بالقاديشانىڭ (1883–1950) تۋعان جەرى – قاراوتكەل اۋىلى. اكەسى ىبىراي قارا قىلدى قاق جارعان بەلگىلى بي بولعان.
زەرەندى تاۋى مەن وعان جالعاسىپ جاتقان قوشقارباي تاۋى, ودان ارىرەكتە جىلاندى تاۋى ورنالاسقان. اقان سەرى سول ماڭداعى اۋىلداردى انمەن سۋسىنداتىپ, جىلاندى جاعىنا بارعاندا, بالقاديشانىڭ ۇزاتىلعانىن
ەستيدى.
«باسىنان جىلاندىنىڭ قۇلاعانىم,
كەكىلىن كەربەستىنىڭ سىلاعانىم.
كەتتى دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى جىلاعانىم»
دەگەن ەكەن.
«دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا, كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال, قاديشا» دەپ باستالاتىن ءماتىن اقان سەرىنىكى ەمەس, قازاق قوعامىن جابايى حالىق دەپ كورسەتۋ ءۇشىن كەيىن كوممۋنيستەر شىعارعان وتىرىك. بالقاديشا 1904 جىلى 21 جاسىندا كەڭوتكەل اۋىلىندا وزىنەن 6 جاس ۇلكەن سۇلەيمەنگە تۇرمىسقا شىعادى.
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى: «اكەسى ىبىراي بي بولعان, كەلگەن جەرى باي-قۇلاق», دەپ كامپەسكەلەنەدى. بالقاديشا كۇيەۋىمەن چەليابىنىڭ زلاتوۋست دەگەن قالاسىنان پانا تاۋىپ, 1939 جىلى ەلىنە قايتىپ ورالادى.
بالقاديشانىڭ اناسى دا, جۇبايى دا قىلدى قاراۋىل رۋىنان.
اقان سەرى ءوز كەزىندە بالۋان شولاق, ءبىرجان سال, ۇكىلى ىبىراي, جاياۋ مۇسا, ەستاي, ءيمانجۇسىپ سياقتى اقىن-انشىلەرمەن ارالاس بولىپ, حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە ىقپال ەتكەن.
بالۋان شولاقتىڭ (1864–1919) ءومىرى كوكشەتاۋ وڭىرىندەگى ناعاشىلارى: اتىعاي, قاراۋىل رۋلارىنىڭ اراسىندا وتكەن. مەنىڭ اتام بەگەن بيمەن ءارى قۇرداس, ءارى سىرلاس, دوس بولعان. ول ءبىزدىڭ اۋىلدان 90 شاقىرىم جەردەگى بۇلاندى اۋدانى, قىزىل كوردون اۋىلىندا ءومىر سۇرگەن. جىل سايىن اتباسار جارمەڭكەسىنە بارا جاتقانىندا بەگەن اۋىلىنا ءبىر-ەكى كۇنگە كەلىپ, ولەڭ ايتىپ, حالىقپەن جۇزدەسىپ كەتەدى ەكەن.
ۇكىلى ىبىرايدىڭ كەڭەس وكىمەتىن سىناپ, پاتشا زامانىن ماقتاپ ورىنبور تۇرمەسىندە شىعارعان سوڭعى ولەڭىن مارقۇم اكەم راحمەت بەكماعانبەت ۇلى (1908–1985) ءبىز شوپتەن كەلە جاتقانىمىزدا اربانىڭ ۇستىندە ىڭىلداپ ايتىپ وتىراتىن.
«اينالايىن, سابەتىم,
ولىمگە تارتتى تابەتىڭ.
«اشا تۇياق قالدىرماي»,
اسقىندى ماسىل عادەتىڭ.
زوبالاڭ كەلدى توناعان,
سىپىردىڭ مالدى قورادان.
سول ءۇشىن ماقتاپ ءوزىڭدى,
ولەڭىم قارداي بوراعان».
وسى ولەڭى ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى ۇكىلى ىبىرايدىڭ سوڭىنا تۇسكەن دەسەدى.
1959 جىلى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ سول كەزدەگى قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.ءجاندىلدين جولداسقا ۇكىلى ىبىراي ساندىباي ۇلىنىڭ اقتالۋى جونىندە جازعان حاتىندا: «اتاعى كەڭ تاراعان قازاقتىڭ اقىنى ءارى سازگەرى ىبىراي ساندىباي ۇلى 1929 جىلى ء«ىستى بولىپ» كۋلاك ەسەبىندە سوتتالىپ, ۇزاماي ولگەن. ول تاماشا ولەڭدەرىمەن كوپشىلىكتى دۋمانعا بولەۋشى ەدى. ىبىراي قازاق مادەنيەتىنە ءوز ۇلەسىن قوستى, ونىڭ ءبىر عانا «گاككۋ» ءانى «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ ارقاۋى بولىپ, كۇلاشتىڭ ەسىمىن الەمگە ايگىلەگەنى بارشامىزعا بەلگىلى. ناقاقتان جالا جابىلىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان حالىق اقىنى ىبىراي ساندىباەۆتىڭ اقتالۋىن شىندىق تالاپ ەتەدى. وسىمەن قوسا مەن ىبىرايدىڭ 1924 جىلى تۇسكەن سۋرەتىن تاپسىرامىن» دەگەن ەكەن سابەڭ.
اتامىز بەگەن بي دۇيسەنباي ۇلىنىڭ قايىن اتاسى احمەت تە, بالدىزى ەسماعۇل دا كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندە (15-رازەزد) بولىس بولعان.
جەزدەسى مەن بالدىزى ءازىل-نازدارى جاراسقان, وتە سىيلاس ادامدار ەكەن. 1978 جىلى كوكشەتاۋدا قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە اكەمنىڭ ناعاشى جۇرتىنا باردىم. سوندا مۇقاش اقساقال ايتتى: ء«بىر جولى بالدىزى ەسماعۇل جەزدەسى بەگەن بيگە سالەم ايتىپ جىبەرىپتى. ء«بىر سەمىز قوي مەن ءبىر قاپ ۇن الىپ كەلىپ قايىن جۇرتىندا اۋناپ-قۋناپ كەتسىن!» دەپ. سوندا جەزدەسىنىڭ بالدىزىنا جىبەرگەن ءازىل جاۋابى: «ونداي سىي اپارسام مەنى مەكەلايدىڭ (نيكولاەۆكا) ورىسى دا تورىنە شىعارادى», دەپتى».
اجەمىز مارقۇم ءشايىززا – ۇزىن بويلى, اققۇبا, ارىقشا كەلگەن, اقكوڭىل, اڭقاۋ, قولى اشىق, اسا قامقور, ەڭبەكقور كىسى بولدى. مەن بولىستىڭ قىزىمىن دەپ ايتقانىن ەستىمەدىك. ەستە قالعان ەسكىلىكتى اڭگىمەلەردى ءبىز دە وقىرمانعا جەتكىزۋدى ءجون كوردىك.
احمەت دۇيسەنباەۆ
