مادەنيەت – سۇيەككە سىڭگەن قاسيەت
كورەيانى تانۋ اۋەجايدان باستالدى. كارىستەر كەزەككە سونداي ءتارتىپتى تۇردى. ءبىر-ءبىرىن يتەرمەي, اسىقپاي ساپقا تىزىلگەنىنە سونشالىقتى سابىرلى حالىق پا دەرسىز. ءسابيىن كوتەرگەن كىسى الدەقانداي سەبەپپەن العا جىلجي الماي قالىپ ەدى, ونىڭ ورنىنا ەشكىم بارا سالمادى. الدىنداعى ادامنىڭ ءتۇسىرىپ العان زاتىن كوتەرگەنىن, جىلجىعانىن كۇتتى. ال وتىرعىزۋ باستالعانىن حابارلاي سالىسىمەن, ءبىزدىڭ جۇرت كەزەكتىڭ قاپتالىنان كىرە كەتتى. بىراق بۇعان كورەيلەر ءتىپتى قاباق شىتپادى. سوندا بارىپ مۇنىسى سابىردان گورى مادەنيەتكە كوبىرەك ۇقسايتىنىن ۇقتىم. بۇل ولاردىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن قاسيەت ەكەن. سەبەبى ولار كىشكەنتايىنان وزگەنىڭ ۋاقىتىن قۇرمەتتەۋدى, اينالاسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋدى وتباسىنان, سولاي قالىپتاسقان قوعامنان ۇيرەنىپ وسەدى. سەۋل كوشەلەرىن ارالاعاندا دا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىندا دا, اۆتوبۋس ايالداماسىندا دا باستىرمالاتقان ادامدى كورمەيسىز, بايىپپەن كەزەگىن كۇتەدى. ءبىز ءبىر دامحاناعا كىرگەندە كىرەبەرىستەگى تاقتاعا اتىمىزدى, قانشا ادام ەكەنىمىزدى كورسەتىپ كەزەككە جازىلدىق. ىشتە ورىن بوساعانشا كىرەبەرىستە كۇتىپ وتىردىق.
بۇل ەلدە ادەپ پەن ءتارتىپ قاعازداعى ەرەجەدەن گورى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ وزىنە اينالىپ كەتكەندەي. ايتالىق, 4 جولاقتى اۆتوموبيل جولى بار. سونىڭ ءبىر قاتارى اقىلى جول ەكەن, اسىعىس ادام بولسا, اقىسىن تولەپ سىرعي بەرەدى, اۆتوبۋس جولاعى بىزدەگىدەي بولەك. كەپتەلىس كەزدەسەدى, قانداي جىلدامدىق بولسا دا ءبىر-بىرىنە تىرەلىپ تۇرعان كولىكتى كورمەيسىز. ءبىز تاڭەرتەڭگى قاربالاس كەزىندە دە باس قالاسىندا جۇردىك, جۋرناليستەرگە پرەسستۋر ۇيىمداستىرعان كورەيانىڭ ۇلتتىق تۋريزم ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرى, جولكورسەتۋشى, گيد سانيدەن «20 ملن حالىق تۇراتىن مەگاپوليسكە ۇقسامايدى عوي, كەپتەلىس قايدا, شۇبىرعان جۇرت قايدا؟» دەپ سۇراعانىمىزدا بارلىعى بارىنشا رەتتەلگەنىن ايتتى. مىسالى, اتاقتى «Sumsung» كومپانياسى تاڭەرتەڭ ساعات 8-دەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ساعات 9-دان, شەتەلدىكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار ساعات 10-نان باستايدى, كوپ جاس ونلاين قىزمەت ەتەدى. سوندايدا ءتارتىپ كورەي مادەنيەتىنىڭ وزەگى ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىڭ.
