زەرتتەۋشى ولگا ستروگونوۆا «پودروستوك ۆ سوۆرەمەننوم انگلو-يازىچنوم حۋدوجەستۆەننوم ديسكۋرسە» اتالاتىن ەڭبەگىندە جاسوسپىرىمدەر ادەبيەتىن مورالدىق نەگىزدەرگە, ينديۆيدۋاليزمگە, جەتىمدىككە, تاربيە ماسەلەسىنە ءبولۋدى قولدايدى.
جازۋشى تولىمبەك ءابدىرايىمنىڭ «تۇنجىر» حيكاياتى قازىرگى قوعامداعى قالالىق قازاقتاردىڭ وتباسى قۇندىلىعى مەن ەرجەتە باستاعان جاسوسپىرىمدەر ءومىرىنىڭ تىلسىم سىرىن قوزعايدى. اجىراسقان وتباسىنداعى وگەي شەشەدەن قورلىق كورگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ ۇيىنەن بەزىپ, قالا كەزىپ كەتكەن شەرلى تاعدىرى بالا ءومىرىنىڭ تىم كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى. اسىرەسە قاتارىنان قالماۋعا تىرىساتىن ءجاسوسپىرىم شاعىندا كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, كۇتىمسىز قالعان جاس ءومىر قازاق وتباسىلارىنىڭ تۇرمىسى مەن تاربيەسىنەن حابار بەرەدى.
تۋا سالا اكە-شەشەسى اجىراسقان راۋان ەس جيعاندا ءوزىن وسىرگەن اتا-اجەسىنەن ايىرىلدى. سون سوڭ ول «بالام» دەپ باسىنان سىيپاماعان, مەيىرىمىن كورمەگەن اكەسىنىڭ قولىنا بارۋعا ءماجبۇر بولادى. بالا تاعدىرى وگەي شەشە مەن سۋىق اكەنىڭ قولىنا تۇسكەننەن باستالادى:
«قالاقتاي قارا بالا قارىنداسىن ەكى-ءۇش ساعاتتاي ويناتتى دا:
– تاتە, – دەدى ءتور الدىندا قۇس جاستىققا كومىلىپ, تەلەديدارعا تەسىلە قاراپ جاتقان ەتجەڭدى قاراسۇر ايەلگە اقىرىن دىبىستاپ.
– ءيا - ءا... ى... ى - ى... – كەلىنشەك ءتىل قاتۋعا دا ىقىلاسسىز, جاق اشقىسى جوق ءتىپتى.
– ساباققا دايىندالسام رۇقسات پا؟.. – داۋىستاۋعا دا جاسقانادى. قاتتى سويلەگەنى ءۇشىن تالاي تاياق جەگەن.
– ءاي, جەتىمەك! اناڭنان ايىرعان مەن ەمەس! بالاسىن تاستاپ, بايعا ءتيىپ نەسى بار بايعۇستىڭ؟.. وبالى – كوكەك شەشەڭ مەن ىنجىق اكەڭە!
– اپايدان ۇيات!.. – بالانىڭ كوزى بوتالادى.
– نە قىل دەيدى؟
– ساباق سۇراعاندا جاۋاپ بەرە الماي.
– سودان.
– ەكى قويدى.
– قايتەيىن ەكى الساڭ! ءمىنىستر بولامىن دەيسىڭ بە؟ تەكسىز اكەدەن قايبىر ۇرپاق ءوربيدى؟ راۋاننىڭ اشۋى كەلدى. نە دەگەن كەرىسقۇمار؟».
اۆتور سيۋجەتتىك وقيعادان بۇرىن بالا مەن وگەي شەشەنىڭ سوزدەرى ارقىلى وتباسىندا قالىپتاسقان پسيحولوگيالىق احۋالدان حابار بەرەدى. وتباسىندا ايەل مىنەزى مەن ءبىلىمى, تاربيەسى بالا ءۇشىن باستى ورىن الاتىنىن وگەي شەشەنىڭ تاسىر مىنەزى ارقىلى كورسەتەدى.
