قازاق دالاسىندا وسىمدىكتىڭ سان الۋان ءتۇرى وسەدى. ءبىر قىزىعى, تاۋلى ولكەدە وسەتىن وسىمدىكتەردى جازىق دالادان كەزدەستىرە المايسىز. ءار وسىمدىكتىڭ قۇپياسى, ءوز سىرى بار. بۇنى دا بابالارىمىز جاقسى بىلگەن. ايتالىق, بۇگىنگىدەي دامىعان مەديتسينا جوق زاماندا ولار وسىمدىكتەردىڭ كەيبىر تۇرىمەن حالىقتى ەمدەگەن. وسىنىڭ ءبارى اۋىل بالاسىنا تانىس دۇنيەلەر.
كەيىپكەرىمىز بالا كۇنىندە وسىمدىكتەردى زەرتتەيتىن عالىم بولامىن دەپ ەش ويلاماپ-تى. ۇشقىش بولسام دەگەن. ارينە, بۇل سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن بالانىڭ ارمانى ەدى. كەيىن بۇل ماقساتى وزگەرىپ, دارىگەر بولسام دەيدى. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا كەلەدى. دەسە دە تاعدىردان الىس كەتۋ مۇمكىن بە؟ جاس تالاپكەردىڭ بۇل ويىن قالادا ەمدەلىپ جاتقان ساۋرانبەك اعاسى وزگەرتەدى. «سەن ودان دا اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىن تاڭدا. بىتىرگەسىن ءبىر كەڭشارعا اگرونوم بولاسىڭ, پارتياعا وتەسىڭ. ودان دا جوعارىلاۋىڭ مۇمكىن», دەيدى. ءسويتىپ, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە قۇجاتىن وتكىزەدى. بارلىق ەمتيحاننان سۇرىنبەي ءوتىپ, وقۋعا تۇسەدى.
ءومىر دەگەن قىزىق. كەيدە ءبىراۋىز ءسوز ادام تاعدىرىنا اسەر ەتىپ جاتادى. جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن ءابي ۇلى تۋعان جەرىنە ورالىپ, العاشقى ەڭبەك جولىن كەڭشاردا اگرونومدىقتان باستادى. الايدا بار ويى – عىلىمعا قۇلاش ۇرۋ. ستۋدەنت كەزىنەن زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. وعان ينستيتۋتتاعى ۇستازى, قازاقتىڭ العاشقى عالىم ميكولوگى بەردىقۇل قالىمبەتوۆتىڭ ىقپالى كوپ ءتيدى. بەردىقۇل اعا ءبىراز جىل بوتانيكا ينستيتۋتىنداعى ءوزى قۇرعان «سپورالى وسىمدىكتەر بيولوگياسى» زەرتحاناسىن باسقاردى. شاكىرتىنىڭ بويىنان ىزدەنىمپازدىعىن بايقاپ, ونى عىلىمعا باۋلىدى. باعىت-باعدار بەردى. ديپلوم جۇمىسىنا جەتەكشىلىك جاسادى. تاقىرىپ بەرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنا جەتەكشى بولدى. 1973 جىلى جاس زەرتتەۋشى كانديداتتىق ەڭبەگىن تابىستى قورعادى. سول جىلى قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتىنداعى «سپورالى وسىمدىكتەر بيولوگياسى» زەرتحاناسىنا اعا لابورانت قىزمەتىنە قابىلداندى. كەيىن «ەكسپەريمەنتتىك ميكولوگيا» زەرتحانا مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالدى. زەردەلى مامان مۇنى دا بىردەن ۇرشىقتاي ءيىرىپ اكەتتى. جەمىستى جۇمىس ىستەدى. ميكولوگيا سالاسىن ىندەتە زەرتتەپ, وعان تالانتتى جاستاردى تارتتى. جاڭا مەكتەپ قالىپتاستىردى. بوتانيكا جانە ميكولوگيا سالاسى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
بەلگىلى عالىم 1995 جىلى بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنا باسشىلىققا كەلدى. بۇل قىزمەتتى ءابي ۇلى تابان اۋدارماي ون جىل اتقاردى. وسى جىلدار ارالىعىندا بوتانيكا, ميكولوگيا, فيتوينترودۋكتسيا سالاسىندا كوپتەگەن ءىرى جوبالار قولعا الىندى. بىرنەشە عىلىمي زەرتتەۋ باعدارلاماسى جۇزەگە استى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىزدەگى وسىمدىكتەردىڭ قازىرگى جاعدايى بۇكىلالەمدىك بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۇرعىسىندا جان-جاقتى زەرتتەلدى. تابيعي وسىمدىكتەردىڭ ايماقتىق مالىمەت قورى مەن ەكولوگيالىق كارتاسى جاسالدى.