وڭتۇستىك كورەيادا جاڭبىر ءجيى جاۋادى. سوعان قاراي قولشاتىر ولاردىڭ ەڭ قاجەتتى قۇرالىنا اينالعان. سول قولشاتىردى كورەيلەر قايدا بولسا, سوندا سۇيرەتىپ كىرگىزبەيدى. كافە مەن دۇكەندەردىڭ, قوناقۇيلەردىڭ, باسقا دا حالىق كوپ جينالاتىن عيماراتتاردىڭ كىرەبەرىسىندە ارنايى قويعىش تۇرادى. ءبارى قولشاتىرىن ءۇنسىز سوعان قالدىرادى. شىعاردا ۇمىتپاي الىپ كەتۋ – ءوزىڭدى دە, وزگەلەردى دە ويلاۋدىڭ بەلگىسى. ويتكەنى قولشاتىر وزىڭە كەرەك, ال عيمارات ىشىندە قولشاتىردىڭ سۋىن سورعالاتىپ جۇرمەۋ ءارى كەلەسى ادامعا قولشاتىر قوياتىن ورىندى بوساتۋ – وزگەنىڭ دە قامىن ويلاۋعا يتەرمەلەيدى. كەيبىر عيماراتتاردىڭ الدىندا ءتىپتى قولشاتىردى بىردەن قاپتاپ بەرەتىن اپپاراتتار تۇرادى. وسىنىڭ ءبارىن ءساتتى ءارى ىڭعايلى ويلاستىرعان كارىستەردىڭ ادەپتىلىگى مەن ۇقىپتىلىعىنا قايران قالاسىڭ.
تىرشىلىكتە ۇستاناتىن ءتارتىبى, سۇيەگىنە سىڭگەن مادەنيەتى زاڭىنا دا ەنىپ كەتكەن. كوشەدە ءجۇرىپ تەمەكى تارتقان ادامدى سيرەك كەزدەستىرەسىڭ. سەبەبى زاڭ بويىنشا مەكتەپ پەن بالاباقشا ماڭىندا, قالا كوشەلەرىندە ءجۇرىپ كەلە جاتىپ شىلىم شەگۋگە تىيىم سالىنعان. بۇل ەرەجە بىرنەشە ماسەلەنى شەشەدى: بىرىنشىدەن, جاس ۇرپاقتى جامان ادەتتەن ساقتايدى; ەكىنشىدەن, تاۋەلدىلىكتىڭ تارالۋىن ازايتادى; ۇشىنشىدەن, كوشەدە كەلە جاتقان ادامعا ءتۇتىن نەمەسە شوق ءتيۋدىڭ الدىن الادى; تورتىنشىدەن, زيان زاتتى تۇتىنبايتىنداردىڭ, جاقتىرمايتىنداردىڭ دا قۇقىعىن قۇرمەتتەيدى. ويتكەنى عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, شىلىم شەككەن ادامنىڭ جانىندا جاي تۇرعان كىسىنىڭ دەنساۋلىعىنا ءتۇتىننىڭ كەسىرى كوبىرەك تيەدى. تەمەكى تارتپايتىن ادام رەتىندە وسىنداي قاۋىپتەن قورعالعانىڭدى ويلاعاندا, بىلگەندە, جايلىلىقتى باستان وتكىزگەندە ەرىكسىز ءوزىڭدى دە سول مادەنيەتتىڭ ءبىر بولشەگى سەزىنەسىڭ. كەزىندە ءال-فارابي بابامىز ايتىپ كەتكەن «قايىرىمدى قالانىڭ» ءبىر كورىنىسى وسى ما دەرسىڭ.
