– دارحان جۇماقان ۇلى, قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم بەرۋمەن قاتار تۇلعالىق دامۋعا ىقپال ەتەتىن قانداي جۇيەلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ جالپى, جوعارى وقۋ ورىندارى قولدانبالى داعدىلاردى مەڭگەرتۋ مەن جۇيەلى ويلاۋدى قالىپتاستىرۋدىڭ قايسىسىن كوبىرەك نازارعا الۋعا ءتيىس؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا: «ەلىمىز ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشىپ جاتىر. سوندىقتان عىلىم, ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا سالاسىن باسقارۋ تاسىلدەرىن ءوزارا بايلانىستىرۋ وتە ماڭىزدى» دەدى. پرەزيدەنت ايتقانداي, جوعارى ءبىلىمنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – بۇگىنگى زامانعا بەيىمدەلگەن, قازىرگى سىناقتارعا توتەپ بەرە الاتىن ساپالى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ. سونىمەن قاتار عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم ەلىمىزدىڭ ءارى قارايعى سەرپىلىسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى كەرەك.
ۇلى اباي ايتقان «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستايتىن» ءبىلىمدى بۋىندى قالىپتاستىرۋ يگىلىكتى ءىس بولماق. بۇل ءسوزسىز ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەگىزگى ميسسياسى. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىن – «كەلەشەكتىڭ فابريكاسى» دەۋگە بولادى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋمەن قوسا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا كوپ كوڭىل بولىنەدى.
ەڭ باستىسى, جاستارعا زەرتتەۋ ادىستەرىن كوپ ۇيرەتۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ويتكەنى العان ءبىلىمدى دۇرىس پايدالانىپ, كۇندەلىكتى كەلگەن اقپاراتتى وڭدەپ, وزىنە كەرەكتى جاڭاشا شەشىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادامدا اناليتيكالىق ويلاۋ قابىلەتى مىقتى بولۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى باعىتتا «ROS – research oriented study» مەتودولوگياسىن پايدالانادى. ياعني ستۋدەنت ءار ءپان شەڭبەرىندە زەرتتەۋ ادىستەرىن مەڭگەرىپ, ناقتى قولدانىپ كورەدى.
– ەلىمىزدە بىرنەشە جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل وزگەرىس ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتا الا ما؟ الدە تەك شەكتەۋلى ستۋدەنتتەر توبىنا ارنالعان ەليتالى وقۋ ورنى سياقتى بولا ما؟
– قازىر پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي ەلىمىزدە جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 33 فيليالى اشىلىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. تەك وسى جىلدىڭ وزىندە «Cardiff», «Coventry», «Woosong» جانە «Anhalt» ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قوسقاندا 9 جاڭا كامپۋس پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنداي رەفورما تالانتتاردى سىرتقا جىبەرمەۋدىڭ ءبىر امالى, سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ءارى جاس ۇرپاققا شەتەلگە شىقپاي-اق ءبىلىمنىڭ جاھاندىق ستاندارتتارىنا قول جەتكىزۋگە جاعداي جاسايدى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى, بيىل ساۋىردە Arizona State University (اقش) ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىزدىڭ وقۋ وردامىز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى.
Arizona State University (ASU) — اقش-تاعى ەڭ ءىرى جانە بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەت اريزونا شتاتىنىڭ تەمپە قالاسىندا ورنالاسقان جانە 1885 جىلى نەگىزى قالانعان. ASU يننوۆاتسيالارعا, زەرتتەۋلەرگە جانە ستۋدەنتتەردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولەدى. وقۋ ورداسى اقش-تاعى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى جانە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مىڭداعان ستۋدەنتتى قابىلدايدى.
Arizona State University-ءدىڭ اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە فيليالىن اشۋ قازاقستان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن اكادەميالىق وزىقتىقتى ارتتىرۋ باستاماسى اياسىندا ىسكە اسىپ جاتىر. ەكى جوعارى وقۋ ورنى اراسىنداعى ارىپتەستىك وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۋنيۆەرسيتەتتىك دەلەگاتسيانىڭ اريزوناعا رەسمي ساپارى كەزىندە ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويۋدان باستالدى. بۇل ىنتىماقتاستىق جاھاندىق اكادەميالىق ارىپتەستىكتى كەڭەيتە تۇسەدى. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى يننوۆاتسيانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قادامى سانالادى.
