ءىس-شاراعا قاتىسقان مۋزىكا ماماندارى اتالعان جيناق ءوڭىردىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنا ارنالعان العاشقى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ وتىر. كۇيشى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جانعالي ءجۇزبايدىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇيتانىمداعى ارقا, شىعىس قازاقستان, قاراتاۋ, جەتىسۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, سىر بويى دەپ جىكتەلەتىن جەتى مەكتەپ قازاقتىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ كەمەلدىگىن, دومبىرا كۇيلەرىنىڭ كەنەندىگىن كورسەتەدى. الايدا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وسى مەكتەپتەردىڭ سىرتىندا بىرقاتار كۇيشىلىك ۇلگىلەر ەلەۋسىز قالدى.
«مىسالى, قىتاي جەرىندەگى ىلە, تارباعاتاي, موڭعولياداعى بايولكە, تۇركىستاننىڭ كۇنگەيىندەگى قىزىلقۇم سەكىلدى كۇيشىلىك داستۇرلەر ايماقتىق باي مۇرا بولا تۇرا كەزىندە زەرتتەلمەدى, قولعا الىنبادى. بۇل مەكتەپتەر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قايتا جاڭعىردى, كۇي انتولوگيالارىنا ەندى, نوتالارى حاتتالا باستادى. ال ەندى, بايىرعى تورعاي جەرىندەگى كۇيشىلىك ءداستۇردىڭ ءجونى بولەك. تورعاي توكپەلەرى – جوعارىدا ءبىز تۇگەندەگەن بارشا مەكتەپتىڭ ءبارىن سىڭىرگەن كلاسسيكالىق ماشىق, سونىمەن بىرگە ەجەلدەن قازاق ساناسىندا جاڭعىرا دامىعان كيەلى كۇي مەكتەبى. تورعاي مەن توبىل كۇيلەرىنىڭ زەرتتەلۋى نەگىزىندە ەرتەرەكتە باستالعان, پاتشالىق رەسەي زامانىنداعى ورىس عالىمدارى مەن كەيىنگى كەڭەس داۋىرىندەگى زاتاەۆيچتەر باستاعان مۋزىكاتانۋشىلار لەگى تورعايدىڭ دومبىراشىلىق داستۇرىنە تامسانعان, سوندىقتان بۇل جەردىڭ فولكلورىندا قاعازعا تۇسكەن دەرەكتەر قورى دا جەتكىلىكتى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, تورعاي وڭىرىندە كۇيشىلىكتىڭ دامىعان ءۇش ءتۇرى بولعان, دومبىرا, سىبىزعى, قوبىز كۇيلەرىنىڭ ەڭ كونە تۇرلەرى وسى وڭىردە ساقتالعان. قازاقتا سيرەك كەزدەسەتىن قامىس سىرنايدىڭ كۇيلەرى وسى وڭىردە بەرىگە دەيىن بولعان. قازبەك ابەنوۆتىڭ قوبىز بەن سىبىزعى, سىرناي كۇيلەرىن قۇيقىلجىتاتىنى سودان بولار دەپ ويلايمىز. ءبىز بولاشاقتا ەل اراسىندا ساقتالعان مۇرالاردى, اسىرەسە قوبىز كۇيلەرىن جيناقتاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. قويلىباي, تىلەپ سەكىلدى ابىزدار وتكەن جەر عوي», دەدى جانعالي ءجۇزباي.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جيناققا ەنگەن كۇيلەردىڭ دەنى – ەپوستىق ءارى تاريحي تۋىندىلار.
