جاڭا زاڭ بانكتەرگە جايلى بولا ما؟

زاڭداعى باستى جاڭا­شىل­دىق – ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانك­تەر (ەدب) ءۇشىن ەڭ تومەنگى رە­زەرۆتىك تالاپتار مول­شە­رىنىڭ وزگە­رۋى. ءبىرىنشى كەزەڭدە تەڭگەلىك مىن­دەت­تەمەلەر بويىنشا رەزەرۆتىك تالاپتار 3,5%-عا دەيىن, ۆاليۋتالىق مىندەت­تەمەلەر 10%-عا كوتەرىل­گەنى بەلگىلى. ەندى ەكىنشى كەزەڭدە, ياعني 2026 جىلعى ساۋىردە ۆاليۋتالىق مىندەتتەمەلەر بو­يىنشا اەك 12%-عا دەيىن وسەدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە 2026 جىلعى قىركۇيەكتە تەڭگەلىك جانە ۆاليۋ­تا­لىق مىندەتتەمەلەر بو­يىنشا اەك تيىسىنشە 5% جانە 15%-دى قۇ­رايدى. ۇلتتىق بانك تاراتقان دە­رەكتەردە بۇل قابىلدانعان شا­رالار اقشا اگرەگاتتارىنىڭ ار­تىق ءوسۋىن تومەندەتۋگە, اقشا-كرە­ديت ساياساتىنىڭ ترانسميسسياسىن جاقسارتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى دەلىنگەن.

بانك زاڭىنداعى وزگەرىستەر ما­مان­دار­دىڭ ايتۋىنشا, كوپ جايت­تىڭ كۇر­مەۋىن شەشەدى. سەنات­تىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتى تاراتقان دەرەكتەردە زاڭ جوباسى ۋاكىلەتتى ورگان­دار­دىڭ وكىلەت­تىك­تەرى مەن قارجى ينس­تيتۋتتارى ارا­سىن­داعى اقپارات ال­ماسۋ ءتارتىبىن ناقتىلايتىنى ايتىلعان.

ناقتى سەكتورعا بەرىلەتىن نەسيە كولەمىنىڭ ازدىعى, بانك اكتسيونەر­لە­رىنىڭ ديۆيدەنتىنە ساي سالىقتى ءادىل جۇيە­لەۋ ماسەلەلەرى ءجيى ايتىلادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ناقتى سەكتورعا سەلقوس قارايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. بانكتەر ناقتى سەكتورعا كرەديت بەرۋگە دە ق ۇلىقسىز. ون جىل ىشىندە قارىز قاراجاتىنىڭ ۇلەس سالماعى 31%-دان 10%-عا دەيىن ءۇش ەسە تومەندەدى. بۇل جەردە ماسەلە حالىقتىڭ موينىنداعى قارىز ەمەس, ەكونوميكالىق تەپە-تەڭسىزدىكتە بولىپ تۇر. تۇتىنۋشىلىق نەسيە ارقىلى قارجى يمپورتقا كەتىپ جاتىر. ال ۇكىمەت ينفرقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بجزق نەمەسە ۇلتتىق قوردان قارجى الىپ جاتىر. وسىدان 30 جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭ بانكتەرگە ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى مىن­دەتتەي المادى, ولاردىڭ تولەپ وتىر­عان سالىقتارى دا ماردىمسىز.

قولدانىستاعى زاڭعا 140 رەت وزگە­رىستەر ەنگىزىلدى. ساراپشىلار مۇنىڭ زاڭ عانا ەمەس, قازىرگى بانك جۇيەسىنىڭ لوببيستىك اعىمعا قاتتى بەيىم ەكەنىن ۇدايى نازارعا الادى. ەلىمىزدەگى بانك سەكتورىنىڭ تاريحىنا زەر سالساق, جۇيە قۇرۋشى دەپ ۇكىلەنىپ كەلگەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءاربىر «جۇلدىزدى» كەزەڭى ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى زاڭناماداعى وزگە­رىس­تەرمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى ەكەن. ءبىز باستان كەشكەن قارجىلىق داعدارىس بانكتەرگە ءلوببيزمدى زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ەندى ايتىلىپ جاتىر.