بيولوگيا عىلىمى كوپ سالالى. سونىڭ ەڭ اۋقىمدىسى – بوتانيكا, ياعني وسىمدىكتەر الەمى. وسىمدىكتەر بولماسا جەر بەتىندە تىرشىلىك جوق. كەيىپكەرىمىز وسىمدىكتەر الەمىنىڭ ىشىندەگى ميكولوگيا سالاسىن زەرتتەگەن. شىندىعىندا, سارداربەك ءابي ۇلى – ەلىمىزدەگى ەكسپەريمەنتتىك ميكولوگيا مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعانداردىڭ ءبىرى. نەگىزى ميكولوگيا ساڭىراۋقۇلاقتاردى زەرتتەيتىن سالا. سوندىقتان عالىم ەڭبەكتەرى ەلىمىزدەگى تابيعي جانە مادەني وسىمدىكتەردى زاقىمدايتىن تات ساڭىراۋقۇلاقتارىن زەرتتەۋگە ارنالعان.
«جۇرتشىلىق ساڭىراۋقۇلاقتاردى جاقسى بىلەدى. ونىڭ جالپى ءتۇرى 100 مىڭنان اسادى. ولاردىڭ دەنى كوزگە كورىنبەيدى. اۋرۋقوزدىرعىشتار بولىپ كەلەدى. مىسالى, استىق تۇقىمداس داقىلداردى كوپ اۋرۋعا ۇشىراتاتىن – وسى اۋرۋقوزدىرعىش ساڭىراۋقۇلاقتار. قازىر ءبىراز ەل تاماققا تۇتىناتىن ساڭىراۋقۇلاقتاردى قولدان ءوسىرىپ جاتىر. ماسەلەن, قىتاي مەملەكەتى جىلىنا 8–9 ميلليون توننا ساڭىراۋقۇلاق وسىرەدى. ونى سوندا بارعاندا كوردىم. ارىپتەسىم ەكەۋمىز ون كۇن ارالادىق. بۇل مەملەكەتتە ساڭىراۋقۇلاق ءوندىرىسى جوعارى دامىعان. مىسالى, بيداي قۇرامىنداعى بەلوك 18–20 پايىز بولسا, ساڭىراۋقۇلاقتا ول 30 پايىزعا جاقىن. تات ساڭراۋقۇلاقتاردى كوپ زەرتتەدىم. ەلىمىز – ءداندى-داقىلعا باي. الايدا استىق تۇقىمداس داقىلداردىڭ وتە زياندى اۋرۋلارىنىڭ قاتارىنا وسى تات ساڭىراۋقۇلاقتارى دا جاتادى. بۇلار بيداي ءونىمىن 20–30 پايىزعا دەيىن جويىپ جىبەرەدى. تات ساڭىراۋقۇلاقتارىنىڭ دامۋ تسيكىلى تولىق اياقتالۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى وسىمدىك – بيداي مەن بورىقاراقات كەرەك», دەيدى عالىم.
بىلىكتى تۇلعا سانالى عۇمىرىندا باسشىلىق قىزمەتپەن بىرگە, عىلىم مەن وقىتۋشىلىقتى قاتار الىپ ءجۇردى. بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدى. شاكىرت تاربيەلەدى. قازىر ءىزباسارلارىنىڭ ءوزى ءبىر قاۋىم ەلگە اينالعان. عالىم 24 عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىنا, PhD دوكتورلارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, قورعاتتى.
ءبىز وسى ماقالانى جازاردا كەيىپكەرىمىزدىڭ جاقىن شاكىرتتەرىمەن اڭگىمەلەستىك. سوندا ولار عالىمنىڭ ۇستازدىق قاسيەتى مەن كىسىلىگىن جوعارى باعالايتىنىن ايتتى. ماسەلەن, بوتانيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇلداي جەتىگەنوۆا ۇستازىنىڭ ءبىرىنشى شاكىرتى بولعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. سارداربەك ءابي ۇلى بۇل كىسىنى «العاشقى قارلىعاشىم» دەپ ەركەلەتىپتى. ال ميكولوگيا جانە الگولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءساتباي نۇراشوۆ ساڭلاق ازاماتتىڭ اتالعان ينستيتۋتتا وتىز جىلعا جۋىق قىزمەت ىستەپ, ونەگەلى ءىز قالدىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قازىر مەن سارداربەك اعا باسقارعان زەرتحاناعا ون جەتى جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتەمىن. ءوز باسىم, ول كىسىنى عىلىمداعى ۇستازىم سانايمىن. وسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى قانشاما جوبانى جۇزەگە اسىردى. جۇمىسقا وتە تالاپشىل. اعامەن بىرنەشە رەت ەكسپەديتسياعا دا شىقتىم. سارداربەك ءابي ۇلىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە تەز ءتىل تابىسادى. جاستارعا جاناشىر. تالاي مارتە الدىنا بارىپ, «وسىنداي ايماققا ەكسپەديتسياعا بارىپ, ماتەريالدار اكەلەيىك» دەگەندە, بىردەن قولدادى. ول كىسى استاناعا 2005 جىلى قونىس اۋداردى. بىراق سودان بەرى بىزبەن بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. ودان كەيىن دە عالىممەن باياناۋىل, قارقارالى, بۋراباي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا ەكسپەديتسياعا بارىپ, وسىمدىكتەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. ءبىراز قۇندى ماتەريال جينادىق. وسىعان باستاماشى بولىپ جۇرگەن تاعى دا سول كىسى», دەدى ءساتباي باقىتباي ۇلى.
