ەلىمىزدە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋى تەك جاڭا ۇعىمداردى ەنگىزۋمەن شەكتەلمەيدى, سونىمەن قاتار سول ۇعىمداردى تۇسىنىكتى ءارى جۇيەلى تۇردە ۇسىنۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى كەزدە ماتەماتيكا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدە تەرمينولوگيانىڭ بىرىزدىلىگى ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ وتىر. ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-دارىسكەرى, PhD ريما ەرعاليقىزى ماتەماتيكا تەرميندەرى جۇيەسىن جاساۋدا نەيروجۇيەلەردى قولدانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تيىمدىلىگىن زەرتتەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى ماتەماتيكا ۇعىمدارىنىڭ ماعىنالىق بايلانىستارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن زاماناۋي نەيروجۇيەلەردى قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت. بۇل جۇيەلەر فورمۋلالار مەن سيمۆولداردى وڭدەپ, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «مىسالى, كەيبىر پلاتفورمالار تەرميندەردى سەمانتيكالىق تۇرعىدا تانيدى, ولاردىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرەدى, گرافيكتەر ارقىلى ەسەپتەردى بەينەلەپ بەرە الادى. سونىمەن قاتار تەرميندەر اراسىنداعى بايلانىس, تۋىندى مەن فۋنكتسيا سياقتى ۇعىمدار گرافيكالىق تۇردە بەينەلەنىپ, ماتەماتيكالىق قۇرىلىمنىڭ لوگيكاسى كورىنىس تابادى. سوندا ماتەماتيكا عىلىمىن وقىتۋدى جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, تەرمينولوگيانى ناقتى, تۇسىنىكتى ءارى قولجەتىمدى ەتە الامىز», دەيدى ول.
ال استانا قالاسى اكىمدىگى ت.ايبەرگەنوۆ اتىنداعى №16 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى, PhD اقجىبەك نۇرلانقىزى تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى بۋدان تەرميندەردىڭ قولدانىلۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن ماسەلەلەرىن زەرتتەپ جۇرگەن مامان رەتىندە قازىرگى ءبىلىم سالاسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, جاڭا ۇعىمداردى ناقتى ءارى تۇسىنىكتى جەتكىزۋگە باعىتتالعان پلاتفورمالار جاساپ شىققان. «مەكتەپ سوزدىك» دەپ اتالاتىن موبيلدىك قوسىمشا 1-سىنىپتان 11-سىنىپقا دەيىنگى وقۋشىلارعا ارنالعان. قوسىمشادا جاراتىلىستانۋ, ماتەماتيكا, الگەبرا, گەومەتريا, بيولوگيا, گەوگرافيا, ينفورماتيكا سياقتى پاندەردىڭ مينيسترلىك بەكىتكەن وقۋلىقتارىنداعى بارلىق تەرمين جيناقتالعان. «قوسىمشادا تەرميندەر سالا بويىنشا جۇيەلەنگەن جانە ءۇش تىلدە بەرىلگەن, انىقتامالارى قازاق تىلىندە. بۇل وقۋشىلارعا كۇردەلى عىلىمي ۇعىمداردى جەڭىل مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ول.
سپيكەر سونىمەن قاتار زەرتتەۋ اياسىندا بۋدان تەرميندەردىڭ تەلەگرام چات-بوتى جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. «بۇل تسيفرلىق قۇرال ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىمىزدىڭ پراكتيكالىق ناتيجەسى رەتىندە قۇرىلدى. وندا مىڭنان استام بۋدان تەرمين ەنگىزىلىپ, ولاردىڭ قولدانىلۋ سالاسى, عىلىمي ەڭبەكتەردەگى مىسالدارى, تىلدىك سيپاتتامالارى كورسەتىلگەن. چات-بوت پايدالانۋشىعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەرميندى ەنگىزىپ, ونىڭ تولىق ماعىناسىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قولدانۋشى ستارت پارمەنىن باسقاننان كەيىن تەرميننىڭ انىقتاماسى, سالاسى, مىسالدارى كورسەتىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.
تەرميندەردى تسيفرلىق تەحنولوگيامەن ينتەگراتسيالاۋ ماسەلەسى جولعا قويىلىپ كەلە جاتقانىمەن, سالالىق تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ جاعىندا شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. سونداي سالالاردىڭ ءبىرى – زاڭ. بۇعان دەيىن كونستيتۋتسيا اۋەلى ورىس تىلىندە جازىلىپ, كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلاتىن. سونىڭ سالدارىنان قازاقشا زاڭدى ءتۇسىنۋ كۇردەلەنە ءتۇستى. ادىلەت مينيسترلىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭناما جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى ءمادينا ەلدوسقىزى زاڭ تەرميندەرىن بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, قازاق تىلىندەگى قۇقىقتىق لەكسيكانىڭ جۇيەلەۋگە ەندى-ەندى قادام جاسالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدا جاڭا تيپتەگى جوبالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا ولاردى الدىمەن قازاق تىلىندە دايىنداپ, كەيىن ورىس تىلىنە اۋدارۋ مىندەتى بەلگىلەنگەن. سونىڭ اياسىندا ءتىل ساياساتى كوميتەتى مەن ء«تىل قازىنا» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى ناتيجەسىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە قولدانىلاتىن تەرميندەر مەن سوزدىكتەردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جاسالىپ جاتىر.
«زاڭ تەرميندەرىن بىرىزدەندىرۋ كەزىندە ءبىز بىرنەشە كەدەرگىگە تاپ بولامىز. ەڭ ءبىرىنشى, 90-جىلداردان بەرى جيناقتالعان تەرميندەردىڭ تۇراقسىزدىعى – كەيبىر تەرميندەردى بەكىتىپ, كەيىن ونى باسقا بالامالارعا اۋىستىرۋ تاجىريبەسى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل قۇقىقتىق ماتىندەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزادى. ەكىنشى ماسەلە – اۋدارماشىلاردىڭ سۋبەكتيۆتىلىگى. ءبىر تەرمينگە قانشا مامان قاراسا, سونشا ءتۇرلى اۋدارما جاسالادى. بۇل دا زاڭ ءتىلىنىڭ بىرىزدىلىگىن تومەندەتەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ جوبالارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى تولىق ساقتامايدى, ال كەيدە كومپيۋتەرمەن اۋدارما جاساپ زاڭ ماتىندەرىن قاتە دۇرىس ەمەس كونتەكستە جازادى. مىسالى, «Google Translate» نەمەسە باسقا اۋدارما جۇيەلەرى كەيبىر تەرميندەردى باستاپقى ماعىناسىنا ساي اۋدارا المايدى. ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ ىقپالى قازاق تىلىندەگى زاڭ ماتىندەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۇل جاعداي تەرميندەردىڭ دۇرىس قولدانىلماۋىنا, زاڭ ءتىلىنىڭ كۇردەلەنۋىنە اكەلەدى. مىسالى, «ليبەراليزاتسيا» تەرمينىن «ىرىقتاندىرۋ» دەپ اۋدارۋ – قازاق تىلىندەگى «ىرىق» ءسوزىنىڭ نەگىزگى ماعىناسىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. سول سياقتى «سوت ءوندىرىسى» دەگەن اۋدارما بار. وندىرىستە ءونىم شىعارىلادى. ال سوتتىڭ قىزمەتى مۇلدەم باسقا. زاڭ سالاسىندا كەيبىر تەرميندەر تەك ءبىر سالاعا ءتان بولا بەرمەيدى. سونداي-اق «ابونەنتتىك بەرەشەك», «سالىقتىق بەرەشەك», «ارحيۆتىك قۇجات» سياقتى تىركەستەردىڭ دۇرىس نۇسقالارى – ابونەنت بەرەشەگى, سالىق بەرەشەگى, ارحيۆ قۇجاتى. تەرميندەردى ەنگىزۋ كەزىندە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق, گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارى ساقتالۋى, زاڭ ءتىلىنىڭ تازالىعى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس», دەدى ساراپشى.
سونداي-اق قازاق تىلىندە سپورت سالاسىنىڭ تەرميندەرىن رەسمي تۇردە بەكىتۋ وتە كۇردەلى. «Muqaba» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى ارمان ەرلان ۇلىنىڭ سوزىنشە, سپورت تەرمينىن قالىپتاستىرۋدا قازاقتىڭ ءتول سوزدەرىن قولدانا الماي وتىرمىز. سەبەبى رەسمي بەكىتىلگەن تەرمينولوگيادا ورىسشا اۋدارماسى بار سوزدەر عانا تىركەلگەن. ال «كوممەنتاتور سوزدىگى» كىتابىندا اۆتورلار ۇسىنعان بالاما سوزدەردىڭ كوبى ماقۇلدانباي قالعان. ء«بىز كىتاپتى قۇراستىراتىن كەزدە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كونتسەپتسياسىنا سۇيەنگەن ەدىك. ول ءۇش نەگىزگى باعىتقا نەگىزدەلگەن. بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ ءتول ءسوزىن ساقتاۋ – جاڭا تەرميندەر مەن ۇعىمداردى ەنگىزۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن ءتىلدىڭ تابيعي قورىنا سۇيەنۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ءسوزدى بەيىمدەۋ – قاجەت بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق, گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي ەتىپ جاڭا سوزدەردى قالىپتاستىرۋ, بىراق ماعىناسىن بۇزباۋ ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, حالىقارالىق جانە شەت تىلىندەگى تەرميندەردى دۇرىس بەيىمدەۋ – وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس يكەمدەپ ەنگىزۋ, ۇلتتىق كونتەكستەن الشاقتاتپاۋ قاجەت. وسى ءۇش قاعيداتتى ۇستانۋ ارقىلى عانا تەرمين جاساۋ جۇيەلى, تۇسىنىكتى, قولدانۋعا ىڭعايلى بولادى. مىسالى, ءبىز شايبا دەگەن ءسوزدى ء«شايبى» دەپ ۇسىنىپ كوردىك, بىراق ول بەكىتىلمەدى», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا بارىسىندا سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە قارار قابىلداندى. قارار نەگىزىندە قازاق تەرمينولوگياسىن دامىتۋ ماقساتىندا نەيروجۇيەلەرگە نەگىزدەلگەن تسيفرلىق سوزدىكتەر ازىرلەۋ, تەرميندەردىڭ قۇرىلىمىن اۆتوماتتى تۇردە تالدايتىن الگوريتم جاساۋ, كوپتىلدى سالالىق تەرمينولوگيالىق بازا قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇسىنىس قارالدى. تەرمينكوم جۇمىسىن وڭتايلاندىرىپ, تەك داۋلى تەرميندەردى قاراۋعا شىعارۋ, تۋىستاس تىلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ, ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ, جوو-لاردا سالالىق لينگۆيستيكا ماماندارىن دايارلاۋ باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىس جولداۋ بەكىتىلدى.
