قولداعى قازىنانى ۇقساتا الماي ءجۇرمىز

قازاقستان حالقىنا جولداۋىن­دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە اۋقىمدى اەرو-گەوفيزيكا زەرتتەۋلەرى ابدەن ەس­كىرگەنىن, تسيفرلىق قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ, جەر قويناۋى­نىڭ زاماناۋي كارتاسىن جاسايتىن ۋاقىت كەلگەنىن ايتتى. «مۇنداي قادام كەن ورىندارىنىڭ الەۋەتىن جاڭا ساپالىق تۇرعىدان باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جۇمىسقا دا حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتۋعا بولادى. ارينە, عىلىمي نەگىزى بولماسا, بارلاۋ جۇمىسىن ويداعىداي جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ەل اۋماعىندا 124-كە جۋىق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدىڭ كەن ورىندارى انىقتالعان. نيكەل, كوبالت, مى­رىش, ۆانادي, قا­لايى, ۆولفرام جانە باس­قالار­دى قوسا العاندا, 10 اسا ماڭىز­­دى مينەرال بويىنشا 30-دان اس­تام كەلىسىمشارت جاسالعان.

2023 جىلى قازاقستان سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ بالانستىق قورى تۋرالى دەرەكتەردى اشىق جاريالاي باستادى. دەپۋتات ساۋا­لىنا جاۋاپ بەرگەن پرەمەر-مينيستر و.بەكتەنوۆ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك قۇ­پيا­لارىنىڭ ۆەدومستۆولىق تىزبەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتقان. 2021 جىلى ليتي, تانتال, نيوبي جانە باسقا دا بىرقاتار ەلەمەنتتىڭ قورى قۇپيا مالىمەتتەر تىزىمىنەن الىنعان. وسىلايشا, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋدىڭ تومەنگى سالىق ستاۆكالارى 1-دەن 7,8% -عا دەيىن بەلگىلەدى. ونىڭ الدىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ۆيتسە-ءمينيسترى يران شارحان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بازاسىندا زەرتحانا قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن مالىمدەگەن. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زەرتحانا شيكىزات قۇرامىندا قانداي قوسپالار ىلەسىپ بارا جاتقانىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بيىل ەلىمىزدە سيرەك مەتال­داردىڭ ءىرى قورى تابىلعانى جونىندە اقپارات الەمگە تاراعا­نىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل جاڭا­­لىقتان كەيىن الەمنىڭ الپاۋىت مەم­لەكەتتەرى ەلىمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. ولاردىڭ سەرىك­تەستىك رەتىندەگى ۇسىنىستارى ەلىمىز­دى زاماناۋي تەحنولوگيادان الىس­تاتىپ, شيكىزاتتىق شەڭبەردەن شىعار­ماۋعا باسىمدىق بەرە مە دەگەن قاۋىپ بار.

ساراپشى ارمان بەيسەم­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز تاعى تاڭداۋ جولىندا تۇر. ونىڭ ءبىرى – تەحنولوگيالىق دەربەستىككە ۇمتىلۋ, ەكىنشىسى – سىرتقى كاپيتالدىڭ شارتىن قابىلداپ, گەوساياسي تاۋەلدىلىككە ءتۇسۋ.

ا.بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سيرەك كەزدەسەتىن مەتال­دى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ تسيكلى تەحنو­لوگيالىق تاۋەلسىزدىكتى قاجەت ەتەدى. ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىسى دا – تەحنولوگيالىق دەربەستىك. 1990 جىل­دارداعى قاتەلىكتەردى قايتالاماۋىمىز كەرەك, ءوندىرىس­تىڭ تولىق تسيكلى كەن ورىندارىندا سيرەك مەتالل شيكىزاتىن وندىرۋدەن, جەكە سيرەك مەتالداردى الۋدان باستاپ, ارنايى قورىتپالاردى وندىرۋگە دەيىنگى بارلىق وپەراتسيا­نى قامتيدى. ء«وندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن دۇرىس جولعا قويساق, وندا ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋعا, وندىرىستەردەن تۇسكەن پايدانى وزىمىزدە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, بەريللي سياق­تى مەتالل ۇشقىنسىز ەلەك­تر­تەحنيكالىق قورىتپانى الۋ كەزiندە ليگاتۋرا رەتiندە پايدالانىلادى. ەگەر ءبىز 10 توننا بەريللي شىعارا الساق, وندا مىس وتكىزۋدىڭ ىشكى نارىعىن قازىردىڭ وزىندە 1 مىڭ تونناعا ۇلعايتا الار ەدىك. الايدا ميلليونداعان توننا قوسپادان وزىمىزگە قاجەتىمىزدى الۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋ, وندىرۋدەن تارتىپ, ەكولوگياعا دەيىنگى ەڭ كۇردەلى تەحنولوگيالىق تىزبەكتەر پروبلەماسىن شەشۋىمىز قاجەت», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, باعالى مەتالدار ءوندىرۋ ماسەلەسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. نيوبي, ۆيسمۋت, يندي, گاللي, تەللۋر ءتارىزدى گرامى جۇزدەگەن مىڭ دوللارعا باعالاناتىن مەتالل ىلەسپە تۇرىندە قالدىقتارعا جينالادى. قالدىقتاردىڭ مۇنداي ءتۇرى ەلدەن كونتسەنتراتتار رەتىندە  شىعارىلىپ كەلىپتى. وسىعان دەيىن قورعاسىن جانە مىرىش كونتسەنتراتتارىمەن بىرگە كۇمىس, ۆيسمۋت, يندي, گاللي, كادمي, گەرماني دا ىلەسپە ماتەريال رەتىندە ەلدەن شىعىپ كەتتى. ء«بىز تەك 2023 جىلى عانا سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ بالانستىق قورى تۋرالى دەرەك­تەردى قۇپيا ۇستادىق. بىراق مەملەكەتتىك ۇستانىم قۇپيا بولماۋعا ءتيىس», دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.