– بۇگىندە ەلىمىزدە 35 مىڭنان استام شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. 2029 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 100 مىڭعا جەتپەك. بۇل ستۋدەنتتەر وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورنىعۋىنا قانداي سەپتىگىن تيگىزە الادى؟
– بۇل دا سوڭعى جىلدارداعى قازاقستاندى تولىققاندى ءبىلىم ورتالىعى ەتۋدىڭ ءارى شەتەل ستۋدەنتتەرى ءۇشىن تارتىمدى حابقا اينالدىرۋ باعىتىنداعى جۇيەلى ترانسفورماتسيانىڭ كورىنىسى.
وسى كۇندە وتاندىق ءبىلىمنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى دە ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە شەتەلدە ەلىمىزدىڭ 5 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلدى. ونىڭ ءبىرى – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ومبى قالاسىنداعى فيليالى. قىرعىزستانداعى وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ فيليالى اشىلدى. ودان بولەك, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاندا بىرلەسكەن فاكۋلتەتتەر مەن باعدارلامالار ىسكە قوسىلعان.
وسىناۋ ماڭىزدى جوسپاردى ورىنداۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ الەمدىك رەيتينگتەگى بەدەلى ايقىن كومەك بەرىپ جاتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ 20 ۋنيۆەرسيتەتى «QS World University Rankings 2026» جانە «Times Higher Education 2026» رەيتينگتەرىنە ەنگەنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش.
سونداي-اق اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قازىر الىس-جاقىن مەملەكەتتەردى قوسا العاندا, جالپى سانى 1 706 شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, رەسەي, تۇركيا ەلدەرىنەن كەلگەندەر. بۇل – ءبىزدىڭ جاھاندىق ءبىلىم نارىعىنداعى سۇرانىسقا يە ەكەنىمىزدى دالەلدەيتىن كورسەتكىشى.
سونداي-اق اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىرشىق قالاسىنداعى فيليلالى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. فيليالدى اشۋ قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. باۋىرلاس قوس ەل پرەزيدەنتتەرى كەزدەسۋى ناتيجەسىندە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ 2023 جىلعى 5 مامىرداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى 20-شى بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى وتىرىسىندا كەلىسىم جاسالىپ, ول بۇگىندە ورىندالۋ ۇستىندە. فيليالدا تەحنيكالىق, IT-تەحنولوگيالار, حيميا جانە تاماق ونەركاسىبى كادرلارى دايارلانادى.
– كەيىنگى جىلدارى جۇزەگە اسقان «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جانە «كەلەشەك» باعدارلامالارى بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرا تۇسكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مەملەكەت جاستاردى وقىتۋدا «بىرجولعى الەۋمەتتىك كومەكتەن» قوعامعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيتىن تاسىلگە اۋىسىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا: «عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلعان, ەلىن-جەرىن كوركەيتۋدى ويلاعان جاستارعا ءاردايىم جان-جاقتى قولداۋ كورسەتە بەرەمىز. ءبىز قولعا العان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءبارى جاستاردىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. وسكەلەڭ ۇرپاق ەرتەڭ سونىڭ يگىلىگىن كورەدى, ونى ەسەلەپ, لايىقتى جالعاستىرادى» دەگەن ەدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءتورت نەگىزگى قۇرال ەنگىزىلدى. ول – «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى, «كەلەشەك» بىرىڭعاي جيناقتاۋ جۇيەسى, سارالانعان گرانتتار مەن ارزان ءبىلىم نەسيەسى باستامالارى.
ماسەلەن, «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى بويىنشا ءار بالا مەملەكەتتەن ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ 50 پايىزىن الادى. ال «كەلەشەك» جۇيەسىندە – مەملەكەت باستاپقى جارنا رەتىندە 60 اەك مولشەرىن قامتاماسىز ەتەدى, بانكتەر تابىستىلىقتى كەمىندە 8 پايىز دەڭگەيىندە كەپىلدەيدى, مەملەكەتتىك سىياقى 7 پايىزعا دەيىن جەتەدى. جۇيەگە 6 جاستان 18 جاسقا دەيىن قاتىسقان جاعدايدا 5 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بار. وعان قوسا, ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قاراجات تا ەسەپكە الىنادى. بۇل قارجىلىق رەسۋرستار, كەيىن كوللەدج نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋعا پايدالانىلادى. قازىر شامامەن 133,9 مىڭ شوت اشىلعان. جينالعان قاراجات جوعارى ءبىلىم الۋعا عانا ەمەس, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا دا جۇمسالۋى مۇمكىن.
