ بار. بىزگە سوندىقتان ءوز ءونىمىمىزدى وتكىزەتىن ءدالىز كەرەك»,  دەيدى ول.

«انداس» شق باسشىسى زەي­نوللا سالمەنباەۆ مۇنداي شەك­تەۋدى جيىلەتسە, ەرتەڭگى كۇنى كوك­ونىس وسىرەتىن شارۋا تاپپاي قالامىز دەپ مۇڭىن شاقتى.

«ەگەر ءسابىز ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويىلسا, قازىر تاۋارىمىزدى وتكىزىپ وتىرعان نارىعىمىزدان ايىرىلامىز. بىرەسە ساتىپ, بىرەسە شەكتەۋمەن جۇرسەك, وزبەكستان, قىر­عىزستان ەلدەرى سە­نىمسىز سەرىكتەس رەتىندە ءبىزدىڭ تاۋاردان باس تارتادى. ودان كەيىن ەشكىم وسىر­گىسى دە كەلمەيدى. مىسالى, چەرنوياركادا تەك ءسابىز عانا ەگەتىن شارۋاشىلىقتار بار. ولاردىڭ كۇيى نە بولادى؟» دەپ كۇيىنەدى تاجىريبەلى فەرمەر.

رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازىر جەرگىلىكتى قوي­مالار ءسابىزدىڭ كيلوگرامىن نەبارى 70-80 تەڭگەدەن بوساتىپ جاتىر. ياعني باعا ارزان, ونىمگە تاپشىلىق جوق. ەندەشە, قويما تولى ءسابىز وتاندىق نارىقتاعى سۇرانىستى جاۋىپ تۇرسا شەكتەۋ ەنگىزۋدىڭ قانداي پايداسى بار؟ فەرمەرلەر مۇنداي شەكتەۋدىڭ سالدارى الداعى ۋاقىتتا ءسابىز ال­قاپتارىن قىسقارتۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن, ال ونىڭ سالدارىنان ءونىمنىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى.

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وبلىستا 5 مىڭ گەكتارعا ءسابىز ەگىلىپ, 165 مىڭ توننا ءونىم الىنعان. وتكەن جىل سوڭىنا دەيىن 8,9 مىڭ تونناسى وزبەكستان مەن رەسەيگە ەكسپورتتالسا, جىل باسىنان بەرى ءبىراز بولىگى ساتىلعان. قازىر قويمالاردا 64 مىڭ توننا ءسابىز بار. ونىڭ تەڭ جارتىسى توڭازىتقىش جابدىقتارى جوق قويمالاردا ساقتاۋلى. ول ءارى كەتسە 1-1,5 اي ساقتالادى. كۇن جىلىنا, بىردەن بۇزىلا باستايدى. ال ناۋرىز ايىنان باستاپ ەلىمىزگە وزبەكستاننان جاڭا ءوسىپ شىققان يمپورت ءسابىز اعىلا باستايتىنىن ەسكەرسەك, جەرگىلىكتى قويمالاردا ساقتالىپ تۇرعان مىڭداعان توننا ءسابىزدى تەز ارادا ساتۋعا تۋرا كەلەدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ ماسەلەگە پارلا­مەنت نازار اۋدارىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل قويما­لارىندا, سونىڭ ىشىندە پاۆلودار جەرىندە ءونىمنىڭ جەتكىلىكتى كولەمى ساقتاۋلى. ادەت­تە ارتىق ءونىم ەكس­پورتقا شىعا­رىلاتىن. بىراق بيىل ونىمگە سۇرانىس بولماي تۇر.

«بۇعان دەيىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى كارتوپقا دا شەكتەۋ ەنگىزگىسى كەلگەن. ماسە­لەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرىپ, ابىروي بولعاندا ول شەشىم جۇزەگە اسپادى. ەندىگى كەزەك سابىزگە تىرەلىپ وتىر. نەگىزى بۇل جەردەگى ماسەلە جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ «باعا ءوسىپ كەتسە, ونى قالاي تەجەيمىز» دەگەن نيەتىنەن تۋىنداپ وتىر. ەكسپورتتى شەكتەسەك, باعا وسپەيدى دەگەن ۇسىنىس ويعا سىيمايدى. الايدا تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سياقتى, ەرتەڭ ءبىزدىڭ حالىقارالىق ەكسپورت نارىعىنداعى ورنىمىزدى كورشى ەلدەردىڭ جەتكىزۋشىلەرى تارتىپ الاتىنى ءسوزسىز. ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە شىن مانىندە قاۋىپ تونسە عانا شەكتەۋ جاسالسىن دەگەن تالاپ قويىپ وتىر. ال ونداي قاۋىپ قازىر بايقالمايدى», دەيدى دەپۋتات.

