كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جالپى, بۇل ولكە استانالار مەكەنى. وعىزدار ورتالىعى بولعان جانكەنت, ايگىلى سىعاناق, جيىرماسىنشى عاسىردا بار قازاقتىڭ باسىن قوسقان اقمەشىت سىر ءوڭىرىنىڭ ەل تاريحىنداعى ورنىن ايشىقتاپ تۇر. 2005 جىلى قىزىلوردانىڭ رەسپۋبليكا استاناسى اتانعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي وسى اقمەشىت مۋزەيى ۇيىمداستىرىلعان. حح عاسىردىڭ باسىندا سوعىلعان عيماراتقا جادىگەرلەر جيناقتالىپ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى بولىپ قۇرىلعان مۋزەي جاقىندا قايتا جاڭعىردى. بۇرىن دا اقمەشىت, پەروۆسك اتانعان كەزەڭنىڭ تاريحى, استانا بولعان ۋاقىتىنداعى دەرەكتەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى تۋرالى مالىمەتتەر قويىلعان مۋزەي زالدارىنا قالانى ەل بايتاعىنا اينالدىرۋداعى الاش ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگىن دايەكتەيتىن قۇجاتتار قوسىلدى.
«قازىر تۋريزم دەگەندە شەت مەملەكەتتەرگە قاراي مويىن سوزا بەرەتىنىمىز بار. بىراق سولاردىڭ كوبى جوقتان بار جاساپ وتىر. ءتۇرلى باعدارلامالار ۇيىمداستىرىپ, كەلگەن قوناقتىڭ كوڭىلىن تابادى. ال بىزدەگى قاراقۇم مەن قىزىلقۇم سولاردىڭ قايسىسىنان كەم؟ توپىراق استىنداعى كومبە قالالارىمىزعا, تالاي عاسىر مىزعىماي تۇرعان شاھارلارعا قىزىقپايتىندار از. تەك وسى قىزىلوردانىڭ اينالاسىندا عانا اساناس, قىشقالا قالالارى, ءتۇرلى كەسەنەلەر جاتىر. الدا سولاردىڭ ءبارىن كورسەتسەك دەگەن جوسپارىمىز بار», دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ساپار كوزەيباەۆ.
مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىندەگى زالعا قىزىلوردا ەل بايتاعى بولعان تۇستا وسىندا تۇرىپ, قىزمەت ىستەگەن قايراتكەرلەردىڭ سۋرەتتەرى قويىلىپتى. ارنايى باعدارلاما جۇكتەلگەن سمارتفوندى ءار فوتوعا جاقىنداتساڭىز, سۋرەتتەگى ادامنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايلى مالىمەت الاسىز.
كەلەسى زالدان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ ماجىلىسىندە قاكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ بايانداماسىنان ۇزىندىلەر جازىلعان تاقتا قويىلىپتى. وندا ەل استاناسىن كوشىرۋ ماسەلەسى 1922 جىلدان باستالعانى جازىلادى. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ىسكە اسۋى كەشەۋىلدەپ, كەيىن كوشتىڭ باسى بەرى بۇرىلعان ساتتە ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان كوميسسيانى باسقارعان اسپانديار كەنجيندەي قايراتكەر ەرەكشە قاجىر تانىتىپتى. «كەنجە ۇلىنىڭ كوميسسياسى قازاقستان ورتالىعى بۇل كۇيىندە دە اقمەشىتكە سىيىسا المايتىنداي بولعان سوڭ, ۇكىمەت مۇلكى بولىپ سانالعان ۇيلەردىڭ كەمدىگىن ءبىلىپ, ءۇي قوجاسىن ءوز ۇيىنەن قۋىپ شىعارىپ, سولاردىڭ ءۇيىن قىزمەتكەرلەر تۇراتىن پاتەر قىلىپ, وڭداتقان جەرلەرى بولعان. بۇل ارينە – امالسىزدىقتان ىستەلگەن شارۋا. بۇلاي ىستەلمەگەندە, بيىل قىزىلورداعا قازاق استاناسىنىڭ جارتىسى دا ورنالاسا الماس ەدى. التى اي تىنىمسىز ىستەگەن كەنجە ۇلىنىڭ كوميسسياسى اقىرىندا ورتالىق مەكەمەلەرگە ارناپ 98 ءۇي دايىندادى, تۇرعان جەرىن ولشەگەندە الابى
6 مىڭ شارشى تاياقتان استام. كەڭسە قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 1300 پاتەر ءۇيىن جوندەتتى. وسىنىڭ بارىنە 500 مىڭ سوم اقشا جۇمسالدى», دەپ جازىلعان باياندامادا.