قاجەت بولعان جاعدايدا ارزان نەسيە نەمەسە سارالانعان گرانت قاراستىرىلعان. مۇندا مەملەكەت شىعىستىڭ ءبىر بولىگىن وتەيدى, ال ستۋدەنت تولىق, ياعني, 100 پايىز ستيپەنديا الادى. بيىل جوعارى بىلىمگە جاۋاپتى مينيستىرلىكتەن 300 وسىنداي گرانت ءبولىندى. پرەزيدەنت قولداۋىمەن جاڭا مودەل قالىپتاستى. ول مەملەكەت پەن اتا-انا بىلىمگە بىرلەسىپ ينۆەستيتسيا سالادى دەگەن ءسوز. ناتيجەسىندە, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە مۇمكىندىك ارتادى. اتا-انا ءار بالانىڭ بولاشاعىن جوسپارلاي الادى.
– پرەزيدەنت عىلىم مەن ەكونوميكانى ءوزارا ساباقتاستىرۋدىڭ ماڭىزى جونىندە كوپ ايتادى. بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جولىندا قانداي كەدەرگى بار؟ ولاردى ەڭسەرۋ باعىتىندا قانداي ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر؟
– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «دامىعان ەلدەر عىلىمعا دا, تەحنولوگياعا دا باسا ءمان بەرىپ جاتىر. زاماننىڭ بەتالىسىن بارشاڭىز كورىپ وتىرسىزدار. جاھاندىق گەوساياسي احۋال تۇراقسىز, قۇبىلمالى, سىن-قاتەرلەر از ەمەس. بىراق قىتاي حالقىنىڭ بەلگىلى پايىمداۋىنا سەنسەك, داعدارىس كەزىندە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋادى. قازىر – ينۆەستيتسيانىڭ, عىلىم مەن جوعارى تەحنولوگيانىڭ ۋاقىتى. بۇگىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ الەمدەگى ورنى عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراي انىقتالادى. ەكونوميكالىق ءوسىم عىلىمعا تىكەلەي بايلانىستى, بۇل – اكسيوما» دەپ ماڭىزدى ماسەلەگە ءمان بەرگەن ەدى.
سوندىقتان بۇل كۇندە عىلىم دامۋىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. ءتيىستى مينيسترلىك قۇرىلعالى بەرى مەملەكەت باسشىسى عىلىمنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونى يننوۆاتسيامەن بايلانىستىرۋ, جاقىنداستىرۋ مىندەتىن قويدى.
2022 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىندا پرەزيدەنت عىلىم سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىن بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. بۇل تاپسىرمالار مينيسترلىكتىڭ باعدارلامالىق قۇجاتىنا اينالىپ, 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم دامۋىنىڭ تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزى بولىپ قالىپتاستى. سونداي-اق ەلىمىزدە «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. وعان قوسا, سوڭعى جىلدارى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 3,3 ەسەگە ءوستى. بۇل 809 عالىمدى الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنا تاعىلىمداماعا جىبەرۋگە جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى كەڭ كولەمدە جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىر عانا مىسال, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ ماقساتىندا گرانتتىق قارجى الۋ ءۇشىن «عىلىم قورىنىڭ» كونكۋرسىنا 8 جوبا ۇسىندى. ءسويتىپ, 2 جوبانىڭ گرانتىن ۇتىپ الدىق. ونىڭ ءبىرى – «اگروونەركاسىپتىك كەشەنى. اوك ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جوباسى». جوبا جەتەكشىسى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ب.قالىمبەتوۆ. گرانت قۇنى 479 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ەكىنشىسى – «توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جاقسارتاتىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن, تەحنيكالىق قۇرالداردى ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جوباسى». ونىڭ اۆتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ن.ماناباەۆ. 437 ميلليون تەڭگە كولەمىندە گرانت ۇتىپ العان.
– عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ جانە ونىڭ ەكونوميكانى دامىتۋعا قوساتىن ۇلەسى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. وتاندىق عالىمدار ازىرلەگەن تابىستى كەيستەر بار ما؟
– البەتتە, عىلىم ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كورسەتىپ وتىر. ءبىز تەوريالىق زەرتتەۋلەردەن ناقتى كوممەرتسيالاندىرۋعا ءوتىپ جاتىرمىز. ناقتى ناتيجەلەرگە كەلسەك, ماسەلەن, مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتى تەحنولوگياسى بويىنشا العاش رەت 99,5 پايىز تازالىقتاعى تەحنيكالىق سەلەن الىندى. 100 توننادان استام تازارتىلعان سەلەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالدى. «قازگيدرومەد» جشس بازاسىندا «Kazakhmys R&D» ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. اريزونا مەن قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بىرلەسىپ جوعارى قوسىمشا قۇنعا يە كۇكىرت وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ ۇستىندە. NU عالىمدارى وتاندىق شيكىزاتتان ليتي-يون اككۋمۋلياتورلارىنىڭ كاتودتىق ماتەريالدارىنىڭ پرەكۋرسورلارىن الۋ تەحنولوگياسىن مەڭگەردى. سول ارقىلى ءوندىرىس الەۋەتى 40 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى.
بۇگىنگى تاڭدا 267 عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلۋ كەزەڭىندە تۇر. بيىل عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا 62 جاڭا كەلىسىمشارت جاسالدى. عىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 20,4 ملرد تەڭگەگە جەتتى, قوسىمشا تاعى 8,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جوبالاردى اياقتاۋعا جەكە قارجىلاندىرۋ ۇلەسى 32 پايىزعا دەيىن وسەدى دەگەن جوسپار بار.
– جاساندى ينتەللەكت بارلىق سالاعا وزگەرىس اكەلدى. ونىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىم جۇيەسى دە بار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەلىمىز بۇل وزگەرىسكە دايىن با؟ بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر؟
– جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن بارىنشا ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن مەملەكەت باسشىسى اتاپ تاپسىردى. وسىعان ساي قازىر ازاماتتاردى تسيفرلىق دامۋ داعدىلارىنا وقىتۋ جۇمىستارى باستالدى. ياعني ءبىز ۇلتتى جاساندى ينتەللەكت سىن-قاتەرلەرىنە سانالى تۇردە دايىنداپ جاتىرمىز. وسىنىڭ اياسىندا پرەزيدەنت الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اكسەلەراتسيا تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن «AI-Sana» باعدارلاماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى.
«AI-Sana» باعدارلاماسى قازىردىڭ وزىندە 600 مىڭداي ستۋدەنتتى قامتىسا, «AI Literacy» كۋرسى جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ بازالىق ستاندارتىنا اينالدى. ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز ەڭبەك نارىعىنا جاي عانا ديپلوممەن ەمەس, ەكونوميكانىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سانالاتىن تسيفرلىق ورتادا جۇمىس ىستەۋدىڭ قولدانبالى داعدىلارىن مەڭگەرىپ شىعادى.
باعدارلاما شەڭبەرىندە «Huawei» كومپانياسى جي بازالىق داعدىلارى بويىنشا ەكى كۋرستى وقشاۋلاپ, قازاق تىلىنە اۋداردى. ول «Search and AI» كۋرسى مەن «جاساندى ينتەللەكتىگە شولۋ – AI Overview» دەپ اتالادى. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە «Huawei ICT Academy» كۋرستارى ورنىعىپ ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بۇل ولار بويىنشا 240 مىڭنان استام سەرتيفيكات بەرىلدى.
«Coursera» كومپانياسى 95 جوعارى وقۋ ورنىنا 36 890 ليتسەنزيا ءبولدى. Coursera ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىندا ستۋدەنتتەرگە بارلىق كۋرستار قولجەتىمدى. ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ساراپشىلارى ىرىكتەپ العان 2 كۋرس بار. ول «بارشاعا ارنالعان گەنەراتيۆتى جي» مەن «ChatGPT ءۇشىن prompt-ينجينيرينگ» كۋرستارى. سونىڭ نەگىزىندە 87 مىڭداي سەرتيفيكات الىندى.