تاريح تۇنعان تۇبەك
كورەيا – تاريحتان تامىر ۇزبەگەن ەل. ءبىز بارعان سەۋل, اندوڭ, كەندجۋ قالالارىنىڭ كوشەلەرىندە جۇرگەندە ءبىر ساتتە-اق مىڭجىلدىق تاريح پەن زاماناۋي وركەنيەتتىڭ توعىسىنا كۋا بولدىق. اينەكپەن قاپتالعان بيزنەس ورتالىقتارىنىڭ ىرگەسىندە چوسون داۋىرىنەن قالعان ساراي تۇر, ال كوشە بويىنداعى قوناقۇيلەردىڭ, ايالدامالاردىڭ, ورىندىقتاردىڭ, مەملەكەتتىك ۇيىمدار عيماراتتارىنىڭ, وقۋ وشاقتارىنىڭ ينتەرەرىنەن يەروگليفتەرىن بەينەلەيتىن كونە حانوك ۇيلەرىنىڭ ورنەگىن تاباسىز. تاڭعالارلىعى, جول-جونەكەي كىرگەن قاراپايىم دارەتحانانىڭ شاتىرى دا چوسون ءداۋىرىنىڭ ۇلگىسىندە بەزەندىرىلگەنىن كوردىك. بۇل ەلدىڭ ەرەكشە قىرى – تاريحتى مۋزەيگە قالدىرىپ قويماي, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ وزىنە, وزەگىنە اينالدىرىپ جىبەرۋىندە, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قالالارى مەن اۋىلدارىنداعى ءار بۇرىشتىڭ, ءار قيىلىستىڭ تاريحتان سىر شەرتىپ تۇراتىنىندا.
ادەتتە ءبىز داستارقاندا ەڭ الدىمەن شانىشقى مەن قاسىقتىڭ تۇرعانىنا ۇيرەنگەنبىز عوي. ال كورەيادا كوشەدەگى, قوناقۇيدەگى, اۋەجايداعى, اۋىلداعى, مەيلى قالاداعى تاماقتانۋ ورىندارىندا شانىشقىنى تەك شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن عانا ۇستەلگە قويادى. ال جەرگىلىكتى جۇرت مەتالل تاياقشامەن, قاسىقپەن تاماقتانادى. سىرتتاي قاراعاندا ۇساق-تۇيەك سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق شىن مانىندە بۇل – حالىقتىڭ تامىرىنان اجىراماۋىنىڭ ايعاعى. اس مازىرىنە ۇڭىلسەڭىز دە, تاريحتىڭ ء«دامىن» سەزەسىز. ارينە, بۇگىنگى سەۋلدە تۇرىك دونەرى دە, امەريكالىق بۋرگەر دە, ەۋروپالىق پيتستسا دا تابىلادى. بىراق جەرگىلىكتى جۇرت ءۇشىن باستى تاڭداۋ – وزدەرىنىڭ تەڭىز ونىمدەرى مەن كوكونىس, اشىتىلعان تاعامدارى. كيمچي, تەڭىز بالدىرلارى, سويا تۇزدىعى, كۇرىش تاعامدارى – بۇلاردىڭ ءبارى مىڭ جىلدان بەرى وزگەرمەي كەلە جاتقان اسحانانىڭ نەگىزى. ءبىر اپتا بولعانىمىزدا كەمى 14 ءتۇرلى كارىس تاعامىمەن تانىستىردى, دايىندالۋى, اتاۋى ءارتۇرلى, ءبىرىن-ءبىرى تولىق قايتالامايدى. تاريحى مەن ءداستۇرى «اڭقيتىن» ۇلتتىق اسحاناسىنا ادالدىعى تاڭداي قاقتىرادى. تالاي عاسىردان ساقتالىپ كەلە جاتقان ەت پەن قۋىرداقتىڭ عانا ۇستەلىمىزدەن تابىلاتىنىنا ىشتەي قىنجىلىپ, بالكىم نامىستانىپ تا قالعانداي كۇي كەشتىك.
كورەيلەردىڭ ۇلتتىق كيىمىنە دەگەن قۇرمەتى دە جىلدان-جىلعا ارتپاسا كەمىمەگەندەي كورىنەدى. ويتكەنى ولار بۇگىندە ەۋروپالىق ۇلگىدەگى كيىم كيسە دە, ۇلتتىق مەرەكەدە مىندەتتى تۇردە حانبوك كيەدى. تۇستەردىڭ ۇيلەسىمى, ورنەكتىڭ نازىكتىگى – حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنىڭ بيىك كورىنىسى. مەرەكەدە عانا كيۋمەن شەكتەلمەي, كارىستەر ءوز ۇلتتىق كيىمىن تۋريزمدە تابىس كوزىنە اينالدىرۋدى دا بىلگەن. مىسالى, ۇلتتىق كيىمىن كيىپ كەلگەندەرگە كەزىندەگى پاتشالارىنىڭ ءىزى قالعان تاريحي-تۋريستىك ورىنداردا تەگىن ءجۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ قويعان.
كارىستەردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن تاريحىن تانىپ, تامىرىنا تەرەڭدەي تۇسكەن سايىن ءبىر سۇراق سانادا سايرادى. بۇل حالىق نەگە وتكەندى ۇمىتپايدى؟ جاۋابى دا وتكەنىندە جاتقان سىڭايلى: تاريح – ولاردىڭ تىرەگى. جاپون وتارى, كورەيا سوعىسى, ەلدىڭ ەكىگە ءبولىنۋى... مۇنىڭ بارىندە كورەي حالقىن ساقتاپ قالعان ءبىر نارسە – ءداستۇر. سوندىقتان ولار تاريحتى مۋزەيگە ساقتاپ قانا قويماي, كۇندەلىكتى ومىرىنە ءتىرىلتىپ ەنگىزگەن. وسىنىسىمەن دە كورەيا – وزگەشە. بۇل ەل ءۇشىن وتكەنى – ەسكىنىڭ كولەڭكەسى ەمەس, قازىرگى كۇننىڭ وزەگى. ءاربىر تاعام, ءاربىر تاياقشا, ءاربىر كيىم مەن عيمارات – اتا-بابانىڭ اماناتى, بولاشاقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى, كەلەشەكتىڭ كەپىلى.
قارىشتاۋدىڭ قۇپياسى ءھام كىلتى
تاڭعى جەتىدەن باستاپ, كەشكى ون بىرگە دەيىن سىنىپتار مەن كىتاپحانالاردان شىقپايتىن وقۋشىلاردى كورسەڭىز, بۇل – كورەيا. كارىستەر ءۇشىن ءبىلىم – بولاشاققا اپارار جالعىز جول, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى. بىزگە اقپارات بەرىپ جۇرگەن گيد ءسانيدىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ بۇگىندە عىلىم مەن تەحنولوگياسى, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋى ءدال وسى ءبىلىمدى ءبىرىنشى ورىنعا قويا بىلگەنىنەن بولدى. سوعىستان قيراعان, كەدەي ەلدىڭ قىسقا ۋاقىتتا وركەنيەتتى مەملەكەتكە اينالۋىنىڭ سىرى دا – حالىقتىڭ وقۋ-بىلىمگە جاپپاي بەت بۇرۋىندا.
بۇگىنگى كورەيانىڭ ءبىلىم جۇيەسى – وتە قاتاڭ. وقۋشىلار مەكتەپتەن كەيىن قوسىمشا وقۋ ورتالىقتارىنا بارادى. بۇل ورتالىقتارداعى دايىندىقتار ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. قوعامدا «وقۋ – ەڭبەك, وقۋ – مىندەت» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. كورەيانىڭ ماقتانىشى – PISA حالىقارالىق زەرتتەۋىندەگى جوعارى كورسەتكىشتەرى. ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ, وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا كارىس وقۋشىلارى ءاردايىم كوشباسشىلار قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن ەڭبەك, ءتىپتى كەيدە بالالارعا تۇسەتىن اۋىر پسيحولوگيالىق قىسىم دا بار.
جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ – ءاربىر كورەي بالاسىنىڭ باستى ماقساتى. سۋنگيۋنكۆان, سەۋل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, كورەيا ۋنيۆەرسيتەتى, يونسەي ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى وقۋ ورىندارى ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعى سانالادى. ءاربىر وتباسىنىڭ ارمانى – پەرزەنتىن «SKY» ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىرۋ. بايقايسىز با, ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم الاتىن ورىندى تاڭداۋىندا ۇلتتىق پاتريوتيزم جاتقانداي. ايتپەسە, كورەيادا مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە وقۋ تەگىن بولعانىمەن, كوللەدجدەر مەن ۋنيەرسيتەتتە ءبىلىم الۋ – اقىلى. مەملەكەتتەن تەگىن گرانتتار بەرىلمەيدى. سوعان قاراماستان, مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ باسىم بولىگى نەگىزىنەن ءوز ەلىندەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءتۇسۋدى كوزدەيدى.
كورەي قوعامىندا ءبىلىم تەك مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋمەن شەكتەلمەيدى, ء«ومىر بويى وقۋ» قاعيداسى بار. زەينەتكەرلەر دە ءتىل ۇيرەنىپ, جاڭا داعدى مەڭگەرىپ جۇرە بەرەدى ەكەن. بۇعان مەملەكەت بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعان. كوشەدە جۇرگەندە كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ كوپتىگىنە, كىتاپحانالاردىڭ ارقاشان تولىپ تۇراتىنىنا, كافەلەردىڭ وزىندە ستۋدەنتتەردىڭ ساباق وقىپ وتىراتىنىنا كۋا بولاسىز. ءبىلىم – مۇندا ءسان ەمەس, ءومىر ءسۇرۋ سالتى. ادام كوپ جۇرەتىن ساۋدا ورتالىعىنىڭ قاق ورتاسىنا كىتاپحانانى ورنالاستىرعانىن, سول جەردە ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قاريالارعا دەيىن كىتاپ «كەمىرىپ» وتىرعانىن كورگەنىمىز سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
ءبىر جاعىنان قاتاڭ ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارى دا بار. بالالاردىڭ تاڭنان تۇنگە دەيىن ساباق وقيتىنى, ۇبت-عا ۇقساس ۇلتتىق ەمتيحانعا دايىندالۋ اۋىر كۇيزەلىسكە اكەلەدى. ونىڭ ۇستىنە تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باستىسى وقۋدان باس المايتىن كورەي وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىندە دەمالىسقا, سپورتقا نەمەسە ونەرگە ۋاقىت جەتىسپەي جاتادى. سولاي بولا تۇرسا دا, وڭتۇستىك كورەيالىقتار بىلىمنەن ەشقاشان باس تارتپايدى, حالىقتىڭ 70 پايىزىندا جوعارى ءبىلىم بار. بۇۇ مەن وەسر دەرەكتەرى بويىنشا, كورەيا – الەمدە جوعارى ءبىلىم العاندار ۇلەسى ەڭ جوعارى ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل قۇبىلىستىڭ جەمىسىن بۇگىندە انىق كورۋگە بولادى. «Samsung», «LG», «Hyundai», «Kia» سىندى الىپ كومپانيالار – تەك قارجى مەن تەحنولوگيانىڭ عانا ەمەس, بىلىمگە دەگەن شەكسىز قۇشتارلىقتىڭ ناتيجەسى. جاپونياداعى «Toyota» سياقتى برەندتەرمەن باسەكەلەسىپ, الەمدىك نارىقتا يىق تىرەستىرە الىپ وتىرعانىنىڭ ءتۇپ-تامىرىندا بىلىمگە سۇيەنگەن ۇلت ساياساتى جاتىر.
