– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وڭىردەگى يندۋستريالىق ايماقتار مەن نەگىزگى كاسىپورىندارعا, سونىڭ ىشىندە «تاراز» شاعىن يندۋستريالىق ايماعىنا ارنايى بارۋىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان وڭىرلىك ەكونوميكا مەن ناقتى سەكتوردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ باعىتىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟
– ادەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىرلەرگە ساپارى الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالاۋمەن, جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋمەن جانە وندىرىستىك الاڭدارعا بارۋمەن قاتار جۇرەدى. بۇل تۇرعىدا قوعامعا بەرىلەتىن سيگنال ايقىن: پرەزيدەنت ءۇشىن تەك ەلوردا مەن ءىرى قالالاردىڭ ەمەس, وڭىرلەردىڭ دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى باسىمدىققا يە.
كەڭىرەك قاراساق, بۇل جەكەلەگەن ءبىر وڭىرگە عانا نازار اۋدارۋ ەمەس. بۇل – توقاەۆتىڭ كەشەندى ءتاسىلىنىڭ ءبىر بولىگى: ناقتى سەكتورعا, وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋعا جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا جۇيەلى كوڭىل ءبولۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, ونىڭ جامبىل وبلىسىنا ساپارى جولداۋداعى لوگيكاعا تولىق ساي كەلەدى – وڭىرلەردى كۇشەيتۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ.
– جامبىل وبلىسىنا 599,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, ءوسىم 33 پايىزدى قۇرادى. پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكانى ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا قايتا جۇكتەۋ جانە ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ باعىتى وڭىرلەردە جۇيەلى ناتيجە بەرە باستادى دەۋگە بولا ما؟
– ەگەر جاعدايدى جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە قاراستىراتىن بولساق, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ينۆەستيتسيا ءوسىمى ءبىر عانا وڭىرمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. مۇندا ءاربىر وبلىستىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى ورنى ماڭىزدى.
جامبىل وبلىسىنىڭ مىسالىندا ءبىز ءوڭىر ەكونوميكاسىن كوپكلاستەرلى فورماتقا قايتا قۇرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ, تەحنيكا ءوندىرىسى, حيميالىق تىڭايتقىشتار مەن بيونىمدەر شىعارۋ سياقتى ءارتۇرلى سەگمەنتتەردە تىرەك جوبالار قالىپتاسۋدا.
مۇنداي ءتاسىلدىڭ ارتىقشىلىعى – ءبىر سالا ۋاقىتشا قيىندىققا تاپ بولسا, وزگە ياكورلىق جوبالار ءوڭىردى ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقتان ساقتايدى. بۇل – توقاەۆتىڭ ءوز سوزدەرىندە ۇنەمى اتاپ وتەتىن ۇستانىمى: بىرنەشە سالاعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, جەرگىلىكتى ءوسىم نۇكتەلەرىن قالىپتاستىرۋ. جامبىل وبلىسىندا اگرارلىق الەۋەت, مينەرالدىق بازا مەن يندۋستريالىق ايماقتار ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كونتۋر رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى.
– سوڭعى ەكى جىلدا وڭىردە 242 ملرد تەڭگەگە 56 جوبا ىسكە اسىرىلدى. مۇنداي ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرۋ پرەزيدەنتتىڭ جەكەلەگەن سالالارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە وڭىرلەردە ورنىقتى ءوسىم نۇكتەلەرىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇستانىمىنا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
– بۇل جوبالار ەسەپ ءۇشىن عانا ايتىلاتىن ادەمى سان ەمەس, كوپكلاستەرلى مودەلگە ءوتۋدىڭ ناقتى كورسەتكىشى. جامبىل وبلىسىندا اگروشيكىزاتتى وڭدەۋ, حيميا ونەركاسىبى, تەحنيكا جاساۋ, بيوتەحنولوگيالىق جوبالار سياقتى ءارتۇرلى باعىتتاردا تىرەك كاسىپورىندار جەلىسى قالىپتاسىپ كەلەدى.
مۇنىڭ ءمانى – ءوڭىر ەكونوميكاسى سىرتقى جانە سالالىق كۇيزەلىستەرگە ءتوزىمدى بولا تۇسەدى. ءبىر سەكتوردا قيىندىق تۋىنداسا, قالعاندارى ءوڭىردى العا سۇيرەيدى. بۇل بۇرىنعى, وبلىس ءبىر-ەكى زاۋىتقا نەمەسە تەك اۋىل شارۋاشىلىعىنا تاۋەلدى بولعان مودەلدەن تۇبەگەيلى وزگەشە.