سونداي-اق مۇحتار اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە «AiSana Huawei» بويىنشا جالپى 21 194 ستۋدەنت سەرتيفيكاتقا يە بولسا, «Coursera»-مەن 2 882 ءبىلىم الۋشى سەرتيفيكاتقا قول جەتكىزدى. بۇل باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بىرقاتار تابىستى جۇمىستار اتقارىلۋ ۇستىندە. دالىرەك ايتقاندا, اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتى AI تەحنولوگيالار نەگىزىندە ترانسفورماتسيالاۋدى باستادى. جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتۋ, عىلىمعا ەنگىزۋگە باعىتتالعان جوبالاردى ء«بىلىم بەرۋدەگى جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ قوعامى» رقب-مەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدامىز. وسى جۇمىستار اياسىندا جاقىندا «باسقارىلاتىن تسيفرلاندىرۋ جانە وزگەرىستەرگە جۇيەلى كوزقاراس» تاقىرىبىندا ەكى كۇندىك ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتتى. ءىس-شاراعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىلىق قۇرامى, فاكۋلتەت جانە جوعارى مەكتەپ دەكاندارى, قۇرىلىمدىق ءبولىم باسشىلارى قاتىسىپ, «AI-first» قاعيداتى مەن تسيفرلىق داۋىردەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رولىنە قاتىستى بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىردى.
ارينە, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ءۇشىن ساپالى مامانداردى دايارلاۋ ماڭىزدى. نەگە دەسەڭىزدەر, بىرىنشىدەن «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە ەنەرگەتيكا» جوعارى مەكتەبىندە جاساندى ينتەللەكت, دەرەكتەر عىلىمى, ماشينالىق وقىتۋ, ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋ بويىنشا ارنايى پاندەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار «6B06121 – جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى» اتتى جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە ستۋدەنتتەر قابىلداندى.
ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى زەرتحانالاردا بەينەنى تانۋ, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ, ينتەللەكتۋالدى روبوتتەحنيكا پاندەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, قاناتقاقتى باستامالار قولعا الىندى.
ۇشىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتىپ, جي سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ستۋدەنتتەر «Coursera», «edX», «Kaggle» سەكىلدى پلاتفورمالار ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم كوزدەرىنە قول جەتكىزىپ, حالىقارالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ ءجۇر. جالپى, باعدارلاما كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسادى. بۇل جەردە بازالىق داعدىلاردان باستاپ, ستارتاپتار قۇرۋعا دەيىنگى مۇمكىندىكتەرى قامتىلادى. جوبا سالالىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا, سونداي-اق اگرارلىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ينجەنەرلىك باعىتتارداعى ناقتى پروبلەمالاردى جي كومەگىمەن شەشۋگە باعىتتالعان.
– الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە جاس عالىمدار قانداي قولداۋعا ءۇمىت ارتادى؟ ماسەلەن, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ىنتالاندىرۋدىڭ قانداي تەتىگى مەن مەحانيزمىن ۇسىنىپ وتىر؟
– قازىر ەلىمىزدە جاستاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋ ءىسى جان-جاقتى اتقارىلىپ جاتىر. وسى ورايدا 2024–2025 جىلدارى العاش رەت 576 جاس عالىمعا پاتەر كىلتى تابىستالدى. 482 پاتەر «وتباسى بانكى» ارقىلى, 94 پاتەر پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن بەرىلدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاس عالىمدارى دا مەملەكەت قولداۋىن ايقىن سەزىندى. 16 جاس عالىم مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا باسپانالى بولدى.
– 2026 جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق مىندەت اياسىندا عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ پرەزيدەنتتىك مودەلىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن نەگىزگى ولشەم قانداي بولماق؟
– كەلەسى جىلداعى ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – قۇرىلعان ينفراقۇرىلىمدى تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە اينالدىرۋ. ارينە, مامانداردى دايارلاۋ بارىسىندا ساپاعا اسا كوڭىل بولۋمەن قاتار, وزەكتى وقۋ باعدارلامالارىن ەنگىزىپ, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتامىز. عىلىمي مەكتەپتەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن اعا بۋىن مەن جاس عالىمدار قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, شىمكەنت قالاسىنىڭ دامۋىنا قاجەتتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرامىز. «تسيفرلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر» تۇجىرىمداماسى جالعاسىن تابادى. ەكوجۇيەلەردى قۇرۋ ارقىلى نارىقتا مويىندالعان ماڭىزدى ماماندىقتار مودەلىنە كوشەمىز. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا بولەتىن 1% اۋدارىمىن وندىرىسپەن بىرلەسىپ شيكىزات سەكتورىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋعا باعىتتايمىز. بۇل ماقساتتا ERG كومپانياسىمەن بىرلەسكەن ارنايى جوبالارىمىز بار. مۇنداي باستامانى باسقا كومپانيالارمەن دە جالعاستىرامىز. ءبىزدىڭ باستى مۇراتىمىز – جەكە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن 32 پايىزعا جەتكىزۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ءانۋار جۇماشباي,
«Egemen Qazaqstan»