«سانانى بيلەمەگەن تۇرمىس»
بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە دە تاڭعالارلىق ءارى ۇلگى بولارلىق تۇسى كوپ, سونداي-اق ورتاق ماسەلە دە بارشىلىق. تارقاتىپ ايتار بولساق, تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى (80%-دان اسا) مەگاپوليستەردە تۇرادى. سەۋل, پۋسان, ينچون سياقتى قالالاردا كوپقاباتتى ۇيلەر, دامىعان كولىك ينفراقۇرىلىمى, تسيفرلىق قىزمەتتەر – (بارلىعىن دەرلىك سمارتفوننان باسقارۋعا بولادى) ۇيرەنشىكتى دۇنيە. كىشىگىرىم كەنتتەردىڭ وزىندە ءدامحانالاردا ءار ۇستەلدە ورناتىلعان ەلەكتروندى قۇرىلعىمەن تاپسىرىس بەرۋ تاڭسىق ەمەس. شاعىن قالالاردا دا حالىق ءومىر سۇرەدى, دەسە دە ازايىپ جاتىر, بۇكىل الەمگە ورتاق ءۇردىس بۇل ەلگە دە ءتان, ياعني كوبى, اسىرەسە جاستار جۇمىس ىزدەپ ءىرى قالاعا قاراي اعىلادى. اۋىلدا نەگىزىنەن ەگدە جاستاعى ادامدار قالادى. شالعايداعى تىرشىلىك باياۋلاۋ, بىراق سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, اۋىل ءتۋريزمى, ەكولوگيالىق ءونىم ءوندىرۋ دامىپ كەلەدى.
كورەيادا IT مەن ينجەنەريا جاساندى ينتەللەكت, كيبەرقاۋىپسىزدىك, باعدارلامالاۋ سالاسىندا جالاقى وتە جوعارى. دارىگەرلەر, اسىرەسە حيرۋرگتەر مەن انەستەزيولوگتەر, بانكيرلەر, زاڭگەرلەر دە تابىسى مول توپقا جاتادى. ال ءبىلىم بەرۋ, ونەر, اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى سالالاردا جالاقى دەڭگەيى تومەندەۋ دەپ سانالادى ەكەن. بىراق سونىڭ وزىندە, گيدتىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك ءوتىلى كوپ, ساناتى جوعارى مۇعالىم تانىسى 2 ملن ۆونعا دەيىن الادى. بۇل ءبىزدىڭ تەڭگەگە شاققاندا 800 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى. دەگەنمەن مۇندا كۇنكورىس وتە قىمبات, قاراپايىم كوممۋنالدىق قىزمەت قۇنىنىڭ ءوزى ايىنا 100-300 دوللار, ياعني 50-160 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا (سۋ, كۇزەت, كامەرا, قوقىس, كونديتسيونەر) شىعادى. سول سەبەپتى سۋ مەن جارىقتى قاتتى ۇنەمدەيدى. ەلدە 26 اتوم ەلەكتر ستانساسى بار. توق كوزىنە دەگەن سۇرانىستى وسىدان-اق باعامداي بەرۋگە بولادى. 1971 جىلى امەريكالىق كومپانيامەن ارىپتەستىكتە العاشقى اەس سالىنعان, قازىر بۇل سالادا دا ءوندىرىستى, جۇمىستى وزدەرى اتقارادى.
الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسى جاقسى قالىپتاسقان. ءبىزدىڭ ەلدەگى كەيبىر كومەك تۇرلەرىنە ۇقساس تۇسى كەزدەسەدى. مىسالى, مەملەكەت جۇكتى ايەلگە مەديتسينالىق تەكسەرىستەردى تەگىن جۇرگىزەدى. گيد ايتقان دەرەككە سۇيەنسەك, بالا تۋعاندا 3 ملن ۆون ءبىر رەتتىك جاردەماقى بەرىلەدى, مۇنى بالانىڭ قاجەتىنە عانا جۇمساي الادى. تۇرعىلىقتى جەرىنە, اۋدانىنا قاراي بالا مەكتەپكە بارامىن دەگەنشە 150 مىڭ ۆون (60 مىڭ تەڭگەدەي) جاردەماقى قاراستىرىلعان, بالاباقشاعا بارسا, 150 مىڭ ۆون الەۋمەتتىك كومەكتى بەرمەيدى. ويتكەنى بۇل كومەك پەرزەنتىن ۇيدە تاربيەلەپ وتىرعان ادامعا عانا بەرىلەدى. مەملەكەتتىك بالاباقشا تولىق تەگىن, بىراق جەتىسپەيدى, جەكە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار قىمبات. ءبىر قىزىعى, 2 بالالى انا كوپبالالى بولىپ ەسەپتەلەدى, كوپبالالى اتا-انالارعا الەۋمەتتىك قولداۋ تۇرلەرى, جەڭىلدىكتەر كوپ.
