الاش قالاسىنىڭ سەمەيدەن وقشاۋ بولعانى جونىندە پروفەسسور, الاشتانۋشى-عالىم ەرلان سىدىقوۆتىڭ «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى كىتابىندا كوپتەگەن قۇندى مالىمەت كەلتىرىلگەن. سونىمەن قاتار «اباي» جۋرنالىندا (№15, 2014) بەلگىلى زەرتتەۋشى-جۋرناليست مۇرات كەنەمولديننىڭ «الاش قالاسى بولعان» دەگەن ماقالاسىندا دا مول ماعلۇمات بار. بۇعان قوسا الاش قالاسىنا قاتىستى «پلان گورودا الاش ۋتۆەرجدەننىي 28 نويابريا 1916 گ.» دەگەن قالانىڭ سىزبا-كارتاسى تۋرالى دا كوپتەگەن زەرتتەۋ جازىلىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعانى ەسىمىزدە. تاعى ءبىر قۇندى دەرەك, دينا قايىمقىزىنىڭ «ۇستاز بەن شاكىرت» كىتابىندا:
«...سول ماڭدا الاش قايراتكەرلەرى باس قوساتىن, «ەس-ايماق» جاستاردىڭ تەاتر ۇيىرمەسى ويىن كورسەتەتىن, سونداي-اق الاش پولكىنىڭ 35 نۇسقاۋشى وفيتسەرىنىڭ ءبىرى شتابس كاپيتان پوپوۆتىڭ پاتەردە تۇرعان الاش قايراتكەرى مۇقامەدحان سەيىتقۇل ۇلىنىڭ ءۇيى بار. استىنا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن «مەنىڭ تۋعان ءۇيىمنىڭ قالدىعى (بۇرىنعى التىباي كوشەسى)» دەپ جازعان ءۇيدىڭ فوتوسۋرەتى مەن 1922 جىلدىڭ 22 مامىرىنداعى ءۇيدى تاركىلەۋ دەكرەتىندە ءۇيدىڭ مەكەنجايى «ۋليتسا پوگرانيچنايا, 107. گ.الاش», دەپ جازىلعان. مۇنىڭ قۇندى بولاتىنى – الاشورداعا قاتىستى ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ كوبى وسى الاش قالاسىندا بولعانى ايتىلادى.
وتكەن عاسىردىڭ باسى 1917 جىلعى 27 اقپاندا رەسەي يمپەرياسىندا پاتشا وكىمەتىن قۇلاتىپ, ەلدە بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا ورناتقان اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ەل بولۋدىڭ قامىنا كىرىسكەن قازاق قايراتكەرلەرى «الاش» يدەياسى توڭىرەگىنە توپتاستى. ەڭ اۋەلى, ولارعا باس قوسىپ, ءىس جۇرگىزەتىن ورتالىق قاجەت بولدى. ءسويتىپ, سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ باسشىسى رايىمجان مارسەك ۇلىنىڭ ىقپالىمەن قالانىڭ «زارەچنايا سلوبودكا» دەپ اتالاتىن بولىگىن «الاش قالاسى» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم شىقتى.
بۇل وقيعاعا قاتىستى «الاش قوزعالىسى» (الماتى, 2008) ەڭبەگىندە: «سەمەي قالاسىنىڭ جانىنداعى زارەچنايا سلوبودكانى الاشتىڭ ورتالىعى رەتىندە جاريالاپ, ونى «الاش» قالاسى دەپ اتاعان. بۇل تۋرالى 1917 جىلدىڭ 29 شىلدەسىندە زارەچنايا سلوبودكا تۇرعىندارى جينالىسىنىڭ «الاش قالاسى تۋرالى» حاتتاماسىنان وقيمىز. حاتتاما سوڭىنا توراعا رەتىندە رايىمجان مارسەكوۆ قول قويعان. ونى الاشوردا توراعاسى ءا.بوكەيحاننىڭ «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ ىسكە كىرىسكەندىگى تۋرالى ورىنبورعا جىبەرگەن جەدەل حاتىنان دا كورەمىز. وندا: «ەكىنشى قازاق-قىرعىز سيەزىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا 24 ماۋسىمدا الاشوردا الاش قالاسىندا ىسكە كىرىستى», دەپ جازىلعان. 1917 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا الاش قالاسىنىڭ دۋماسىنا دەپۋتاتتار سايلاۋى وتكىزىلگەن. 21–22 قاراشادا وسى دۋمانىڭ العاشقى وتىرىسىندا ونىڭ توراعالىعىنا ب.سارسەن ۇلى سايلانعان», دەلىنگەن.
تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 1918 جىلدىڭ 18–21 ماۋسىمىندا الاشوردا, تۇركىستان مۇحتارياتى جانە باشقۇرت اۆتونوميالارىنىڭ بولشەۆيزمگە قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ جونىندەگى كەلىسسوزى الاش قالاسىندا ءوتتى. بۇل سول كەزدە قازاق اۆتونومياسى رەسمي استاناسىنىڭ قانداي تاريحي ءرول اتقارعانىن اڭعارتاتىن تاعى ءبىر ايعاق. الايدا قازىر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استانالارى تىزىمىندە الاش قالاسى رەسمي اتالا بەرمەيتىنى دە بەلگىلى.
«تۋعان قالام – سەمەيىم» قورىنىڭ توراعاسى, ولكەتانۋشى سەرىكبەك بولاتبەك ۇلى: «...سەمەيدىڭ سول جاعالاۋىن «الاش قالاسى» دەپ اتاۋعا شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن دە دەربەس ەلدى مەكەن بولعان. 1927 جىلى الاش قالاسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ جونىندە ءسوز بولعاندا حالىق قارسىلىق تانىتقان ەكەن. ابىرالى, شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋ كوتەرىلىستەرىنىڭ سوققىسى ماڭدايلارىنا تيگەن كەڭەس بيلىگى رۋحتى حالىقتىڭ رايىنان سەسكەنىپ, «سەمەيگە قوسىلساڭىزدار, كوپىر سالىنادى» دەپ الداۋ سوزدەرىن ايتقان ەكەن. سەمەي مەن الاش قالالارى اراسىنداعى قاتىناس حالىقتى قاجىتقاندىقتان ەل بيلىكتىڭ بۇل سوزىنە يلانعان», دەيدى.
وسىلايشا الاش اتاۋى XX عاسىردىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىندە سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن 1927 جىلدىڭ 7 قازان كۇنى «جاڭا سەمەي» بولىپ وزگەرتىلەدى.
بۇدان كەيىنگى ءسوز ارتىق شىعار. اباي ەلىندەگى كوزىقاراقتى زيالى قاۋىمنىڭ ەندىگى ءۇمىت ەتەتىن سالماقتى تىلەگى – قالا اتاۋى قايتارىلسا, تاريحي ادىلدىك بولار ەدى دەيدى. بۇل ەندى بۇگىنگى ازات زاماننىڭ, مەيىلىنشە بوستان, ەركىندىك جاعدايىندا ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ پاراساتى مەن ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى شارۋا دەپ توپشىلايمىز.
اباي وبلىسى
