2015 جىلدىڭ 28 شىلدەسى كۇنى شۆەيتساريانىڭ استاناسى – جەنەۆا قالاسىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باس كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ رەسمي تۇردە قابىلداندى. بۇل شىن مانىندە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. بارلىق قازاقستاندىقتاردى بۇگىنگى تاڭداعى ايتۋلى دا ماڭىزدى وقيعامەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! ەندى ەگەمەندى ەلىمىز الەمنىڭ 161 مەملەكەتىمەن ەركىن حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق جاساۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1996 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋعا نيەت بىلدىرگەن ەدى. سودان بەرى مىنە, 19 جىل ءوتىپتى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان 50-دەن استام جاڭا زاڭدار جانە كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قابىلداعان 10-نان استام حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە وزگەرىستەر ەنگىزدى.
1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى (دسۇ) – حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن ليبەراليزم قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ رەتتەيتىن حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى.
العاشقى كەزەڭدە دسۇ-عا 77 مەملەكەت مۇشە بولىپ كىرسە, قازىر قازاقستان وسى ۇيىمنىڭ 162-ءشى مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. دسۇ-نىڭ باستى مىندەتى – الەمدەگى مەملەكەتتەر اراسىندا توقتاۋسىز جانە ىركىلىسسىز حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا مۇمكىندىك اشۋ.
دۇنيەجۇزىنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان اتالعان ۇيىم كەدەرگىسىز حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ارقىلى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە جانە ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. دسۇ-نىڭ باستى مىندەتتەرى حالىقارالىق جۇيەدە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا جونىندەگى كەلىسىمشارتتاردى بەلگىلەۋ جانە ونى قاداعالاۋ, مەملەكەتتەر اراسىندا داۋ-دامايلاردى شەشۋدە كومەگىن تيگىزۋ جانە ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستاردى ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى قىزمەتتەر نەگىزىندە دسۇ-نىڭ حالىقارالىق ساۋدا ساياساتىن رەتتەيتىن 60-تان استام كەلىسىمشارتتارى قاراستىرىلعان. مۇنداي كەلىسىمشارتتاردىڭ قاعيداتتارىنا حالىقارالىق ساۋدادا قىسىمشىلىقتىڭ جوقتىعى, ەركىن ساۋدا شارتتارى, باسەكەلەستىكتى كەڭەيتۋ جانە دامۋشى ەلدەرگە قوسىمشا جاعدايلار جاساۋ جاتادى.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ساۋدا جۇيەسى نەگىزگى 5 ۇستانىمعا سايكەس كەلۋى ءتيىس:
1) ساۋدادا ەش كەمسىتۋشىلىكتىڭ بولماۋ شارتى, ياعني بىردە-ءبىر مەملەكەت قايسىبىر مەملەكەتكە ەكسپورت پەن يمپورتقا شەكتەۋشىلىك قويۋعا قۇقىعى بولمايدى;
2) ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ نەمەسە قايسىبىر ەلدىڭ نارىعىنا شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلاردى جويۋ, ولارعا ءبىرىنشى كەزەكتە كەدەندىك الىمدار مەن يمپورتتىق كۆوتالار جاتادى, باسقاشا ايتقاندا, يمپورتقا قويىلاتىن شەكتەۋلەردى جويۋ;
3) تۇراقتىلىق پەن ساۋدا شارتىنىڭ الدىن-الا بولجامدىلىعى, بۇل شەتەلدىك كومپانيالار, ينۆەستورلار مەن ۇكىمەتتەر قولدانىستاعى ساۋدا شارتتارىنىڭ كەنەتتەن جانە ءبىر تاراپتىڭ ەركىمەن وزگەرىلمەيتىنىنە كەپىلدىك بەرەدى;
4) حالىقارالىق ساۋداداعى باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ, ياعني ءتۇرلى ەلدەر فيرمالارىنىڭ تەڭ قۇقىقتى باسەكەلەستىگى ءۇشىن «ادىلەتسىز» تاسىلدەردى جويۋ;
5) جوعارى دامىماعان مەملەكەتتەر ءۇشىن حالىقارالىق ساۋدادا جەڭىلدىكتەر جاساۋ. ناق وسى ۇستانىم جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇستانىمدارعا كەرەعار كەلەدى, الايدا, ول الەمدىك ساۋدا نارىعىنا ناشار دامىعان ەلدەردى تارتۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. بۇل ەلدەر العاشقى كەزەڭدە دامىعان مەملەكەتتەرمەن باسەكەلەسە المايتىنى ايدان انىق, سوندىقتان دا ناشار دامىعان ەلدەرگە ەرەكشە جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ «ادىلەتتى» بولار دەپ ەسەپتەلەدى.