جاستارعا جاسالعان جاعدايعا كەلسەك, ءۇي الۋ مۇمكىندىگى تومەن بولعاندىقتان, جالداۋ اقىسىنا سۋبسيديا بەرىلەدى. ولارعا مەملەكەت «جۇمىسقا بەيىمدەلۋ» گرانتتارى مەن تەگىن كاسىبي وقۋلاردى ۇسىنادى. كەي ايماقتاردا جاستارعا ارنالعان ارنايى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىنىپ جاتىر.
ۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەسى بار, بىراق سونشالىق جوعارى ەمەس, ورتاشا 300-400 مىڭ ۆون (110-150 مىڭ تەڭگە شاماسىندا). سوندىقتان مەملەكەت زەينەتكەرلەرگە قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرەدى: قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جەڭىلدىكتەرى. ەرلەر دە, ايەلدەر دە 54 جاسىندا زەينەتكە شىعادى, الايدا ولار مۇمكىندىگىنشە جۇمىس ىستەي بەرەدى, سەبەبى زەينەتاقى از, كۇنكورىس قىمبات. 65 جاستان اسقان تابىسى تومەن قارتتارعا اي سايىن بازالىق جاردەماقى تولەنەدى. كورەيلەردە «ناعىز ەڭبەك ەتەتىن ۋاقىت 50 جاستان اسقاندا باستالادى» دەگەن كوزقاراس بار ەكەن. ويتكەنى ولاردىڭ ۇعىمىنشا, بۇل جاستا ادام بالالارىن جەتكىزىپ العان, تاجىريبەسى مول, جۇمىسقا الاڭسىز بەرىلىپ ىستەي الادى. ساياسي ناۋقانداردا زەينەتكەرلەر وتە بەلسەندى, سول سەبەپتەن دە بولار ەلدە ولارعا جاقسى جاعداي جاسالعان. ماسەلەن, ءبىز ءبىر اۋىلعا بارعاندا الدەبىر عيماراتقا كوزىمىز ءتۇستى. عيماراتتىڭ ەسىك الدىندا زات سالىپ جۇرۋگە ارنالعان 4 دوڭگەلەكتى اربالار تۇردى. بۇل – زەينەتكەرلەر دەمالاتىن, ءوزىن دامىتاتىن, ورتا تاباتىن ورتالىق ەكەن. ولار مۇنداي ورتالىققا ادەتتە مەملەكەت تەگىن تاراتقان وسىنداي اربالارىن ءارى سۇيەنىپ, ءارى جۇگىن جەڭىلدەتە سۇيرەتىپ كەلەدى. ايتپاقشى, كورەيادا ءسوز بوستاندىعىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى, سوندىقتان ءتۇرلى شەشىمدەر مەن كوزقاراستارعا قارسى بەيبىت شەرۋلەر ءجيى ءوتىپ تۇرادى. ءبىز ءبىر كۇندە 4 شەرۋگە كۋا بولدىق. سولاردىڭ قاتىسۋشىلارىنا زەر سالساق, نەگىزىنەن زەينەت جاسىنداعىلار. ولار ۇيدە جاي وتىرعانشا, جالاۋشا مەن پلاكات كوتەرىپ از-ماز تابىس تابۋدى كوزدەيتىن كورىنەدى. سەبەبى شەرۋگە شىققاندارعا ۇيىمداستىرۋشى تاراپ 50 مىڭ ۆون (20 مىڭ تەڭگەدەي) تولەيدى.