جازۋشى سوڭعى ونجىلدىقتا اجىراسۋدىڭ, كىشكەنتايلى بولا تۇرا باسقا وتباسىن قۇرۋدىڭ جيىلەۋىنەن بالا زارداپ شەگەتىنىن, پسيحولوگيالىق سوققى الاتىنىن مەڭزەيدى. الەم ادەبيەتىندە دە بالالاردىڭ جان جاراقاتى وگەي انالاردىڭ قىلىعىنان, سولاردىڭ مەيىرىمسىزدىگىنەن بولاتىنى سۋرەتتەلەدى. ماسەلەن, اعىلشىن جازۋشىسى دجەيمس گرينۆۋدتتىڭ «وگەي بالا» («مالەنكي وبورۆىش) رومانىنداعى بالانىڭ اسىراپ العان شەشەدەن كورگەن قورلىعى راۋان ومىرىنە ۇقساس. شەشەسى ولگەننەن كەيىن اكەسى كۇيەۋىنەن اجىراسقان, كورشى تۇراتىن بەرك ەسىمدى ايەلگە ۇيلەندى. كورشى ايەل بەرك مۇنىڭ ۇيىنە كەلگەن كۇننەن باستاپ كىشكەنتاي قارىنداسى پوللي دجيممەن بىرگە ۇيىقتايتىن بولدى. ءتۇن ىشىندە بالا جىلاپ, دجيمگە وڭايلىقپەن جۇبانباي ەسىن شىعارسا, كۇندىز دە ونىڭ قاسىنان ءبىر ەلى ۇزاماي, ابدەن شارشاعان بالاعا وگەي شەشەسى تاماق بەرمەي تيىسە بەرەدى. اكەسىنە كىشكەنتاي ءپولليدىڭ تاماعىن جەپ قويدى دەپ ءدجيمدى جامانداپ, تاياقتايدى.
«تۇنجىر» حيكاياتىنداعى راۋان سياقتى دجيم دە وگەي شەشەنىڭ كەسىرىنەن اكەسىنەن ۇنەمى ءجابىر كورەدى. ەكەۋى دە ۇيلەرىندە اتا-انادان جىلۋ كورمەيدى. ەكى شىعارمادا دا ايەلدەرىنىڭ وتىرىگىنە كوزسىز سەنەتىن, بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلامايتىن اكە بەينەسىن اڭعارامىز.
شىعارمادا راۋاننىڭ وتباسىنداعى تۇرمىس احۋالىنان اۋىل حالقىنىڭ جۇمىس ىزدەپ قالاعا كوشىپ كەلىپ جاتقانىن, ولاردىڭ ءۇي الۋعا جاعدايى بولماي, قالا شەتىندەگى ساياجايلاردا تۇرا باستاعانىن بايقايمىز. ءبىر كۇنى راۋان ساباقتان ورالسا, ەسىك ق ۇلىپتاۋلى, كۇنى بويى ەسىك الدىندا وتىرعان بالا اقىرى ەشكىم كەلمەگەن سوڭ, قارنى اشىپ, تالعاجاۋ تابۋ ءۇشىن قالا كەزىپ كەتەدى. وسىدان باستاپ راۋان كەزبەلىك جولعا تۇسەدى. اكەسى ءۇش ايعا باسقا قالاعا جۇمىسقا كەتكەندە راۋان ۇيىندە وعاش وقيعالاردىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. بىرنەشە ايەل مەن ەركەك جينالىپ اراق ىشكەنىن, شەشەسىنىڭ باسقا ەر اداممەن جاقىن وتىرعانىن دا كورەدى. شەشەسىنىڭ وسپادار قىلىعىنان ۇيالعان بالا ۇيگە كىرمەي كەتىپ قالادى. كەزبەلىكپەن كۇنەلتكەن ءجاسوسپىرىم وبرازىن ومىرگە وكپەلى تىلەنشى ايەلدەر تاعدىرىمەن استاستىرا سۋرەتتەيدى. بالا ولار جوقتا بازار ماڭىندا قايىر سۇرايدى.
