سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
– جەر كودەكسىنىڭ 48-بابىنداعى (مەملەكەتتiك مەنشiكتەگi جەر ۋچاسكەلەرiنە قۇقىقتاردى ساۋدا-ساتتىقتا (اۋكتسيونداردا) الۋ) تارماقتاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەيبىرى دۇرىس نازارعا الماي, بىرقاتار جەر تەلىمى كونكۋرستا قارالماي (كونكۋرسقا بەرىلمەي) جاتىر. بۇل ارەكەت كەيىن زاڭ بۇزۋشىلىققا اپارىپ سوقتىرادى. ەكىنشىدەن, بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كەڭەيۋ ءۇشىن بەرىلەتىن جەر تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى. كوپ جاعدايدا الگىندەي كاسىپكەرلىك نىساندارىنا جەر ەشبىر نەگىزسىز بولىنەتىنىن بايقايمىز. ياعني كاسىپ يەسى كەڭەيۋى ءۇشىن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جوباسىن ۇسىنۋى – شارت. ونى جەكە مەنشىك جوبالاۋ كومپانيالارى بەرەدى. بىراق ونداي قۇجات ۇسىنىلماعان كۇيدە قوسىمشا جەر ءبولىنىپ كەتەدى. ۇشىنشىدەن, ەلدى مەكەندەردە قۇرىلىسقا دەپ بەرىلگەن جەرلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت يگەرۋسىز جاتىپ قالۋى. ەگەر ول 3 جىل بويى يگەرۋسىز جاتسا, جەر كودەكسىنىڭ 92-بابىنا سايكەس جەر تەلىمىن تەكسەرۋگە قۇقىعىمىز بار, – دەيدى وڭىرلىك جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ايان بەكسەيىتوۆ.
كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 144-بابىنا سايكەس, اتالعان مەكەمە كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە ءوز بەتىمەن تەكسەرىس جۇرگىزە المايدى. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى شاعىم نەمەسە ءوتىنىش ءتۇسۋى شارت. ياعني باقىلاۋشى تەتىگى بولعانىمەن, انىقتاۋ تەتىگى قاراستىرىلماعان. زاڭ بۇزۋشىلىقتى كورسە دە, فەرمەردىڭ نەمەسە كاسىپكەردىڭ جەرىنە اتتاپ باسۋعا بولمايدى. جەرلەردىڭ ماقساتتى پايدالانىلماي جاتقانى تۋرالى اتقارۋشى ورگان وكىلدەرى نەمەسە زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار شاعىم تۇسىرگەندە عانا بارىپ ىسكە كىرىسەدى. بۇل جاعداي سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الادى دەگەنمەن, شالعاي جەرلەردە ورنالاسقان جەر تەلىمدەرىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدا كوپ قيىندىقتار تۋىنداتىپ وتىر.
جىل باسىنان دەپارتامەنت ماماندارى 92 تەكسەرىس جۇرگىزىپ, 63 زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاعان. ناتيجەسىندە, جەردى جالعا الۋشىلارعا 33 ۇيعارىم جولدانىپ, 3 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىنعان.
تاعى ءبىر ماسەلە, جەر ءبولۋ كەزىندەگى قيىندىقتار. ويناتىلعان كونكۋرستاردا ۇتىلعان كاسىپكەرلىك نىساندارى كوپ جاعدايدا كونكۋرس ءادىل وتپەيدى دەپ شاعىم ءتۇسىرىپ جاتادى. بۇل فاكتور, اسىرەسە جايىلىمدىق جەرلەرگە ءتان. كونكۋرستىڭ دۇرىس وتكەنىن تەكسەرۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرىس تاعايىندالىپ, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاعانشا قانشاما ۋاقىت شىعىن بولادى. بۇل ەكى ورتادا شابىندىقتىڭ مەزگىلى ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن. الگى جەردى بۇرىننان پايدالانىپ جۇرگەن, كونكۋرستى ۇتىپ العان فەرمەرلەر جەر تەلىمىن پايدالانا الماي قينالىپ قالادى.
مۇنداي ماسەلەگە كەزىككەننىڭ ءبىرى – نۇربولات قوجاەۆ. ول باياناۋىل اۋدانىندا مال فەرماسىن ۇستايدى.
– ۇزاق جىل ءشوپ شاۋىپ, مال ازىعىن دايىنداپ جۇرگەن جەرىمدى كونكۋرسقا سالىپ ويناتقاندا جەڭىمپاز اتانعانىما قاراماستان وزگە ۇمىتكەرلەر سوتقا شاعىم ءتۇسىردى. سوت پروتسەسى ۇزاققا سوزىلىپ, بۇل ىسكە باقىلاۋشى ورگاندار ارالاستى. وسىلاي جۇرگەندە قارا كۇز ءتۇسىپ, ت ۇلىگىمە قاجەتتى جەمشوپتى ۋاقىتىندا ازىرلەي المادىم. قانشاما مالىمدى شىعىنداپ, ءشوپتى سىرتتان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدىم. سايىپ كەلگەندە الگى جەر ماعان قاجەتسىز بولىپ قالدى, – دەپ مۇڭىن شاقتى شارۋا.
فەرمەرلەر كونكۋرستارعا بايلانىستى زاڭنامالاردى ءالى دە جەتىلدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى كەي اۋدانداردا جەردى كونكۋرسسىز بەرىپ جىبەرۋ, ءادىل بولمەۋ سياقتى فاكتورلار تىيىلماي وتىر. ماي اۋدانىنداعى ماي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىنى, «بەرەكە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات بەيسەكەنوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن اۋداندىق جەر كوميسسياسىنىڭ ادىلەتسىز شەشىم شىعارىپ, جىلدار بويى پايدالانىپ كەلگەن 35,8 گەكتار جەردى وزگە ءبىر تۇرعىنعا بەرىپ جىبەرگەنىن ايتىپ, شاعىمداندى. اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىنا ەنەتىن الگى جەر تەلىمىن شارۋا كەيىنگى 4 جىلدا مال ءوسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن جالعا الىپ كەلگەن. ال اۋداندىق كوميسسيا ول جەردى نە مالى, نە ءشوپ شابۋعا تەحنيكاسى جوق وزگە بىرەۋگە لايىقتى دەپ تانىعان.
تاعى ءبىر جاعدايدا ماي اۋدانىنىڭ اكىمدىگى «باسەكە», «قىلىشبەك», «باقبەر» شارۋا قوجالىقتارىنا جانە 4 جەكە ازاماتقا تيەسىلى 122 گەكتار جەردى كونكۋرسقا شىعارۋدان باس تارتقان. ونىمەن قويماي, سوناۋ 1998 جىلدان بەرى وزدەرى ءشوبىن شاۋىپ كەلە جاتقان شۇيگىن جەردىڭ 18 گەكتارىن وزگە تۇرعىندارعا نەگىزسىز بەرىپ جىبەرگەن. مۇنداي ادىلەتسىزدىكتەر زاڭعا قانشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان ءالى دە بوي كورسەتىپ تۇرعانى وكىنىشتى.
وبلىستىق جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتى جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى مارات شامشيدەنوۆتىڭ دەرەگىنشە, جالپى كەيىنگى جىلدار بەدەرىندە پايدالانۋسىز جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قايتارۋ ءىسى ناتيجەسىز ەمەس. 2022 جىلى ايماقتا 384 مىڭ گەكتار, 2023 جىلى – 335 مىڭ گەكتار, بىلتىر 153,3 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلعان. ال بيىلعى مەجە – 130 مىڭ گەكتار. بۇل جوسپار قازىردىڭ وزىندە تولىقتاي ورىندالعان.
ال وڭىرلىك جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات ءحاميتوۆتىڭ سوزىنشە, كەيىنگى ەكى جىلدا وبلىستا 255 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلىپ, سونىڭ 86,2 مىڭ گەكتارى اينالىمعا ەنگىزىلگەن.
– قايتارىلعان جەرلەردىڭ بارلىعى تەك اۋىلداردىڭ جانىندا ورنالاسپاعان, شالعاي جاتقان ۋچاسكەلەر دە بار. ماۋسىمدىق مال جايۋ ءۇشىن شالعايداعى جەرلەرگە سۇرانىستى كوتەرۋ ماقساتىندا ينفراقۇرىلىم (قۇدىقتار, ۇڭعىمالار) جۇرگىزۋ قاجەت. جارامسىز جايىلىمداردى انىقتاۋ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنە ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمنىڭ توپىراق جانە گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىنەن كەيىن مۇمكىن بولادى. ال جالپى جەرلەردى قايتارۋ بويىنشا اقتوعاي (107%), شارباقتى (103%), جەلەزين (101%), ماي (101%), ۋسپەن (100%) اۋداندارى جاقسى كورسەتكىشتەر كورسەتىپ وتىر, – دەيدى ول.
يگەرۋسىز جاتقان مىڭداعان القاپتاردىڭ مەملەكەتكە ۇزدىكسىز قايتارىلىپ جاتقانىنا قاراماستان وبلىستىڭ كەي جەرلەرىندە جايىلىم ماسەلەسى وتكىر تۇر. رەسمي ستاتيستيكادا وبلىستا مال جايۋعا ارنالعان جايىلىمدىق القاپتاردىڭ تاپشىلىعى 78 اۋىلدا انىقتالعانى جانە جالپى اۋدانى 109,9 مىڭ گەكتار جەر جەتىسپەيتىنى كورسەتىلگەن. ەڭ كوپ تاپشىلىق ەگىن شارۋاشىلىعى جوعارى دامىعان پاۆلودار, شارباقتى اۋداندارىندا جانە اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعىندا بايقالادى.
– جەر بالانسىنا سايكەس, وبلىستا جايىلىمداردىڭ جالپى اۋدانى 8 ملن 276,9 مىڭ گەكتار. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە 5 ملن 141,6 مىڭ گەكتار بەكىتىلگەن. شابىندىقتاردىڭ اۋدانى 302 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 199,2 مىڭ گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە بەكىتىلگەن. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا بىلتىردان بەرى حالىقتىڭ مۇقتاجى ءۇشىن 26,9 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلدى. ەلدى مەكەندەردىڭ شەكارالارى كەڭەيتىلىپ, ناتيجەسىندە جايىلىمدىق القاپتار قورداعى جەرلەر ەسەبىنەن 58,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. تۇرعىندار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن جالپى اۋدانى 214,2 مىڭ گا جايىلىم بەرىلدى, – دەپ قوستى مۇرات حاميتوۆ.
قورىتا ايتقاندا, حالىقتىڭ مۇقتاجدىعى ءۇشىن قايتارىلعان جەرلەردىڭ ەسەبىنەن قايتا اينالىمعا شامامەن 121 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەر ەنگىزىلگەن. بۇل جەرلەردى قازىر تۇرعىندار پايدالانىپ جاتىر. الايدا وڭىردە جىل ساناپ ەگىن القاپتارىنىڭ ۇلعايۋىن, مال باسىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, جايىلىمداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى الداعى ۋاقىتتا دا ساقتالا بەرەدى. جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى كەلەشەكتە بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جانۋارلاردى ۇستاۋدىڭ باسقا تۇرلەرىنە, مىسالى, قورادا ۇستاۋ تاسىلىنە كوشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
پاۆلودار وبلىسى