وسى تۇرعىدا جامبىل وبلىسى توقاەۆتىڭ ۇستانىمىن ناقتى ىسكە اسىرىپ وتىر: ءاربىر وڭىردە بىرنەشە ءوسىم نۇكتەسى بولۋى ءتيىس, ال ءومىر تەك ءبىر ءىرى كاسىپورىنعا نەمەسە ورتالىقتان بولىنەتىن ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدى بولماۋى كەرەك.
– پرەزيدەنت «قازفوسفات», YONGGANG CENTRAL IRON and STEEL مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى, «ەۆروحيم-قاراتاۋ» سياقتى ءىرى يندۋستريالىق جوبالارمەن تانىستى. مۇنى جولداۋدا بەكىتىلگەن ونەركاسىپتىك ساياساتقا جاسالعان ستراتەگيالىق ەكپىن دەۋگە بولا ما؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنداي كاسىپورىندارعا بارۋىن كەڭىرەك كونتەكستە قاراۋ قاجەت. پرەزيدەنت شەتەلدە ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, جوبالار مەن شارتتاردى تالقىلايدى. ال وڭىرلىك ساپارلار – سول ساياساتتىڭ ناقتى جەردەگى جالعاسى.
ونەركاسىپتى دامىتۋ – تەك زاۋىت سالۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل ءونىمدى سىرتقى نارىقتارعا شىعارۋدى دا قامتيدى. شەتەلدىك ينۆەستور تەك كاپيتال عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دايىن لوگيستيكا, ستاندارتتار مەن تەحنولوگيالار اكەلەدى. بۇل جەرگىلىكتى كومپانيانىڭ نولدەن باستاپ جاھاندىق نارىققا شىعۋىنا قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى.
«قازفوسفات» پەن «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جەرگىلىكتى فوسفوريت رەسۋرستارى نەگىزىندە حيميالىق كلاستەر قالىپتاستىرىپ وتىر. ال YONGGANG جوباسى مەتاللۋرگيا مەن ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ىرگەسىن قالايدى. مۇنىڭ ءبارى توقاەۆتىڭ وڭىرلەر قوسىمشا قۇن وندىرەتىن, دوتاتسياعا تاۋەلدى ەمەس ەكونوميكاعا اينالۋى ءتيىس دەگەن ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ جالعاسى.
– Shengtai Biotech جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەۋ زاۋىتى مەن قانت زاۋىتى سياقتى جوبالار قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ۇلەسىن ارتتىرۋ مىندەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل اگرارلىق ساياسات پەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– Shengtai Biotech پەن جاڭا قانت زاۋىتى – جاي عانا ەكى كاسىپورىن ەمەس, بۇل ويلاۋ لوگيكاسىنىڭ وزگەرۋى. قانتقا كەلسەك, قازاقستان قانتتى ۇسىنىلعان تۇتىنۋ نورماسىنان دا كوپ پايدالانادى, ال وتاندىق ءوندىرىس قاجەتتىلىكتىڭ 20 پايىزىنان ازىن عانا قامتيدى. قالعانى – يمپورت. جاڭا قانت زاۋىتى يمپورتتى ءىشىنارا الماستىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي ۇلەس قوسادى. ءتيىستى ساياسات جۇرگىزىلسە, قازاقستان كورشى ەلدەرگە قانت ەكسپورتتاي الاتىن دەڭگەيگە دە جەتە الادى.
ال جۇگەرى بويىنشا Shengtai Biotech – جوعارى تەحنولوگيالى تەرەڭ وڭدەۋ جوباسى. مۇندا شيكىزاتتى قاراپايىم وڭدەۋ ەمەس, كراحمال, امينقىشقىلدارى, جەمدىك قوسپالار سياقتى جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەر شىعارىلادى. بۇل اگروشيكىزاتقا تۇراقتى ونەركاسىپتىك سۇرانىس قالىپتاستىرىپ, تۇقىم شارۋاشىلىعىن, لوگيستيكانى دامىتادى, ونىمدىلىكتى ارتتىرادى. ياعني ەل تەك شيكىزاتتان ەمەس, كۇردەلى ونىمنەن تابىس تابا باستايدى.