ساراپشى عالىم قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك ادال جانە باسەكەلى ورتانى قولداۋعا مۇددەلى. بارىنشا اشىق ويىن ەرەجەسىن قا­لىپتاستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك رەت­تەۋدىڭ اسەرىن السىرەتۋگە دە دايىن. ءماجىلىس بەكىتكەن بانك تۋرالى زاڭ نۇسقاسىنىڭ سەناتتان قايتۋىنا دا وسى جايت سەبەپ بولدى.

عالىم قۇسايىنوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, ماجىلىستە ەكى ءتاسىلدىڭ ءبىر-بىرىمەن تەكەتىرەسىپ قالۋىنا كۋا بولدىق. العاشقىسى تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى ەكونوميكانى قولداۋدىڭ تەتىگى رەتىندە قاراستىرادى. بۇل ءتاسىل ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ, يمپورتتى ىنتالاندىراتىنى, ۇزاقمەرزىمدى ءوسۋ بازاسىنا ىقپال ەتە المايتىنى تۇسىنىكتى. «سەنات بۇل جولى تۇتى­نۋ­شىلىق نەسيەلەۋ نارىعىن سال­قىن­داتۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدى قول­دادى. زاڭداعى تۇزەتۋلەر بازالىق بانك­تىك ليتسەنزيا­سى بار بانكتىڭ امبە­باپ ليتسەنزياعا كوشۋى كەزىندەگى پرۋدەنتسيالدىق نورماتيۆتەردى ساق­­تاۋ جونىندەگى تالاپتاردى ناق­تى­لايدى. جالپى, ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار بانك قىزمەتىن رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە, قارجى جۇيە­سىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە ەلدىڭ قارجى نارىعىن دامىتۋعا با­عىت­تالعان», دەيدى ع.قۇسايىنوۆ.

قارجىگەر سونداي-اق جاڭا زاڭدا بانك قۇپياسىن ساقتاۋدى قاپەرگە الۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بانك قۇپياسىنىڭ ءمانى مىندەتتى تۇردە راستالۋعا ءتيىس. بانك – ءبىرىنشى كەزەك­تە بيزنەس, ال بانكتىك قۇپيا ونىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – بازالىق ليتسەنزيانى ەنگىزۋ. بۇل وزگەرىس جاڭا ويىنشىلاردىڭ نارىق­قا كىرۋ شارتتارىن جەڭىلدەتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, نارىقتى جاڭا زاڭعا بەيىمدەۋ 2025 جىلى باستالدى. سوندىقتان 2026 جىلى بانك بۇل وزگەرىستەرگە بەيىمدەي الماي قالادى دەپ قاۋىپتەنۋگە بولمايدى. بۇعان دەيىن ميكروقارجىلىق ۇيىم دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەگەن KMF جانە BNK Finance كومپانيالارى بانككە اينالدى, بانك­تەر ءبىر-بىرىمەن قوسىلدى نەمەسە شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن بىرىكتىرىلدى.

«قاداعالاۋدىڭ ءۇش ساتىلى مو­دەلى دۇرىس ءارى ۋاقتىلى قابىل­دانعان ءتاسىل دەپ ەسەپتەيمىن. جاڭا قادا­عالاۋ بانك­تەرگە قاتىستى ايتارلىقتاي دۇرىس شەشىم بولدى. ونىڭ تاجىريبەدە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن الداعى ۋاقىتتا كورەمىز. جالپى, جاڭا زاڭ شاعىن بانكتەردىڭ نارىققا كوشۋىنە مۇم­كىندىك بەرەدى. ويتكەنى بانك كوبەيسە, باسەكەلەستىك ارتادى», دەيدى قارجىگەر.

عالىم قۇسايىنوۆ «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» جاڭا زاڭ ساۋاتتى ازىرلەنگەنىن ايتا­دى. جاڭالىقتارى وتە كوپ بولعاندىقتان, ءبىر باپ اياسىندا سيپاتتاۋ وتە قيىن. بانك سەكتورىنىڭ دامۋىنا ەدب اراسىنداعى مامىلەلەر مەن تسيفرلىق اقشا, كريپ­توۆاليۋتا, قور نارىعى ايتار­لىقتاي اسەر ەتەدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بانك­تەر­دىڭ ەكونوميكاعا ىقپالىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قارجى داع­دارىسى كەزىندە مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەكتە بانك جۇيەسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. ەكونوميست ءتۇسىندىرىپ وتكەندەي, كەز كەلگەن بانكتى بانكروت­تىق­قا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى, سون­دىقتان باسە­كەلەستىكتى دە قولداۋ قاجەت.