«وسى جەردە تورعايدىڭ جىر كۇيلەرىنىڭ ۇلگىلەرى («كورۇعىلىنىڭ اۋەنى», «قىز جىبەكتىڭ» ماقام كۇيى) تۋرالى ايتپاسقا بولمايدى, سىر بويى, ىرعىز جاعاسىنان تورعايعا دەيىن جالعاسقان اسپاپتىق-ەپيكالىق ستيل دامي كەلە «جىر كۇيلەرى» دەپ اتالاتىن مۋزىكالىق جانرعا ۇلاسقان سەكىلدى. جەلدىرمەلەتە, كەرىم قاعىسپەن تارتىلاتىن قوڭىر توكپەلەردىڭ ىرعاق-ەكپىنى جىرشىنىڭ ماقامى سەكىلدى, كەيدە مۇڭدى, كەيدە سالتاناتتى, جىر كۇيلەردىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى كۇردەلى, اۋەزى شەشەن. اۆتورلىق كۇيلەردىڭ دە وسى جيناققا ەنۋى زاماندىق كۇيتانىم عىلىمى ءۇشىن جاڭالىق بولارىنا بەك سەنىمدىمىز. تورعايلىق سارىننىڭ قاپاق سال, نۇرحان اقىن زامانىنان وسى كۇنگە دەيىن اۋەزى ەش وزگەرىسسىز ۇزىلمەي كەلە جاتقانىن سەزە الامىز. جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ, كومپوزيتور ايتباي مۇزداحاننىڭ كۇيلەرى وسىنىڭ كۋاسى. جالپى, جيناقتىڭ ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىمىز ءۇشىن بەرەرى مول. ۇلى ىستەر وسىنداي سۇيەكتى ىزدەنىستەردەن تۇرادى», دەيدى عالىم.
ءوڭىردىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا رەتىندە باعالانعان جاڭا كىتاپتىڭ ارقالىق قالاسىنىڭ اكىمى ءامىرحان اسانوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جارىققا شىققانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جيناققا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ارمان» كۇيى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «اۋەز» كۇيى, نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «جەڭىس» (1, 2 نۇسقاسى), «يۋن جارلىعى» سياقتى كۇيلەرى دە ەنگەن. سونىمەن قاتار بۇعان دەيىن ەشبىر جيناقتا جاريالانباعان قازبەك ابەنوۆ, قاپاق سال, جۇمان شالباەۆ, قاسىمحان الدابەرگەنوۆ, نازار قاپاقوۆ, توقتارباي تۇرسىنوۆ, قاجىعالي وماروۆ, ايتان سەيداحمەتوۆ, قاسىم تورتاەۆ, كەنجەبولات احمەتوۆ, بەكزات عازەزوۆ ءتارىزدى كۇيشىلەردىڭ شىعارمالارى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ نازارىنا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر.
«اتالعان كۇيشى-دومبىراشىلاردىڭ شىعارمالارى توبىل-تورعاي دومبىرا ءداستۇرىنىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن, جانرلىق-تاقىرىپتىق باعىتتارىن, ورىنداۋشىلىق ءداستۇرىن ءار قىرىنان كورسەتەدى. سوندىقتان اتالعان جيناق تەك نوتالىق جاريالانىم رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عىلىمي زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە دە ماڭىزدى. كىتاپتىڭ العاشقى بولىمىندە وسى باعىتتاعى زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقالالارى مەن سىلتەمەلىك ماتەريالدارى ۇسىنىلعان. سوڭعى قوسىمشا بولىمدە كۇيلەرى ساقتالماسا دا, ەسىمدەرى ەسىندە جۇرگەن ونەرپازدارعا قاتىستى دەرەكتەر بەرىلدى. ارينە, وسى وڭىردەن شىققان كوپتەگەن كۇيشى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, ولاردىڭ بارلىعىن تولىق قامتىدىق دەپ ايتا المايمىز», دەيدى قۇراستىرۋشىلار.
سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسقان زيالى قاۋىم جاڭا كىتاپ حاقىندا وي تولعاپ, قۇراستىرۋشىلارعا جىلى لەبىز ارنادى. جەرگىلىكتى ونەرپازدار احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ارمان», قاپاق سالدىڭ «كەكىلىك», قايىرعالي Əبىشەۆتىڭ «سارىجايلاۋ», حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «جەڭىس» كۇيلەرىن ورىندادى. قالا əكىمى ءƏمىرحان اسانوۆ جيىنعا ارنايى كەلگەن اقساقالدار مەن قۇراستىرۋشىلارعا العىس ايتىپ, سىي-قۇرمەت كورسەتتى.
اكىم الداعى جىلى ارقالىقتا «توبىل-تورعاي كۇيلەرى» كىتابى بويىنشا كۇيشىلەر بايقاۋىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى.
قوستاناي وبلىسى