كورەياعا بىزدەن بۇرىن بارىپ كورگەن تانىستارىمىز ادەتتە «اۋىلى قايسى, قالاسى قايسى, اجىراتا المايسىڭ», دەپ پىكىر بىلدىرگەن. بىزدىڭشە, ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالادى, اسىرەسە تابيعاتىندا. اۋىلىندا كادىمگىدەي تىنىشتىق, جايقالعان جاسىل جەلەك, كەپتەلىس پەن كولىكتىڭ ۋلى گازىنان ادا ساف اۋا, قالانىكىنەن ەش قالىسپايتىن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت, ءتىپتى تۇيمەسىن باسىپ سۋىن اعىزۋدى قاجەت ەتپەيتىن اۆتوماتتى اجەتحانا بار. دەسە دە بارىندە ەمەس, جاعدايى وتە جاقسى وتباسى مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىنىڭ ءۇيىن شاتىرىنان-اق بىلۋگە بولادى. جاقسى تۇراتىندار اسەمدەپ سالىنعان ساراي سەكىلدى ۇيلەردە, جاعدايى كەلمەگەندەر سابان ۇيلەردە تۇرادى جانە اۋلاداعى اجەتحاناعا بارادى. تاعى ءبىر ايىرماشىلىق, اۋىلداردا قالاداعىداي ەمەس, ەگىن-جايلاردى كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار اۋىلداردا نەگىزىنەن 1 قاباتتى, شاعىن قالالاردا 5-9 قاباتتى, مەگاپوليستەردە 50 قاباتتان جوعارى تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان. اۋىلدان قاتىناۋ وتە ىڭعايلى, سەۋلدىڭ بارلىق اۋدانىندا مەترو ايالداماسى بار, كەز كەلگەن اۋىلىنان مەترو جولاعى قوسىلادى. ءبىر اۋىلىنىڭ ۇسىتىنەن باسى ۇشكىر, جۇيرىك پويىزدىڭ زۋلاپ بارا جاتقانىن كوزىمىزبەن كورىپ, قىزىعا قارادىق. ءدال وسى تۇستا «اۋىلى مەن قالاسىن اجىراتا المايسىڭ» دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەسكە شارا جوق.
كورەيادا جەرى بار ادام باي ادام سانالادى. ويتكەنى بۇكىل كورەي جۇرتى ءبىزدىڭ اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىنداي عانا جەردە تۇرادى. ەگەر اتا-باباسىنان الاقانداي عانا جەر تەلىمى قالسا, ونى ساتپايدى, جالعا بەرەدى. سەبەبى جەردىڭ قۇنى جىلدان-جىلعا وسە بەرەدى. جەردىڭ ازدىعىنان, اسىرەسە, ءىرى قالالاردا ءۇي, عيمارات سالۋعا ورىن وتە قات. سوندىقتان قالا ورتاسىنداعى, شەتىندەگى وزەن-كولدەردى كەپتىرىپ تۇرعىن ۇيلەر سالعان, بىراق ءبارىبىر حالىق ونداي جەردەن پاتەر الۋعا جۇرەكسىنەدى. بايلىق دەمەكشى, كورەيادا دا بايلار مەن كەدەيلەر بار, بىزدەن ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ اراسى وتە قاتتى الشاق ەمەس جانە ورتا تاپتىڭ قاتارى كوپ. البەتتە بارلىعى جاقسى جاعدايعا ۇمتىلادى, دەگەنمەن ادامداردىڭ كوزىنەن «ساناسىن تۇرمىس بيلەمەگەنىن» كورۋگە بولاتىنداي.
ازىرگە ءبىر ماقالاعا سىيعانى وسى, ءوز كوكجيەگىمىزدەن قاراعانداعى كورەيانىڭ كورىنىسى, بەت-بەينەسى تۋرالى بىلگەنىمىز بەن تۇيگەنىمىز بۇدان الدەقايدا كوپ, ونى كەلەسى ماتەريالىمىزعا «ازىق» ەتپەكشىمىز.
استانا – الماتى – سەۋل – اندوڭ – ەندوك – كەندجۋ – سەۋل – الماتى – استانا