نۇرجان اشىمبەتوۆ وڭىر­لەردە باعانى ىرىقتاندىرۋ, فەرمەرلەر مەن دۇكەندەر اراسىندا ءونىمدى تىكەلەي جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ءالسىز دەگەن پىكىردە. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى, الايدا وبلىستاردا ىستەلگەن شارۋا ماردىمسىز. ونىڭ ويىنشا, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءىرى جەتكىزۋشىلەر قالالاردا ازىق ونىمدەرىنىڭ حابتارىن, اتاپ ايت­قاندا, «كوتەرمە-بولشەك ساۋدا ورتالىقتارىن» تۇرعىزۋى, ال ونىڭ قۇرىلىسىنا ۇكىمەت جەڭىلدەتىلگەن پايىزبەن قاراجات ءبولۋى كەرەك. ەسەسىنە وڭىرلەر اراسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا ءىرى جەتكىزۋ جۇيەلەرى ۇيىمداستىرىلادى.

«ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىم­­بات بولۋىنا وڭىرلەر ارا­سىنداعى لوگيستيكانىڭ دامىماي وتىرعانى سەبەپ. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە كوبىنە يمپورت كوكونىس ونىمدەرى كەلەدى. ال باعاسى پاۆلوداردىكىنەن قىمبات. ەگەر وبلىستار اراسىندا بايلانىس ورناسا, بۇل تۇ­تىنۋشىلارعا دا, فەرمەرلەرگە دە اسا ءتيىمدى بولار ەدى عوي. فەرمەرلەردىڭ ارزان ءونىمىن الاتىن الىپساتارلار قازىر ويى­نا كەلگەن باعاسىن قوياتىن بولدى. تۇتىنۋشى سورەسىنە دەيىن ول 3 رەت قىمباتتايدى. ماسەلەن, ءىرى جەتكىزۋشى قويمادان ءسابىزدى 80 تەڭگەگە الىپ, ونى ۇساق جەت­كىزۋشىلەرگە قىمباتقا ساتادى دەلىك. ال ۇساق كومپانيالار وعان تاعى ۇستەمە قوسىپ, دۇكەندەرگە جونەلتەدى. دۇكەندەر ءوز كەزەگىندە پايداسىز قالماۋى ءۇشىن باعاعا ءوز مارجاسىن قوسىپ جىبەرەدى. 80 تەڭگەنىڭ ءسابىزى دۇكەندەردە 200 تەڭگەگە ساۋدالانىپ جاتىر. كارتوپ تا سولاي, فەرمەردەن 120 تەڭگەگە الىنىپ, 250 تەڭگەگە ساتىلادى. بۇل – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي اينالىساتىن جۇمىسى. ساۋدا جۇيەسىن رەتتەمەي, باعا ماسەلەسى شەشىلمەيدى. ءبىز ءونىم وندىرۋشىلەرمەن ەمەس, الىپساتارلارمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. مۇنداي ورىنسىز ارەكەتتەر ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن وراسان زور شىعىنعا باتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعانىمىزدى ۇعۋىمىز كەرەك», دەپ قوستى ول.

قازىر بۇل ماسەلەگە سەنات دەپۋتاتى ەرنۇر ايتكەنوۆ كىرى­سىپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال ازىرلەپ جاتىر. ال نۇرجان اشىمبەتوۆ الداعى كۇندەرى ۇكى­مەتتە وتەتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسىنا قاتىسىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جانايقايىن جەتكىزەمىن دەپ ۋادە ەتتى. ما­جىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى مينيسترلىكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى شەشىمدەرىنە ءوز كەلىسىمىن بەرۋى كەرەك. ەگەر كەلىسپەسە, شەشىم قابىلدانبايدى.

اتاپ وتەرلىگى, پاۆلودار وبلى­سىنداعى تۇراقتاندىرۋ قورى دا ءسابىز بويىنشا الداعى كەزەڭگە جەتەتىن قوردى قامداپ العان.

«تۇراقتاندىرۋ قورىندا 6,6 مىڭ توننا كارتوپ پەن 1,5 مىڭ توننا ءسابىز بار. ول ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ الداعى قاجەتتىلىگىنىڭ كەمى 50 پا­يى­زىن جابادى. ماۋسىمارالىق كەزەڭدە نەمەسە نارىقتا باعانىڭ ءوسۋى كەزىندە باعانى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا كوكونىس ونىمدەرى ساتىلا باستايدى. قازىر تۇراقتاندىرۋ قورىنان كارتوپتىڭ كيلوگرامى 100 تەڭ­گەدەن, ءسابىز 110 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر», دەپ حابارلادى «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى داۋرەن جام­بايبەك.

كوكونىس وسىرۋشىلەر بۇعان دەيىنگى جىلدارى ورىن العان جاعدايلاردان مينيسترلىكتەگىلەر ساباق السا دەپ وتىر. سەبەبى شەكتەۋ قويىلعان ونىمگە كەلەسى جىلى تاپشىلىق بايقالعان كەزدەر بولعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە بويىن­شا ۇكىمەت وڭ شەشىم شى­عارادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

پاۆلودار وبلىسى