كەڭ زالعا قويىلعان تەلەديداردان قازان توڭكەرىسىنىڭ 10 جىلدىعىن مەرەكەلەگەن ءسات كورىنەدى. سول زامانداعى ءىرى الەۋمەتتىك-ساياسي ءھام تاريحي وقيعانى تويلاعاندار توپتاسقان تۇستى ماماندار قازىرگى ەسكى بازار اۋماعى دەپ بولجاپ وتىر. بەينەۇزىكتىڭ ءبىر جەرىندە قوبىز شالىپ وتىرعان ايگىلى سوقىر نىشان كوزگە شالىنادى. قورقىت اتا كۇيلەرىن ءبىزدىڭ زامانعا جەتكىزگەن ىسمايىل نىشان شامەن ۇلى وتكەن عاسىرداعى جەتپىسىنشى جىلدار سوڭىندا ومىردەن وتكەن. تاعدىرى ەرەكشە ورىلگەن جاننىڭ جاسى قىرىققا دا ىلىنبەگەن كەزىندەگى بەينەسى وسىلايشا بۇگىنگى ۇرپاققا جول تارتىپتى.
جاڭا ەكسپوزيتسيانى تولىقتىرىپ تۇرعان جادىگەردىڭ ءبىرى – الاش ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى احمەت ءبىرىمجانوۆتىڭ وتباسىمەن بىرگە وسى قىزىلوردادا تۇسكەن سۋرەتى. ەل ورتالىعى بولىپ تۇرعان تۇستا سىر جاعالاۋىنداعى قالادا باسىلىپ شىققان مەرزىمدى باسىلىمدار مەن سول كەزدە باسپا ءجۇزىن كورگەن كوركەم, عىلىمي تۋىندىلار تۋرالى دەرەكتەر دە ەل نازارىن اۋدارادى.
«ورتالىق ارحيۆ پەن پرەزيدەنت ارحيۆىندە ءبىزدىڭ وڭىرگە قاتىستى دەرەك مولىنان كەزدەسەدى. تەك پرەزيدەنت ارحيۆىندە عانا سىر بويىنداعى 1925–1938 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن 6 مىڭ حاتتاما ءتىزىمى بار. وسى جولى ورتالىق ارحيۆتەن 400-گە جۋىق قۇجات كوشىرمەسىن الىپ, وسى مۋزەيگە قويدىق. ىزدەنىس بارىسىندا ءارحيۆتىڭ كينوقورىنان سول كەزەڭدە تاسپالانعان 3 فيلم تابىلدى», دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عالىم-حاتشىسى اسحات سايلاۋ.
ورتالىق ارحيۆتەن وڭىرگە قاتىستى دەرەكتەردى جيناقتاعان مۋزەي قىزمەتكەرلەرى استانا بولعان اقمەشىتتە قىزمەت ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرازىنىڭ مەكەنجايىن تاۋىپتى. ءبىر قيىندىعى, سول تۇستا قاعازعا تۇسكەن قالا كارتاسىنىڭ كەمدىگى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى تۇرعان سادوۆايا كوشەسى قازىر ەركىن اۋەلبەكوۆ ەسىمىن يەلەنگەن. اسحات سايلاۋ ەسكى ءبىر كارتادان سۇلتانبەك قوجانوۆ تۇردى دەلىنەتىن كازاحسكايا كوشەسىن تاۋىپتى. ول قازىرگى م.اۋەزوۆ كوشەسى بولىپ تۇر.
ماماندار ەندى سول ماڭايعا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ كەرەگىن ايتادى. شىنى كەرەك, باسقا وڭىرلەردە ۇلتقا قىزمەت جاساعان قايراتكەرلەردى ۇلىقتاۋ شارالارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى. باتىستا حالەل مەن جاھانشا, تورعاي دالاسىندا احمەت پەن مىرجاقىپتاي قايراتكەرلەر رۋحىن قۇرمەتتەۋدىڭ تالاي جىلدان بەرى قالىپتاسقان ۇلگىسى بار. ءبىز 2000-جىلدار باسىندا تالاي تاريحي عيماراتتى قولدان جويىپ, وتكەن كۇننىڭ ەستەلىكتەرىن قيراتىپ تاستاعانداي بولدىق. ەندى وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەت.
جالپى, عيماراتتى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى اقىلى قىزمەت پەن دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تۇسكەن قارجىعا جوندەپتى. ەكسپوزيتسيانى دا مۋزەي ماماندارى جاساپ شىققان.
قىزىلوردا