ءبىر كۇنى ول قارىنداسى ءپولليدى باسپالداقتان بايقاۋسىزدا قۇلاتىپ الىپ, وگەي شەشەسىنەن وڭباي تاياق جەيدى. وسى وقيعادان كەيىن دجيم ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. سول قاشقاننان ۇيىنە ورالمادى. تۋرا راۋان سەكىلدى بىردەن بازارعا كەلدى. ول بەلگىسىز ءبىر جاناشىر جولاۋشىدان ەكى پەنس الدى, بىراق ونى قوجالاق دەپ اتاعان كەزدە قورلانىپ قالدى. ول وزىنە ازىن-اۋلاق كەشكى اس ساتىپ الىپ, تاماقتانعان سوڭ, كىشكەنتاي ءپولليدى ويلاعانىنان بالا جۇرەگىنىڭ مەيىرىمىن, جانىنىڭ تازالىعىن اڭعارامىز.
دجيم دە راۋان سياقتى بازاردا كۇنكورىس ءۇشىن باعىن سىناۋدى ۇيعاردى. ول تاۋارلاردىڭ اتىن اتاپ, ايقايلاپ جاتتىعا باستادى. بىراق ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ەكى بالاعا كەزدەسىپ, ولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن جەر تابامىن دەپ ۇمىتتەنەدى. وسىلايشا, ول مولدي مەن ريپستون اتتى بالالارمەن بىرگە ۇرلىق جاساي باستادى. بىراق بازاردان جاڭعاق ۇرلاعان كەزدە ىشتەي وكىنىپ ءجۇردى. «تۇنجىر» حيكاياتىندا راۋان باسقا بالالار سەكىلدى اربا سۇيرەپ بازاردا جۇمىس ىستەگىسى كەلگەندە, ونىڭ ءوزى تامىر-تانىس ارقىلى ەكەنىنە كوزى جەتىپ, «رامستور» ساۋدا ورتالىعىنىڭ الدىندا قايىر سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. اقىرى ماشينا جۋاتىن سالوندا جۇمىس ىستەي باستايدى. بىرگە ەڭبەك ەتەتىن جاسى ۇلكەن ەرەسەك بالالار اۆتوسالونعا قونىپ جۇرگەن راۋاندى الداپ, ءتۇن ىشىندە بىرنەشە قىمبات كولىكتىڭ دوڭگەلەكتەرىن الىپ كەتىپ, جۇمىستان قۋىلادى.
«تۇنجىر» حيكاياتىنىڭ اعىلشىن جازۋشىسىنىڭ شىعارماسىنان ەرەكشەلىگى – قالادا بالا جوعالۋىنىڭ سۋرەتتەلۋى. بۇل ماسەلە قازاق بالالار ادەبيەتىندە ءبىرىنشى رەت كوتەرىلدى. قوي باقتىرام دەپ الىپ بارعان قوجايىننىڭ سەنىمدى جۇمىسكەرى ەلامان وعان: «بۇرىن دا تالاي بالالار بولعان مۇندا. ولاردى ءدال سەندەرشە ءبىر-ەكى اي شاماسىندا جاقسىلاپ تىنىقتىرىپ, ۇيقىلارىن قاندىرىپ, قۇنارلى تاماق بەرىپ, ابدەن سەمىرتىپ الىپ كەتەدى... قايتا ورالعان ەشكىم جوق.
– ماسساعان؟!
ەكەۋدىڭ زارە-قۇتى قاشىپ, قورقا باستادى.
– ەستۋىمشە, – دەدى ەلامان تەمەكىنىڭ كەلەسى تالىن تۇتاتىپ جاتىپ. – شىن-وتىرىگىن بىلمەيمىن, ەستۋىمشە سويىپ, ىشكى اعزاداعى بۇيرەك, باۋىر سياقتى مۇشەلەرىن ساتاتىن كورىنەدى».
جازۋشىنىڭ اۆتورلىق پوزيتسياسى قامقورشىسىز بالالاردىڭ ىشكى ورگاندارىن, دەنە مۇشەسىن ساتىپ پايدا تابۋدىڭ قازاق قوعامىندا ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعانىن بەينەلەۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. راۋاندى قالادان الىس مەكەنگە اكەتىپ, جىمىسقى ويلارىن جۇزەگە اسىرماق بولعان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىن سۋرەتتەۋ ارقىلى قوعامدىق دەرت پەن قىلمىستىڭ, جانالعىش قاستاندىقتىڭ بەتىن اشادى.
دجەيمس گرينۆۋدتتىڭ «وگەي بالا» حيكاياتىندا ءدجيمدى ەشقانداي تۋىسى ىزدەمەيدى. ال «تۇنجىر» حيكاياتىندا ونى مەكتەبى, سىنىپ جەتەكشىسى ىزدەيدى. قازاق قوعامىنداعى بالالارعا جاۋاپكەرشىلىك مەكتەپتە ەكەنىن اڭعارتادى. مۇعالىمدەردىڭ بالا ومىرىنە الاڭدايتىنىن جانە جاناشىرلىعىن بايقايمىز.
بالانىڭ تاعدىرىنا قاتىستى سوتقا اۋىلدان اكەسىنىڭ اعاسى كەلىپ قاتىسادى. ءىنىسىنىڭ ءوز بالاسىنان باس تارتقانىن كورىپ, اعاسى بالانى اۋىلعا اكەتىپ بارا جاتۋىمەن شىعارما اياقتالادى. قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتىندەگى باۋىرمالدىق, تۋىستىق قاسيەتتى اۆتور اعاسىنىڭ مىنەزى مەن ءىس-ارەكەتى, بالاعا دەگەن جاناشىرلىعى ارقىلى كورسەتەدى.
جالپى, «تۇنجىر» – كوپقىرلى شىعارما. ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن جاسوسپىرىمدەر ىشىندە كىتاپ وقۋدى جاقسى كورەتىن, ونەرگە قۇشتار بالالاردىڭ قور بولعانىن بەينەلەگەن اۆتور التىن باستى ۇرپاقتى جوعالتپاۋ ۇرانىن كوتەرەدى. بالانىڭ اقىسىن جەۋ, ولاردى اياماي قارا جۇمىسقا سالۋ, بالانى جۇمىسقا الۋدا تامىر-تانىستىقتىڭ ورناۋى, بالا جوعالۋى, بالالاردى ۇرلاپ, ولاردى ءولتىرىپ, ساۋ مۇشەسىن ساتۋ, قالاداعى قايىرشىلىقتىڭ ءبارى – قوعامدىق الەۋمەتتىك ماسەلە. شىعارما قالالىق قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن, جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگياسى مەن بولمىسىن, دۇنيەتانىمى ارقىلى بولاشاققا سالۋىمەن قۇندى.
الەمگە ايگىلى اعىلشىن جازۋشىسى م.تۆەننىڭ لوندوننىڭ كەدەي اۋدانىنداعى لاشىقتا وسكەن بالا مەن VIII گەنريح پاتشانىڭ مۇراگەرى تۋرالى 1881 جىلى كانادادا جارىق كورگەن «پرينتس ي نيزشي» رومانى – قالالىق بالالار ءومىرىن سۋرەتتەيتىن العاشقى شىعارمالاردىڭ ءبىرى. وسى رومانداعى كەدەي بالامەن ورنى الماسقان ءپرينتستىڭ باسىنان وتكەن قالاداعى قيىن دا كۇردەلى ءومىرى راۋان مەن ءدجيمنىڭ كورگەن ازابىمەن ءالى كۇنگە ۇقساس. بۇل كىمدى بولسىن بەيجاي قالدىرماۋعا ءتيىس.
ماقپال ورازبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
