تۇركىستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە الدىڭعى ورىندا. سونىمەن قاتار ماقتا وسىرەتىن بىردەن-ءبىر ءوڭىر. وسى ەرەكشەلىككە ءمان بەرىلە وتىرىپ, وبلىستا ماقتا-توقىما كلاستەرىن قۇرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جوبا شيكىزاتتى ەل ىشىندە تەرەڭ وڭدەۋگە جانە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
جالپى, بۇل باستاما وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن باستاۋ العان. وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى دارحان ساتىبالدى باستاعان دەلەگاتسيا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ىسساپارمەن بارعاندا ماقتا ءوسىرۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەن بولاتىن. كەلىسسوزدەر بارىسىندا تاجىريبە الماسىپ, ەكىجاقتى ءساتتى ارىپتەستىك ورناتىلدى. ناتيجەسىندە, بۇل كەلىسىمدەر ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ۇلاسىپ, بۇگىندە ءوڭىر باسشىسى نۇرالحان كوشەروۆتىڭ باسشىلىعىمەن ماقتا-توقىما كلاستەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوبا تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋعا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان ينۆەستور – قىتايدىڭ ماقتا ءوسىرۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى Xinjiang Lihua (Group) Co., Ltd. كومپانيا تۇقىم وسىرۋدەن باستاپ, توقىما ونىمدەرىن شىعارۋعا دەيىنگى ماقتانى كەشەندى وڭدەۋگە جانە ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن باسقارۋعا ماماندانعان.
مىنە, بۇگىندە وبلىستا وسى شەتەلدىك ينۆەستورمەن بىرلەسە ورتا ازيا كەڭىستىگىندە ماقتانى تەرەڭ وڭدەيتىن بالاماسى جوق ماقتا-توقىما كلاستەرى قۇرىلدى. كلاستەردىڭ ەرەكشەلىگى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ, ماقتا وسىرۋدەن باستاپ, يىرىلگەن ءجىپ, ماتا, دايىن كيىم جانە وزگە دە توقىما ونىمدەرىن شىعارادى. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلىپ, دايىن ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ماقتا كلاستەرىندە 5 جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 7 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, 201 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلادى. ماقتا ونىمدىلىگى 2–3 ەسە جاقسارىپ, جىلىنا 229 مىڭ توننا ماقتا وندىرىلەتىن بولادى.
جالپى, جوبا اياسىندا 10 زاۋىت سالۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە 4 ماقتا وڭدەۋ, 2 تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن وندىرەتىن, سونداي-اق 4 توقىما زاۋىتى بار. سونىڭ بىرقاتارى جۇمىس ىستەۋدى باستاعان. مىسالى, كلاستەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پۆح قۇبىرلارىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان. توقىما فابريكالارى سالىنىپ جاتىر.
جاقىندا وتىرار اۋدانىندا ورنالاسقان كوپسالالى «تۇركىستان ماقتا اگروونەركاسىپتىك كەشەنى» اياسىندا 3 زاۋىت ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ءبىرى – تامشىلاتىپ سۋارۋ قۇرىلعىلارى مەن سۋارۋعا ارنالعان تاسپالار وندىرەتىن ءوندىرىس ورنى. كاسىپورىن جىلىنا 800 ملن مەتر سۋارۋ لەنتاسىن ءوندىرىپ, 50 مىڭ گەكتار القاپتى زاماناۋي سۋارۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. بۇل – سۋ ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان اسا ماڭىزدى جوبا. تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە قولجەتىمدىلىك ارتىپ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە جاعداي جاسالدى.
سونىمەن قاتار وتىراردا زاماناۋي ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن 279 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇل كاسىپورىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. سەرىكتەس قىتايلىق ينۆەستورلار كومەگىمەن 32 مىڭ گەكتار القاپقا جاڭا ادىسپەن ماقتا ەگىلىپ, ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 50–60 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. مۇنداي كورسەتكىش بۇرىن-سوڭدى بولماعان. سۋ ۇنەمدەيتىن بۇل تەحنولوگيالار – كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا اسا وزەكتى.