الەمدىك ەكونوميكا مەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدانىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى ءبىر ورتاق عالامدىق ەركىن نارىق بولۋىن تالاپ ەتەدى. ارينە, بۇل باعىتتاعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ارەكەتى ەڭ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
دسۇ-عا كىرۋ قازاقستان ءۇشىن نەسىمەن جاعىمدى بولادى؟
بىرىنشىدەن, باستى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ الەمدىك نارىقتاردىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى بولاشاقتاعى ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارى كۇشەيە تۇسەدى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ الەمدىك نارىققا كىرۋىن جەڭىلدەتىپ, دسۇ مۇشەلەرىنىڭ حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتا ارتىقشىلىقتارىن قولدانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. قازاقستاننىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى ءوز قىزمەتتەرى مەن تاۋارلارىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك الادى. قازاقستاندا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ ساپاسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس بولۋىنا ىقپال ەتەدى.
قازاقستان ءۇشىن قانداي ءمۇمكىنشىلىكتەر بەرەدى؟
بىرىنشىدەن, جوعارى دەڭگەيدە ءىرى دامىعان مەملەكەتتەرمەن ءوز تاۋارلارىن ساتۋ ارقىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
ەكىنشىدەن, ەكونوميكامىز شيكىزاتتىق باعىتتان قايتا وڭدەۋ باعىتىنا اۋىسۋعا مۇمكىندىك الادى.
ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز شەتەل مەملەكەتتەرىمەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا تاجىريبە الماسادى, كادرلار دايىنداۋ سالاسىندا مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلادى.
تورتىنشىدەن, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار الۋ مۇمكىندىكتەرى پايدا بولادى.
بەسىنشىدەن, ەگەمەن ەلىمىز الەمدىك نارىقتا ناقتى باعالىق ساياسات جۇرگىزە الادى.
التىنشىدان, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جاڭادان شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا مول مۇمكىندىكتەر اشىلادى.
اتالعان مۇمكىندىكتەردى ءجۇزەگە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ باسىمدىعى قانداي؟
بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە شيكىزات تولىق قامتىلعان.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتىمىز ەۋروپا مەن ازيا ارالىعىندا قولايلى ورنالاسقان.
ۇشىنشىدەن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ وتە جوعارى قارقىنمەن دامۋى.
تورتىنشىدەن, مەملەكەتىمىزدەگى تۇراقتى ساياسي جاعداي.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى تومەندەگى ماقساتتاردان تۋىندايدى:
- مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ;
- كەدەندىك شەكارا ارقىلى تاۋار اينالىمىن جەدەلدەتۋگە جاردەمدەسەتىن جاعدايلار جاساۋ;
- حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ;
- ىركىلىسسىز حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىققا مۇمكىندىكتەر جاساۋ.
قازىرگى كەزدە بۇكىل وركەنيەتتى مەملەكەتتەر باسقا ەلدەرمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ەكونوميكالىق, ساۋدا, كەدەن ءىسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قارقىندى تۇردە دامىتا باستادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, ءبىرقاتار جاھاندىق پروبلەمالاردى بىرلەسكەن كۇشتەرمەن شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگى, الەمدەگى تابيعي رەسۋرستاردى جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ بىرلەسكەن نىساندارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولىپ تابىلادى. بۇل قاجەتتىلىك مەملەكەتتەر, كاسىپورىندار جانە زاڭدى تۇلعالار دەڭگەيىندە دە الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ بارلىق نىساندارىن جۇزەگە اسىرۋمەن ورنەكتەلەدى.
الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني سۇرانىستارىنىڭ مەيلىنشە تولىق قاناعاتتاندىرىلۋىنا بارىنشا ىقپال ەتۋ وسىنداي بىرلەستىرۋشى كۇشتەردىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. جاڭا عاسىر الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسۋدى جان-جاقتى ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن اۋقىمدى الەمدىك نارىق قۇرۋعا جەتەلەيدى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى ايتۋلى تاريحي وقيعا بولىپ تابىلادى. بۇل ايتۋلى وقيعا –قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ جەمىسى. بۇل تاريحي وقيعا – بىرلىگى جاراسقان, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپۇلتتى قازاقستاندىقتاردىڭ جەمىسى!
قالداربەك قۋاندىقوۆ,
ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «كەدەن ءىسى» وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