كەيبىر نورمالار جۇيەنىڭ تۇراق­تىلىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردى بانك وكىلدەرى ءجيى ايتادى. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داس­تى­عىنىڭ توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆا زاڭ جوباسىندا قارىز الۋشىلاردى قورعاۋعا تىم بىرجاقتى كوڭىل بولىن­گەنىن, قارىز الۋشىلاردىڭ ءوز مىندەت­تە­مەسىنەن جالتارۋىنا جاعداي جاسايتىنىن ايتادى.

قارجىگەر ەلدار شامسۋددينوۆ دا وسى پىكىردى قولداپ شىقتى. رەتتەۋ­شى ۇيىم­داردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيە نارىعىن تىنىشتاندىرۋعا باعىت­تالعان شەشىمدەرى ەپيكالىق ورتاعا­سىرلارداعى جەكپە-جەكتى ەسكە تۇسىرەدى. قازىر بانك سەكتورى تۇتىنۋشىنىڭ تالابىنا بەيىم­دەلە باستادى. الداعى بىرەر جىلدا نەسيە نارىعىندا ەڭ جوعار­عى مولشەرلەمەلەر تومەندەۋى مۇمكىن. سول ارقىلى سۇرانىس پەن ۇسىنىس تەڭگەرىمىن تەڭەستىرۋ كەرەك. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بولماشى قاتەلىكتەردىڭ ءتۇپ-تامىرى بانك سەكتورىنداعى قۇرىلىمدىق قاتە­لىكتەرمەن بايلانىستى. قولدا­نىستاعى جۇيە تۇتىنۋشىلىق نەسيە مەن ينفلياتسيانىڭ قاتار وسۋىنە جول بەرىپ كەلدى. بانكتىك لوببي قوعامدى ءبولىپ-ءبولىپ تولەۋ باعاعا اسەر ەتپەيدى دەگەن ۇستانىمدى جاقتاپ كەلدى. «مەن مۇنى وسىعان دەيىنگى بيزنەس-مودەلدى قورعاۋ دەپ تۇسىنەمىن. بانك وكىلدەرى نەسيەنىڭ بۇل ءتۇرىن جاي قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداعىسى كەلەتىنىن تۇسىنە المايمىن. ەۋرووداقتا بۇل ما­سەلە حالىقارالىق زاڭمەن رەتتەلگەن. بانك سەكتورى ينفلياتسيا دەۆال­ۆاتسياعا سەبەپشى بولاتىن, ال دەۆالۆاتسيا ينفلياتسياعا سەبەپشى بولاتىن فازاعا ەندى, تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ جىلدامدىعى ەكونوميكانىڭ مۇم­كiن­دiكتەرiمەن ۇيلەسپەيتiنى قالدى. بۇل كەز كەلگەن سىرتقى نەمەسە ىشكى تەربە­لىستى كۇشەيتىپ جىبەرەدى», دەيدى ە.شامسۋددينوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن زاڭ ەكونوميكانىڭ دامۋى­مەن بىرگە وزگەرەدى. بۇگىن جەتىس­تىك دەگەن باپتاردىڭ ءوزى كۇنى ەرتەڭ اعىمعا ىلەسە الماي قالۋى مۇم­كىن. «زاڭ جوباسىنا قاراتا ايتىل­عان سىننىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇرىل­تاي­شىلارى مەن مەملەكەتتىڭ جا­ۋاپ­­كەرشىلىگىنە قاتىستى ايتىلدى. ءبىزدىڭ بانكتەردى دامىعان ەل­دەر­دىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. مەملەكەت بۇل تۇستا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قۇرىل­تايشىلارمەن, ارنايى قور ار­قىلى ءبولىسۋ تۋرالى وڭتايلى شە­شىم دەپ شەشتى. بانك مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىس نارىق زاڭىمەن جۇيەلەنگەن كەزدە بۇل ماسەلە شەشىمىن تابادى», دەيدى ساراپشى.