سونداي-اق بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءلاززات قىزمەتوۆا عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىن وياتقان وقىتۋشىسىنىڭ ەكسپەديتسياعا بارعانداعى قىزىقتى ساتتەرىمەن ءبولىستى.
«قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيەتىنىڭ 4-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە سارداربەك ءابي ۇلى بىزگە ءدارىس وقىدى. سول كەزدە مەنىڭ بيولوگياعا بەيىمىمدى بايقاپ, ءوزى باسقاراتىن ينستيتۋتقا جۇمىسقا شاقىردى. قازىر وسى عىلىمي مەكەمەدە 25 جىلعا جۋىق ىستەيمىن. مەن ءۇشىن سارداربەك اعا – بيولوگيا عىلىمىنىڭ شىڭىن باعىندىرعان تۇلعا.
اعايمەن تالاي رەت ەكسپەديتسياعا باردىم. 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان كوبىنەسە الماتى وبلىسىنىڭ توڭىرەگىندەگى وسىمدىكتەردى زەرتتەدىك. تاۋدىڭ بيىكتىگى ءارتۇرلى. سوعان قاراي جەردىڭ ىلعالى دا باسقاشا بولادى. وسى ىلعالدىلىققا بايلانىستى ءارتۇرلى وسىمدىكتەر وسەدى. ماسەلەن, تاۋعا كوتەرىلگەن سايىن ساڭىراۋقۇلاقتىڭ نەشە ءتۇرىن كەزدەستىرەسىز. سولاردى قىزىقتاپ, تاۋعا ورمەلەي بەرەمىز. سارداربەك اعانىڭ بويى ۇزىن. ادىمى كەڭ. ول كىسى ءبىر قادام باسسا, ءبىز بەس قادام اتتايمىز. كەيدە وعان ىلەسە الماي, شارشايمىز. الايدا اعايمەن جۇرگەن وتە قىزىقتى. كەيدە تاماق ءىشۋدى ۇمىتىپ, كۇننىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەيمىز. سارداربەك اعا ماتەريالدى كوپ جيناساق, كوڭىلدەنىپ ءان سالادى. حالىق اندەرىن كەرەمەت ورىندايدى. كەيدە وعان ءبىز دە قوسىلامىز. سوسىن دانالىققا تولى اڭگىمەلەر ايتادى. اسىرەسە جاستارعا «عىلىمي دارەجەڭ قانشا كوتەرىلسە دە ادامي قاسيەتىڭدى ساقتاندار», دەيدى. ءوزىم وسىنداي پاراساتتى عالىمنىڭ شاكىرتى بولعانىما ماقتانامىن», دەدى ءلاززات امانقىزى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا الاتاۋ ەتەگىندەگى اسەم شاھاردان ەلىمىزدىڭ باس ورداسى ارقا تورىنە كوشتى. ۇلى كوشپەن بىرگە ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت بەتىنە شىققان قايماقتارىنىڭ ءبىرازى جاس استاناعا بەت بۇردى. ولار ەلوردانىڭ رۋحاني-مادەني, عىلىمي ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا كوپ ۇلەس قوستى. وسى زيالىلاردىڭ قاتارىندا سارداربەك ءابي ۇلى دا بولدى. قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. عيبراتتى عالىمنىڭ 250-دەن اسا عىلىمي ەڭبەگى جاريالانعان. ونىڭ ىشىندە 9 مونوگرافياسى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «فيتوپاتولوگيا» جانە «زاماناۋي ميكولوگيا» اتتى ەكى وقۋلىعى بار. بىرقاتار ەۋروپا, ازيا, افريكا, امەريكا ەلدەرىندە ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي ەكسپەديتسيالار قۇرامىندا بولىپ, كوپتەگەن بوتانيكالىق, ميكولوگيالىق ماتەريال جينادى. سونداي-اق 4 جىل بعم جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسياسىندا بىرىككەن «بيولوگيا» جانە «اۋىل شارۋاشىلىق» سالالارى بويىنشا ەكسپەرتتىك كەڭەسىنىڭ توراعالىعىن اتقاردى. عالىمنىڭ تاعى ءبىر قىرى – ساياحاتقا ءجيى شىعادى. وتىزعا تارتا ەلگە تابانى تيگەن.
قازىر ايتۋلى عالىم ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ يەسى. زايىبى ساۋلە ەكەۋى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, ولاردان ۇرپاق ءسۇيىپ وتىرعان ارداقتى اتا مەن اياۋلى اجە. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان جىلى سىر بويىندا دۇنيەگە كەلگەن سارى بالا بۇگىندە قازىنالى قارياعا اينالدى. قازاقى قاسيەتىن جوعالتپادى. بەكزات بولمىسىن ساقتادى. مىنە, سالماقتى باسىپ سەڭگىرلى سەكسەننىڭ تورىنە شىقتى. بۇل دا تاعدىردىڭ سىيى.