– مۇنداي جوبالار وڭىردەگى جۇمىسپەن قامتۋعا, تابىس دەڭگەيىنە جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قالاي اسەر ەتەدى؟ پرەزيدەنت ايتاتىن «ادامدارعا ارنالعان ەكونوميكا» قاعيداتى جۇزەگە اسىپ جاتىر دەۋگە بولا ما؟
– ارينە, ءىرى يندۋستريالىق جوبالار تىكەلەي وندىرىستە, جاناما تۇردە قۇرىلىس, لوگيستيكا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا جۇمىس ورىندارىن اشادى. ونەركاسىپتەگى جالاقى ادەتتە وڭىرلىك ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى بولادى. ءبىر وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ ءوزى زاۋىتتا جۇمىس ىستەسە, بۇل ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ءال-اۋقاتىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار جۇمىسپەن قامتۋ قۇرىلىمى وزگەرەدى: ادامدار تومەن ءونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىنان ونىمدىلىگى جوعارى ونەركاسىپكە اۋىسادى. بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جۇكتەمەنى ازايتادى.
الايدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق تەك يندۋستريالاندىرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول كادر دايارلاۋعا, تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىنە, ينفراقۇرىلىم مەن ەكولوگياعا دا بايلانىستى. وسى فاكتورلار قاتار دامىسا عانا ناتيجە تولىق بولادى.
دەگەنمەن توقاەۆ ايتاتىن «ادامدارعا ارنالعان ەكونوميكا» قاعيداتى ىسكە اسا باستادى: جۇمىس ورىندارى وڭىرلەردە اشىلعاندا, ادامدار وزگەرىستى ءوز ومىرىندە سەزىنەدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جەرگىلىكتەندىرۋ مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ تەحنولوگيالىق ەگەمەندىك باعىتىمەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟
– اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن يندۋستريالىق ايماقتاردا جەرگىلىكتى ءوندىرۋ فەرمەرلەر ءۇشىن شىعىندى ازايتادى: تەحنيكا قولجەتىمدى, قىزمەت كورسەتۋ مەن لوگيستيكا جەڭىلدەيدى. بۇل اگروسەكتوردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن كوتەرەدى.
بۇل جەردە تولىق وقشاۋلانۋ ەمەس, جاھاندىق تىزبەكتەرمەن بايلانىسىن ساقتاي وتىرىپ, ءىشىنارا يمپورتتى الماستىرۋ مەن وڭدەۋدى تەرەڭدەتۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. بۇل– توقاەۆ ۇستانىپ وتىرعان شىنايى مودەل.
– پرەزيدەنتتىڭ يندۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋ جانە وڭىرلىك جوبالاردى قولداۋ ساياساتىن قازاقستاننىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىنىڭ جاڭا مودەلى دەۋگە بولا ما؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتى بۇرىنعى, ەلوردا قارقىندى دامىپ, وڭىرلەر دوتاتسياعا تاۋەلدى بولىپ قالعان مودەلدەن باس تارتۋدى كورسەتەدى. قازىر جاھاندىق نارىقتارمەن بايلانىسقان يندۋستريالىق جانە اگرووڭدەۋ كلاستەرلەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا وڭىرلىك دامۋ ارحيتەكتۋراسى قالىپتاسۋدا.
يندۋستريالىق ايماقتار – دايىن ينفراقۇرىلىمى بار, اكىمشىلىك كەدەرگىلەرى از ناقتى الاڭدار. بۇل ينۆەستيتسيالاردى مەگاپوليستەردەن وڭىرلەرگە باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەڭ باستىسى – ادامعا الماتىعا نەمەسە استاناعا كوشۋ مىندەتتى ەمەس. ەگەر وڭىردە زاماناۋي وندىرىستەر, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم جانە قولايلى ورتا بولسا, ول سول جەردە-اق ءومىر ساپاسىن ارتتىرا الادى.
ارينە, بۇل مودەلدىڭ تيىمدىلىگى جۇمىس ورىندارىنىڭ ساپاسىنا جانە ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسى شارتتار ورىندالسا, توقاەۆ ايتاتىن تەڭگەرىمدى دامۋ مودەلى تولىق ىسكە اسادى.