ال ساراپشى راسۋل رىسمام­بەتوۆ 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­داعى كەلىسىمشارتتاردى دا قۇپياسىز­داندىرىپ, «باعالى مەتالدار مەن اسىل تاستار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. ونىڭ ويىنشا, بۇل زاڭ تەك التىنعا عانا باسىمدىق بەرگەن. سوندىقتان سيرەك كەزدەسەتىن باعالى مەتالعا بايلانىستى ستراتەگيامىزدى ناقتىلاپ العان ءجون. بۇل باعىت 2021 جىلدان باستاپ قۇپيالىقتان شىقتى. وعان دەيىن مەتالدىڭ بۇل ءتۇرى شەتەلدەرگە قانداي جولمەن جانە قانداي باعادا ساتىلدى نەمەسە ەكسپورتتالدى – بارلىق اقپارات قۇپيا ساقتالىپ كەلدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە تىركەلگەن كەيبىر مەتاللۋرگيالىق كومپانيالار باعالى مەتالداردىڭ شىنايى قۇرامىن اشىپ كورسەتپەيدى, تەك مىس رەتىندە عانا رەسىمدەيدى. بىزدە وسى ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە رەتتەۋ جاعىندا ولقىلىقتار كوپ.

«اقش پرەزيدەنتى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ماسەلەسىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن الەمگە جا­يىپ سالعانىن كورىپ وتىرمىز. الىس-جاقىن كورشىلەرىمىز دە پورتتار جەلىسى ارقىلى شيكىزاتتى وڭاي ەكس­پورتتاپ كەلەدى. ەلىمىز وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, مينەرالدار رەسۋرس­تارىن ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋ سالا­سىنداعى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋى كەرەك. سول كەزدە عانا سالانىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىن حالىق­ارالىق دەڭەيگە كوتەرە الامىز», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

كەيبىر ساراپشىلار ەلىمىزدىڭ مينە­رالدار قورى ءالى كۇنگە تولىق زەرتتەل­مەگەنىن ايتادى. ءبىز ءالى كۇنگە كسرو كەزىندە تۇزىلگەن جىكتەمەنى پايدالانىپ كەلەمىز. گەولوگ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اي­تۋىنشا, ول كەزدە تەحنولوگيا تاپ­شى بولدى. ال قازىر بارلىعى دامىدى, مينەرالداردى ىزدەۋگە, وڭدەۋگە بارلىق جاعداي بار, سوندىقتان سالانى ءارى قاراي تە­رەڭدەتە زەرتتەۋگە مۇمكىندىكتەر كوپ.

ساراپشىلاردىڭ تاعى ءبىر بولىگى ەلىمىزدەگى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار سالاسىنا فرانتسيا, اقش, ۇلىبريتانيا سىندى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ نازار اۋدارۋى بۇل سالانى كولەڭكەلى گەولوگيا سەگمەنتىنەن جارىق­قا شىعارادى دەگەن پىكىردە. ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆ بولسا, بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بارىن ايتادى. ەگەر سيرەك مەتالداردى بارلاۋ قۇقى ءبىر كومپانياعا بەرىلسە, نارىق مونوپوليالانادى, ال قولىندا قارجىسى مەن تەحنولوگياسى بار باتىستىق كومپا­نياعا بەرىلسە, وندا نارىقتا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك ساقتالادى. دەگەنمەن دە قارجى­سى بار كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاساس­قاندا, ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرىپ, بايىپپەن شەشىم قابىلداۋ قاجەت.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سيرەك مەتالداردى وڭدەۋ باعىتىنداعى جاسا­لىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بەتالىسى جامان ەمەس. ۇكىمەت بۇل تۇرعىدا بار­لىق ويىنشىلارعا اشىق ويىن ەرەجە­سىن ۇسىنىپ وتىر. بىراق بۇل جەردە ماسەلەنى ينۆەستوردىڭ جوباسى نەمەسە ىقىلا­سى ەمەس, اقشا شەشەدى. اڭگىمە ميل­ليارد­تاعان قارجى توڭىرەگىندە. سەبەبى گەولو­گيالىق بارلاۋ شىعىنى بىرنەشە ميل­ليوننان باستالادى, ول ونى تولىق دايىن­داۋعا شامامەن
15-20 ملن دوللار كەرەك. مۇنداي قارجىنى ۇلتتىق ينۆەستورلار ۇسىنا الماعاندىقتان, تاعى دا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ قاجەت بولادى.

راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ سوزىنشە, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل قورى ءبىزدى مۇ­ناي نەسيەسىنەن الىپ شىعادى دەپ قۋانۋ­عا ءالى ەرتە. ەندىگى بەتالىس اراداعى كەلى­سىم­شارتتاردىڭ ناتي­جەسىنە قاراي انىق­تالادى.

الماتى