جوبا اياسىنداعى ەكى بىردەي ماقتا وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جالپى قۇنى 21,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل وندىرىستەر جىلىنا 180 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتانى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا 120 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جينالىپ, ونىڭ 30 مىڭ تونناسى تازا ماقتا رەتىندە وڭدەلدى. ەڭ ماڭىزدىسى, وسى جوبالاردىڭ جۇمىسىن بىرىكتىرەتىن, باسقارۋ مەن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن ورتالىق باسقارۋ ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىر ورتالىق ارقىلى 30 مىڭ گەكتار القاپتى سۋارۋ, رەتتەۋ جانە باقىلاۋ جۇمىستارى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەمەن باسقارىلادى. مۇندا ەگىس القابى, زاۋىتتار تۇگەل باقىلانىپ وتىرادى. سۋ, ماقتانىڭ ءوسۋ بارىسى, جەردىڭ ىلعالدىلىعىن دا قاداعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر.
بۇل اقىلدى باسقارۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءار سالاعا جاساندى ينتەلەكتىنى ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ناقتى ناتيجەسى دەپ ايتساق بولادى.
جاقىندا تۇركىستان قالاسىندا «Turan» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا توقىما بۇيىمدارىن وندىرەتىن تولىق تسيكلدى, ياعني ءجىپ ءيىرىپ, ماتا وندىرەتىن تاعى ءبىر ءىرى كەشەن ىسكە قوسىلدى. 42 گەكتار جەر بولىنگەن وندىرىستىك كەشەننىڭ جالپى ينۆەستيتسيالىق قۇنى – 86,2 ملرد تەڭگە. قۇرىلىس جۇمىستارى 2024 جىلى باستالىپ, بيىل العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 430 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. 2026 جىلعى جەلتوقسانعا دەيىن زاۋىتتىڭ كەلەسى ءۇش كەزەڭى تولىق اياقتالىپ, قوسىمشا 2 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسادى. زاۋىت تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە جىل سايىن 11,4 مىڭ توننا ءجىپ, 47,3 ملن شارشى مەتر ماتا, 2 ملن توسەك-ورىن جابدىقتارى جيىنتىعى مەن 4 ملن كورپە ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اشىلعان كاسىپورىن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستاماسى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل جوبا – تۇركىستان وڭىرىندە جەڭىل ونەركاسىپتى جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا, ماقتا سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە, جاڭا يندۋستريالىق باعىتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى قادام.
وسىلايشا, قىسقا مەرزىم ىشىندە تۇركىستان وبلىسىندا ماقتا وسىرۋدەن باستاپ, ونى تەرەڭ وڭدەۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تىزبەككە نەگىزدەلگەن ماقتا-توقىما كلاستەرى قالىپتاستى. بۇل – ءبىر عانا سالانىڭ جەتىستىگى ەمەس, ءوڭىر ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى ساياساتتىڭ ناقتى ناتيجەسى. الداعى بەس جىلدا ماقتانى ەگىستىكتەن باستاپ, دايىن كيىم تىگەتىن دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزەتىن تولىق تسيكل قالىپتاسادى دەگەن ءۇمىت بار. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋىنا, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا جول اشادى. ەڭ باستىسى, جوبا زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى, سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرىن, جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرىپ وتىر.
ماقتا-توقىما كلاستەرىنىڭ دامۋى تەك تۇركىستان ءوڭىرى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. بۇل باستاما ەلىمىزدىڭ دايىن توقىما ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا بەرىك نەگىز قالايدى. مۇنىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىك قولداۋ, ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق ساياسات جانە بىرلەسە اتقارىلعان تاباندى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. قازىر كلاستەرلىك دامۋ وبلىستا جۇيەگە قويىلىپ, ايماقتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر.
ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋدان بولەك, وبلىسىمىزدا جۇگەرى جانە ەت كلاستەرىن قۇرۋ بويىنشا دا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سەبەبى بۇل باعىتتاعى دامۋ وبلىستاعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانۋعا جاعداي جاساپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى وندىرىستىك الاڭ قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىستىڭ دامۋى جولىنداعى بۇل وزگەرىستەر جاڭا يندۋستريالىق ءداۋىردىڭ باستاماسى بولارى ءسوزسىز.
نۇرالى ءابىشوۆ,
تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى
