پاتشالىق رەسەيدىڭ بيۋروكراتيالىق ماشيناسىنىڭ جۇمىسىن اياۋسىز اشكەرەلەپ, مازاق ەتەتىن الەكساندر سۋحوۆو-كوبىليننىڭ پەسالارىن ەلىمىزدىڭ ورىس تەاترلارى ءجيى ساحنالايدى. ەندى, مىنە, سول مۇيىزدەي قاتىپ قالعان جۇيەنىڭ كەلبەتىن ءاجۋالايتىن اۆتوردىڭ تۋىندىلارىنا قازاق تەاترلارى دا نازار اۋدارا باستادى. پەسانى اقىن-دراماتۋرگ ءاليا داۋلەتباەۆا اۋدارىپ, بەلگىلى رەجيسسەر بارزۋ ابدۋراززاكوۆ قويدى.
رەجيسسەر ب.ابدۋراززاكوۆ بۇعان دەيىن شەكسپير, چەحوۆ, گوگول, شيللەر, مولەر سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن ۇلتتىق بوياۋ قوسىپ, سۋرەتكەرلىك سەزىمتالدىقپەن, كوركەمدىك-سيمۆولدىق تىلمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جاڭاشا ۇلگىدە ساحنالاپ كەلدى. بۇل جولى دا سول ۇدەدەن شىعىپ, قويۋشى رەجيسسەر مەن تەاتر ۇجىمى پەسانى كورەرمەنگە ءدال سول قالپىندا ۇسىنۋعا تىرىسىپتى. پەسا ءماتىنى بۇگىنگى قازاق كورەرمەنىنە تۇسىنىكتى بولاتىنداي ەتىپ لايىقتالعانى بايقالادى. رەجيسسەر: «ساحناعا قوياتىن قىزىقتى ماتەريال جوق دەپ زارلاي بەرۋگە بولمايدى. الەم ادەبيەتىندە سان ءتۇرلى تاقىرىپتاعى شىعارمالار جەتەرلىك. سونىمەن بىرگە الەمدىك دراماتۋرگيادا تازا كۇيىندە وريگينال پەسا ءماتىنىن تابۋ قيىن. ماسەلەن, شەكسپير, مولەر سەكىلدى كلاسسيكتەر وزىنە دەيىنگى جازىلعان «وتەللو», «رومەو مەن دجۋلەتتا», «گاملەت», «تارتيۋف», «ساراڭ» شىعارمالارىنداعى وقيعالار مەن سيۋجەتتەردى دامىتىپ, قايتادان جازىپ كورەرمەنگە ۇسىنعانى بەلگىلى. دەمەك رەجيسسەرلەر الەم دراماتۋرگتەرىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارىن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك», دەيدى.
رەجيسسەر الەكساندر سۋحوۆو-كوبىليننىڭ ۇزدىك شىعارماسىن ساحنالاۋ ارقىلى جالپى پەسانىڭ مازمۇنىنداعى كەيبىر ەكپىندى تۇستاردى قايتا قاراستىرىپ, تولىقتىرۋلار ەنگىزگەنى – قۇپتارلىق جايت. مىسالى, رەجيسسەر قويىلىم باستالعاندا وقىلاتىن حاتتى (كرەچينسكيدىڭ) شەنەۋنىكتەردىڭ كۆارتەتىنە ءبولىپ بەرگەن. حاتتى شەنەۋنىكتەر كۆارتەتى ءبولىپ وقىعان سوڭ دراماتۋرگيالىق قاقتىعىستىڭ ءمانى, وقيعانىڭ دامۋى, ەكپىنى مەن ىرعاعى ايقىندالا تۇسكەن. سونىمەن قاتار ۇلتتىق مادەني كودتار – كيىم, مۋزىكا, رامىزدەر كەڭ قولدانىلعانىمەن, ولار ۋاقىت پەن كەڭىستىككە باعىنبايدى. رەجيسسەر وسىلاي پەسانى وزىندىك تراكتوۆكامەن ساحنالاي وتىرىپ, ءداستۇرلى زاماناۋي ءومىر كورىنىستەرىن دە باتىل ۇيلەستىرىپ بەرەدى. ورىنداۋشىلاردىڭ زامانىمىزعا ساي كيىم ۇلگىلەرى, ءپاريجدى ەسكە سالاتىن ساحناداعى مۋزىكالىق فراگمەنتتەر (ۆالس), وقيعا ورنىنداعى ءۇي, كەڭسە جيھازدارى بۇگىنگى كورەرمەننىڭ ءومىرىن دە سۋرەتتەپ جاتقانداي كورىنەدى.
سپەكتاكلدە قاقتىعىسقا تۇسەتىن ەكى تاراپ تا تاپتالعان ادامي-ازاماتتىق قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. ادىلەتتى سوت شەشىمىن تالاپ ەتەتىن ينتەلليگەنت مۇرات پەن ونىڭ قىزى گۋليدىڭ كەيپى, مەملەكەتتىڭ زاڭدى قاداعالاۋشى ءھام جازالاۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جەمقور باسشىسىنىڭ بەينەسى, ءتىپتى كەڭسەنىڭ ۇساق شەنەۋنىكتەرىمەن بولاتىن تەكەتىرەستىڭ ءبارى بۇگىنگى قوعامدا بولىپ جاتقانىن ىشتەي مويىندايسىز. شىندىق پەن ادىلدىك ءۇشىن كۇرەستە جانىن سالاتىن ءبىرىنشى جاقتىڭ ءوزى «پارا بەرۋ كەرەك!» دەگەن توقتامعا كەلىپ, بيتىنە دەيىن سىعىپ بەرەتىن ارەكەتى زالداعى كورەرمەنگە ەتەنە تانىس جاعدايات ەكەنىن مويىنداماسقا لاج جوق. جاعىمپازدىق, بيۋروكراتيا مەن پاراقورلىق جايلاعان قۇقىقتىق جۇيەنىڭ الدىعا تارتار سىلتاۋى مەن ۋاجىنە قاراپ, ادىلدىك, زاڭ ۇستەمدىگى دەگەن ۇعىمدار قانداي ساتتە بوس سوزگە اينالاتىنىن, ادىلەتسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەندە قاراپايىم ادال ادامنىڭ ابىرويىنىڭ قالاي تاپتالاتىنىن سپەكتاكلدەن انىق كورۋگە بولادى.
رەجيسسەر زاڭى تەك قاعاز جۇزىندە جازىلعان, ال ءىس جۇزىندە بيۋروكراتيا, نەمقۇرايدىلىق پەن زۇلىمدىق سالتانات قۇرعان, ءىرىپ-شىرىگەن سوت جۇيەسى بار اۋرۋ قوعامنىڭ اللەگوريالىق بەينەسىن شىنايى سۋرەتتەپ, سپەكتاكلدىڭ ماڭىزدى ساحنالارىنا قوسالقى كەيىپكەر ەنگىزىپ, كورەرمەنگە قاراتا ءتۇيىندى ءتامسىل ويلارىن ايتىپ وتىرادى. گۇلدانا كوشەرباەۆانىڭ ورىنداۋىنداعى رۋح اتالاتىن كەيىپكەردىڭ مونولوگى ساحناداعى سيتۋاتسيالاردى تۇجىرىمداپ باعالاۋعا, كوتەرگەن تاقىرىپتىڭ فيلوسوفيالىق استارىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە كومەكتەسىپ تۇر. رەجيسسەر رۋحتى سپەكتاكلدىڭ ءتۇيىنىن جاساۋشى, ماڭىزدى وي-تۇجىرىمدى حاباردار ەتۋشى ماڭىزدى كەيىپكەرگە اينالدىرعان. ونىڭ مونولوگى قويۋشى رەجيسسەردىڭ قويىلىم كوتەرگەن تاقىرىپقا سۋرەتكەرلىك كوزقاراسىن, وزىندىك پوزيتسياسىن تانىتادى جانە بۇل ساحنادان وزەكتى دە وتكىر ەستىلەدى. رۋحتىڭ ء«ۇي تۋرالى», «قۋاڭشىلىق تۋرالى», «سوقىر مەن سىزات تۋرالى», «تاۋ شىڭىنداعى ادام تۋرالى» ءتامسىلىنىڭ ارقايسىسى ادامزاتقا ەسكەرتۋ سەكىلدى, تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. ماسەلەن, ول: «مەن ءبىر ۇيدە بولدىم. ول عاجاپ ەدى. ءاربىر باعانا – دۇعا تارىزدەس, ءاربىر ورنەك – ءبىر جىرداي… ءۇي ءبىر ساتتە شاڭ مەن كۇلگە اينالدى. قۇرتتار بيلەگەن ەل وسىلاي قۇريدى. ارى – السىزدىك. ۇياتى – كۇلكى. اشكوزدىك – كاسىپ بولعان جەردە. ءۇي قيراعاندا ەشكىم «اپات بولدى» دەمەيدى» نەمەسە: «…حالىق بوس شەلەكپەن قالدى. سول كۇننەن باستاپ ولار «شاڭ» ىشە باستادى. تەلەديداردىڭ شاڭىن. ءسوزدىڭ شاڭىن. مانساپتىڭ شاڭىن. ادام شاڭنان بىردەن ولمەيدى. ول جاندى باياۋ سارقىپ, ىشتەن شىرىتەدى. سول كەزدە سەن حالىقتىڭ كوزىنە قارايسىڭ – ولار سولعان توپىراقتاي جارىلعان, سىزاتتاردى كورەسىڭ. سۋسىز – تىرشىلىك ءمانسىز. سۋسىز – ءۇمىت وشەدى. سەبەبى سۋ – قۇدايدىڭ نىشانى», دەيدى.
رۋحتىڭ اۋزىنداعى وسىنداي ءاربىر ءسوز ادامزاتقا تۇسكەن ء«ىنجىل», «قۇران» سەكىلدى قاسيەتتى كونە كىتاپتاردى وقىعانداي اسەر قالدىرادى. رەجيسسەر ادام پەندەشىلىكتەن, اشكوزدىكتەن, ازعىندىقتان ايىلىن جيماسا, ارتى ورنى تولماس وكىنىشكە الىپ باراتىنىن, ونى قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا تۇسەتىنىن وسىنداي تامسىلدەرى ارقىلى ەسكەرتەدى.
سپەكتاكل سۋرەتشىسى مۇرات مامبەتوۆ ساحنا كەڭىستىگىن كورسەتەتىن دەكاراتسيانى دراماتۋرگتىڭ تۇپنۇسقا ماتىندەگى رەماركاسىنا ساي كوركەم شەشكەن. نەگىزگى وقيعا وتەتىن ورىن باستى كەيىپكەر مۇراتتىڭ كەلىستى سالىنعان ءۇيى, سول ءۇيدىڭ اسەم بەزەندىرگەن زالى مەن شەنەۋنىكتەر كابينەتىنە قويىلعان ۇستەلدەر ءبىر-بىرىمەن قابىسىپ, ورتاق دەكوراتسيالىق شەشىم تاپقان. ەڭسەلى ءۇيدىڭ تەرەزەسىندەگى تەمىر تور تۇرمەنىڭ اتموسفەراسىن دا بەرەدى. ءار جەرگە ىلىنگەن سۋرەتشى ي.رەپيننىڭ «ۆولگاداعى بۋرلاكتار» تانىمال پولوتنوسى, ماو تسزەدۋننىڭ پورترەتى جانە سورەلەرگە قويىلعان ءتۇرلى پاپكالارداعى ىستەر قويىلىمنىڭ ىشكى مازمۇنىن شيراتا تۇسكەن. ەڭسەلى ءۇش ەسىك جانە كوك ماۋىتپەن كومكەرىلگەن رەسمي مەكەمەلەردەگى كەڭسە ۇستەلدەرى وقيعا بارىسىنداعى ارەكەتتى رەت-رەتىمەن جىلدام اۋىستىرىپ, سپەكتاكلدى ءۇزىلىسسىز جالعاستىرۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزادى.
اكتەرلىك انسامبل مەن ارتىستەردىڭ ويىن ورنەگى بۇگىنگى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا ساي يگەرىلگەن. جەكەلەنگەن جاس ارتىستەر تاراپىنان كەيبىر ساحنالىق وبرازدىڭ استارى تولىق اشىلماي جاتسا دا, انسامبلدىك ويىننىڭ شىنايىلىعى كورەرمەندى قويىلىمعا ەلىتىپ اكەتەدى. رەجيسسەر ءارتىستىڭ ىشكى جاي-كۇيىن كورەرمەنگە سەزىندىرۋ ءۇشىن بولماشى ءىس-قيمىل, ىم-يشاراتپەن ىشكى ءدراماتيزمدى اشىپ بەرۋگە ارەكەتتەنگەن. ءتىپتى ەكىنشى پلاندا ونەر كورسەتكەن ارتىستەردىڭ ءوزى الدىڭعى شەپتەگى سپەكتاكلدىڭ كەيىپكەرلەرىنە اينالاتىن تۇستار دا جوق ەمەس. بۇعان مىسال رەتىندە ءاليحان جۇماعاليەۆ ورىنداعان ەلۋباي مىڭباي ۇلىنىڭ سۋسىلداعان سىناپتاي ساحنالىق بەينەسىن اتاۋعا بولادى. كۇتپەگەن جەردەن سۋماڭ ەتىپ كىرىپ كەلەتىن, اشپايتىن ەسىگى جوق, ءوزىنىڭ قارا باسىنىڭ پايداسىن ويلاۋدى ۇمىتپايتىن كىشكەنتاي دەڭگەيدەگى, بىراق, نامىسسىز, جاعىمپاز شەنەۋنىكتىڭ وبرازىنا ءتانتى بولدىق.
قويىلىمداعى جوعارى شەندى باسشى باراقباي قوشقار ۇلىن سومداعان اسقار جانگەلديەۆ سىرت كەلبەتىنىڭ ءوزى سۇستى, قول استىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇرەيىن الىپ, قۇتىن قاشىراتىن, قاجەت بولسا ءبارىن ءتورت تاعانداتىپ ەتىگىن جالاتاتىن, الدىنا ارىزدانا كەلگەن پاقىرلاردى مىسىمەن جاسقايتىن, كۇشپەن باسىپ-جانىشتاۋدان تايمايتىن نكۆد تەرگەۋ مەكەمەسىنىڭ جانالعىش وفيتسەرىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. بۇل دەڭگەيدەگى باسشىلاردان بەرەكە تاپپاعان مۇراتتىڭ بۇدان زور باسشىعا بارىپ ارىزدانامىن دەپ شەشىم قابىلداۋى تامۇقتىڭ كەلەسى ەسىگىن اشتى. جوعارىعا شاعىمىن جەتكىزبەككە بەل بايلاعان بەيباقتىڭ ءىسى ونبەي, ۇلكەن باسشىنىڭ قابىلداۋىنا كىرگەنىمەن, شاش ال دەسە باس الاتىن توپتىڭ تەپكىسىنە ءتۇسىپ, ونىڭ شالا-جانسار دەنەسىن سۇيرەلەپ شىعارىپ تاستايتىنى شەندىلەردىڭ حالىق ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە جۇمىس جاسايتىنىن اشكەرەلەيدى. «اپارىپ قوقىسقا لاقتىرىڭدار!» دەگەن بۇيرىقتى سوزبە-ءسوز ورىنداعان باسكەسەرلەر مۇراتتى زالدىڭ ورتاسىنا لاقتىرعاندا, كورەمەننىڭ كوكەيىندە «حالىقتىڭ ورتاسى ۇلكەن شەنەۋنىككە قوقىس ورنى بولعانى ما؟» دەگەن سۇراق تۋدىرادى. قويىلىمنان حالىق ءۇشىن ەمەس, قالتاسى ءۇشىن بيلىك قۇرعان توپتىڭ بار بايلىقتى يەمدەنەتىنىن, داتىن ايتقانداردى تۇرمەگە, جىندىحاناعا توعىتىپ جازالايتىنىن بايقادىق. سپەكتاكل فينالىنداعى رۋحتىڭ كەيىنگى مونولوگى دە وسى ويىمىزدى قۋاتتايدى. قويىلىم سوڭىندا بىرىنەن-ءبىرى وتكەن سۇمپايى, سۇستى, اسقان قاتىگەز, تەك جازالاۋعا پەيىلدى, جەبىرلەر مەن جىلپوستاردىڭ ارەكەتى وتكىر اشكەرەلەنىپ, سوڭعى نۇكتەسى قويىلادى.
ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى قوعامداعى كەرتارتپا كۇشتەردىڭ جىمىسقى ارەكەتىن اشكەرە ەتەتىن وتكىر سپەكتاكلدى ساحنالاپ وتىر. قويىلىم باسىنداعى شەنەۋنىكتەر كۆارتەتىنىڭ كورەرمەن زالىنا قاراتا: «سەن, سەن, سەن, بارلىقتارىڭ قاقپانعا تۇستىڭدەر. نە ىستەۋ كەرەك؟ بەرۋ كەرەك, بەر! بەر!», دەيتىن كورىنىسى ۇزاققا دەيىن قايتالانىپ ەستەن كەتپەي قويدى. كورەرمەن ساحنادان وزىنە ەتەنە تانىس كەيىپكەرلەردى كورە وتىرىپ, كۇلكىگە قارىق قىلاتىن ءارى قانجىلاتاتىن ارتىستەردىڭ ونەرىن مويىنداماۋى استە مۇمكىن ەمەس. وسىنداي كۇلدىرە وتىرىپ جىلاتاتىن, جىلاتا وتىرىپ تەرەڭ ويعا جەتەلەيتىن قويىلىمدى ارنايى ىزدەپ بارىپ كورەتىن كورەرمەننىڭ قاتارى كوپ بولارىنا سەنگىمىز كەلەدى.
امانكەلدى مۇقان,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى
