جولداۋدا ايتىلعانداي, پرەزيدەنتتىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى باستاماسى ساياسي جۇيەمىزدىڭ ينستيتۋتسيونالدى بازاسىن نىعايتۋدى كوزدەيدى جانە وتاندىق ساياسي جۇيەنىڭ جەتىلۋىنىڭ, ونىڭ ودان ءارى ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسياعا دايىندىعىنىڭ كورىنىسى. ءارى قوعامنىڭ سۇرانىسى مەن زامان تالابىنا ساي ساياسي رەفورمالاردىڭ جۇيەلى جالعاسى.
الايدا مەملەكەت باسشىسى 10 قىركۇيەك كۇنگى «بەيبىتشىلىك پەن قۇقىققا نەگىزدەلگەن بولاشاق» اتتى كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىنىڭ حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلارمەن كەزدەسۋىندە «پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان جوق. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى ساقتالادى», دەپ نىقتاپ ايتتى.
1995 جىلى جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالاردان بەرى وتكەن 30 جىل ىشىندە ەلىمىزدە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى تولىعىمەن قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولادى. پرەزيدەنت ايتقانداي, سول وتىز جىلدا سەنات ءوزىنىڭ وسى اسا ماڭىزدى تاريحي ميسسياسىن ابىرويمەن, ءتيىمدى اتقارىپ, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ, باسقا دا نەگىزگى رەفورمالاردىڭ ايرىقشا ماڭىزدى تەتىگى ءارى كەپىلى بولا الدى. ەڭ باستىسى, كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە پارلامەنتكە ەل حالقىنىڭ سەنىمى ارتتى.
دەگەنمەن ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالار ناتيجەسىندە زاڭ قابىلداۋ قۇقىعى ماجىلىسكە بەرىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى پارلامەنتتىڭ ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ, نەعۇرلىم ىقشام نىساندا ساپالى جۇمىس ىستەي الادى دەپ تۇجىرىمداۋعا نەگىز بولادى.
كەيىنگى جىلدارى ساراپتامالىق ورتادا دا, ازاماتتىق قوعام اراسىندا دا «پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىن ساقتاپ قالۋدىڭ ءمانى جوق, ەكىنشى پالاتانىڭ بولۋى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتپەيدى» دەگەن پىكىرلەر ءوربىدى, تالقىلاۋلارعا تاقىرىپ بولدى.
پارلامەنت زاڭدى تۇردە ەكى پالاتالى بولعانمەن, ءىس جۇزىندە زاڭشىعارماشىلىق تۇرعىسىندا «قارا جۇمىستىڭ» ماجىلىستە اتقارىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال وڭىرلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ – قازىرگى تاڭدا پارلامەنت پالاتالارىنا ورتاق شارۋا.
ەكى پالاتا دا حالىقپەن جانە جەرگىلىكتى ورگاندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى, قوعامدىق تىڭداۋلارعا قاتىسادى, ۇكىمەتكە ساۋالدار مەن ۇسىنىستار جولدايدى. بۇل رەتتە وسى قىزمەت ءجيى قايتالانادى, وسىنداي باستامالار سەناتتا دا, ماجىلىستە دە قارالادى, شەشىمدەر ۇقساس سيپاتقا يە, بىراق زاڭنامالىق ۇدەرىستىڭ جالپى ىلگەرىلەۋىن باياۋلاتادى. بۇل رەتتە ءبىر پالاتالىق جۇيەگە كوشۋ ارقىلى پارلامەنتتىك قۇرىلىمدى وڭتايلاندىرۋ قيسىندى قادام ەكەنى ايقىن.
پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتالى مودەلى – الەمدە كەڭ تارالعان جۇيە. پارلامەنتارالىق وداقتىڭ (IPU) مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 188 مەملەكەتتىڭ 107-ءسى ءبىر پالاتالى قۇرىلىمعا يە, 80-نەن اسا ەلدە ەكى پالاتالى پارلامەنت جۇمىس ىستەيدى. حالىق سانى كوپ بولماسا, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ اسا قاجەتتىلىگى جوق. ءبىر پالاتالى جۇيە, ەڭ الدىمەن, ورتالىقتاندىرىلعان شەشىم قابىلداۋمەن قاتار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەدەلدىگىنە, اشىقتىعى مەن كەلىسىمدىلىگىنە ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە دامىعان دەموكراتيالىق, بەلسەندى ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ ساتىسىنداعى مەملەكەتتەر دە بار.
ماسەلەن, شۆەتسيا 1971 جىلى ەكى پالاتالى جۇيەدەن باس تارتتى. ونى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىلىگىمەن ءتۇسىندىردى. بۇل پروتسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋگە, جەدەلدىكتى ارتتىرۋعا جانە ەكى پالاتانى قارجىلاندىرۋعا كەتەتىن مەملەكەتتىك شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. شۆەتسيا پارلامەنتى – ريكسداگ سول كەزدەن بەرى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اراسىندا ەڭ ءتيىمدى زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ بىرىنە اينالدى. سونداي-اق قابىلدانعان زاڭعا ءبىر عانا ورگان جاۋاپتى ءارى ۇكىمەتكە شۇعىل شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
دانيا 1953 جىلى وسىنداي رەفورما جۇرگىزىپ, جوعارعى پالاتانى جويىپ, پارلامەنتتىك كوميتەتتەردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتتى. بۇل بيۋدجەت شىعىنىن قىسقارتىپ قانا قويماي, پارلامەنتاريزمدى نىعايتا وتىرىپ, زاڭ جوبالارىنىڭ قابىلدانۋ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
فينليانديادا 1906 جىلدان باستاپ ءبىر پالاتالى جۇيە ەنگىزىلگەن. ءجۇز جىلدىق تاريحىنا قاراماستان, فين پارلامەنتى زاڭنامالىق تۇراقتىلىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە تانىلعان. تيىمدىلىك پارلامەنتتىك كوميتەتتەردىڭ دامىعان جۇيەسىمەن جانە جوعارى ساياسي مادەنيەتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
جاڭا زەلانديا 1951 جىلى جوعارعى پالاتانى تاراتتى, سونىمەن قاتار قوعامدىق پىكىرتالاستاردىڭ, پەتيتسيالاردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ ءرولىن كۇشەيتتى. مۇنداي تەپە-تەڭدىك دەموكراتيالىق زاڭدىلىقتى ساقتاۋعا جانە زاڭ شىعارۋ جۇيەسىنىڭ يكەمدىلىگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ورتالىق ەۋروپا ەلدەرى – سلوۆاكيا, سلوۆەنيا, ەستونيا, لاتۆيا, سونداي-اق پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر – ۋكراينا, گرۋزيا, ارمەنيا دا ءبىر پالاتالى مودەلدى قولدانادى. بۇل مەملەكەتتەر چەحوسلوۆاكيا, كسرو سەكىلدى فەدەراتيۆتى قۇرىلىمدار ىدىراعاننان كەيىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى قۇردى جانە تاجىريبە كورسەتكەندەي, بۇل زاڭ شىعارۋ پروتسەدۋراسىن جەڭىلدەتەدى, بيلىكتىڭ ازاماتتارعا ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتەدى.
گرەتسيا, پورتۋگاليا, ليتۆا, سونداي-اق ازەربايجان كۇشتى باسەكەلەس پارتيالار, اشىق پروتسەدۋرالار, دامىعان قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتى جاعدايىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنت ءساتتى جۇمىس ىستەيتىن ەلدەردىڭ ايقىن دالەلى بولا الادى.
كوپتەگەن ساراپشى ءبىر پالاتالى مودەل اسىرەسە ۋنيتارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, كۇشتى اتقارۋشى بيلىگى, كاسىبي دەپۋتاتتىق كورپۋسى, دامىعان ساياسي پارتيالارى, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىلىگى بار ەلدەردە ءتيىمدى دەگەنگە كەلىسەدى. بۇل جاعدايدا ءبىزدىڭ ەلدى ۋنيتارلى مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. تۇراقتى پارلامەنتتىك داستۇرگە, ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋعا, دامىپ كەلە جاتقان پارتيالىق جۇيەگە يە قازاقستان وسى ولشەمشارتتارعا تولىق سايكەس كەلەدى.
ەكى پالاتالى پارلامەنت ەداۋىر بيۋدجەتتىك شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. ءاربىر پالاتانىڭ ءوزىنىڭ اكىمشىلىك اپپاراتى, تەحنيكالىق جانە كومەكشى قىزمەتكەرلەر شتاتى, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمى بار: عيماراتتار, كۇزەت, لوگيستيكا, ءىسساپارلار, كولىك, دەلەگاتسيالاردى سۇيەمەلدەۋ, وزگە دە پارلامەنتتىك راسىمدەر. بۇل شىعىندار نەگىزىنەن قايتالانادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنداعى وتاندىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, ءبىزدىڭ پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ زاڭ شىعارۋشى ورگانعا ارنالعان شىعىستار بولىگىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى 35-40%-عا ۇنەمدەۋگە, بۇل جىل سايىن 8-10 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ۇنەمدەلگەن قاراجات وزگە دە باسىم مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالادى.
ءبىر پالاتالى قۇرىلىم بىرقاتار داۋسىز ارتىقشىلىق بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, قايتالاناتىن اكىمشىلىك جانە پروتسەدۋرالىق فۋنكتسيالاردى جويادى, زاڭداردى ەنگىزۋ, قاراۋ, شەشىم قابىلداۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتەدى, كەلىسۋ كەزەڭدەرىن ازايتۋ ارقىلى زاڭ جوبالارىنىڭ قابىلداۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتادى, ساياسي جانە قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى بىرىڭعاي وكىلدى ورگانعا شوعىرلاندىرادى, حالىققا شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرادى. مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە بۇل مودەل ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن, سەبەبى ول ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, حالىقپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل باعىتتاعى رەفورما شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ شاراسى عانا ەمەس, باسقارۋ ساپاسىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. ەلىمىز ورنىقتى ينستيتۋتتاردىڭ, پارتيالاردىڭ دامۋىمەن, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ازاماتتىق قوعاممەن, قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وسى اۋىسۋعا دايىن.
ءبىر پالاتالىلىققا كوشۋ مىندەتتى تۇردە ايماقتاردىڭ وكىلدىگىن تولىعىمەن جويۋدى بىلدىرمەيدى. سەبەبى بىرىنشىدەن, پارلامەنت قۇرىلىمى تىكەلەي حالىقتىڭ سايلاۋ جۇيەسى ارقىلى قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسادى. ەكىنشىدەن, ۇسىنىستار بەرۋ, ستراتەگيالىق تىڭداۋلارعا قاتىسۋ, بيۋدجەتتى ءبولۋ بويىنشا ۇسىنىستار قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىمەن پارلامەنتتە وڭىرلەردىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى قۇرىلۋى مۇمكىن.
وسىلايشا, ەلىمىزدەگى ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ازايۋىن ەمەس, ونىڭ ەۆوليۋتسياسىنىڭ ساپالى كەزەڭىن كورسەتەدى. ءماجىلىس قازىردىڭ وزىندە وكىلدى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن ورىندايدى. تۇراقتى ساياسي جۇيە, دامىعان پارتيالىق قۇرىلىم, ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ ءوسۋى جانە كاسىبي دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قالىپتاسۋى بولاشاقتا ەلدىڭ پارلامەنتتىك باسقارۋ مودەلىنە كوشۋىنە جول اشۋى مۇمكىن.
پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفورما – وكىلدى بيلىكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۋاقتىلى جانە ويلاستىرىلعان قادام. قازىرگى ساياسي, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق شىندىقتار ارتىق قۇرىلىمداردى قايتا قاراۋ, شەشىم قابىلداۋ جۇيەسىن جەڭىلدەتۋ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتەدى.
بۇل رەفورمانى تابىستى ىسكە اسىرۋدا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى – زياتكەرلىك سۇيەمەلدەۋدىڭ, قۇقىقتىق ساراپتامانىڭ, ينستيتۋتسيونالدىق تەڭگەرىمنىڭ كەپىلى رەتىندە شەشۋشى ءرول اتقارادى. ونىڭ دامۋى, پارلامەنتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنە ينتەگراتسيالانۋى جاڭا جاعدايلاردا وكىلدى بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
جولداۋدا پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ەگەر ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ قاجەت دەگەن ورتاق شەشىمگە كەلسەك, ونداي پارلامەنتتى تەك قانا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاعان ءجون.
جۇرگىزىلەتىن پارلامەنتتىك رەفورما پارتيالىق جۇيەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى. ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە پارتيالار زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى دەپ كۇتىلەدى. ەلدەگى پارتيالىق ءومىر دە جاندانۋى مۇمكىن. ساياسي پارتيالارعا الداعى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن باسەكەلى تارتىسقا دايىندالۋىنا, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق قوعامدا, ساياسي ارەنادا ءرولىن نىعايتۋ ءۇشىن ۋاقىت تا, مۇمكىندىك تە بەرىلىپ وتىر. قىسقاسى, بولاشاقتا پارلامەنت ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ساياسي پارتيالاردىڭ پىكىرتالاس الاڭىنا اينالماق.
مەملەكەتىمىز بۇل قادامعا دايىن. حالىقارالىق تاجىريبەگە, ىشكى قوعامدىق جانە ساياسي احۋالدىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە جانە قوعامدىق سۇرانىسقا سۇيەنە وتىرىپ, مۇنى مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا الادى.
بەرىك بەكجانوۆ,
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
