ول كەزدە مۇقاعاليدىڭ جايباراقات قوڭىر داۋسىن راديودان كۇندە ەستيمىز. ءوزىن, بىراق, ءباسپاسوز بەتىنەن كوپ كەزدەستىرە قويمايتىنبىز. ەركىننىڭ اتىن باسپاسوزدە اندا-ساندا كورىپ قالامىز. ال ءوزىن ەشقاشان ەستىگەن, تىڭداعان ەمەسپىز. ەڭ العاش «جۇلدىز» («ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو») جۋرنالىنان كوردىم. «تيان-شان ەسكيزدەرى» دەيتىن تاقىرىپپەن ءبىر توپ ولەڭدەرى بەرىلىپتى. باس سالىپ وقي جونەلدىم. تيان-شاندى كينودان ءجيى كورىپ جۇرەتىنمىن. تاۋلى ايماقتى وپەراتور ءارلى-بەرلى قىزىقتاپ, اسپانداتىپ الا جونەلەتىن. ءتىپتى, ول جەردە ەمەس, اسپاندا قالىقتاپ جۇرگەندەي سەزىلەتىن. ءدايىم بىرەۋلەر شۇرقىراتىپ جىلقى قۋىپ كەلە جاتادى. ارنا بەرمەس اساۋ وزەنگە جولىعادى. كىلت كىدىرەدى. تاڭىرقاپ تۇرادى-تۇرادى دا, كوزىنە ءتۇسىپ كەتكەن ايىر قالپاعىن قامشىنىڭ سابىمەن جوعارى قاراي ىسىرىپ, استىنداعى سايگ ۇلىككە قامشى باسادى. اسقاق سەڭگىرلەردىڭ ارا-اراسىنان جىلت-جىلت ەتىپ, قايتادان بۇلتقا ءسىڭىپ جوعالاتىن. تاۋ جايلاعان تارپاڭ جۇرت ەتەكتە جايلاعانداردى ەل ەكەن دەپ مەنسىنبەي, ءدايىم كوكتەن تۇمسىق شۇيىرەتىندەي. ال جۋرنال بەتىندەگى مىنا ولەڭدەر اتىمەن باسقاشا اسەر ەتەدى ەكەن. قيادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قيقار جاندار كوزىڭە سونشاما تانىس, جانىڭا مەيلىنشە جاقىن كورىنەدى ەكەن. تىم بالا كەزىمدە وقىدىم عوي. كوپ جەرلەرى جادىمنان شىعىپتى. دۇنيەنى وزىنشە ويلانتاتىن, وزىنشە كورەتىن «تەنتەك» اقىن ءبىر ولەڭىندە تاۋ ءوڭىرىن تاماشا بەينەلەپتى. «تاۋداعى قار تاستان تاسقا سىرعيدى, ويدا تۇمان ورگە قاراي جىلجيدى. سۋ العان قىز سىلدىراتسا شەلەگىن, ارعى بەتتە ەلىك ۇركىپ ىرعيدى». قانەكي, وسىلاي ەمەس دەپ ايتىپ كورىڭىزشى. اۋزى-مۇرنىڭىز كوز الدىڭىزدا قيسايىپ كەتسىن! سويتكەن تيان-شاننىڭ ەتەگىنە دە جەتتىك. قازاقستاننىڭ قيىر-قيىرىنان جينالعان وڭشەڭ ءتۇبىت يەك ساباق تىڭداۋدىڭ ورنىنا تەرەزەدەن كوز ايىرمايمىز. بۇلتقا ورانعان اقار-شاقار شىڭدارعا كوزدى ساتىپ, قارايمىز دا وتىرامىز. بىراۋىق كوزىڭ تايىپ كەتسە بولدى, جاڭاعى كورىنىس ءىز-ءتۇزسىز جوعالادى. اسپان لايىتىپ, جەردىڭ ءوڭى بۇزىلىپ, دۇنيەنىڭ ءشات-شالەكەيى شىعادى. الگىندە عانا جەر-جاھاننىڭ جارقىراپ اشىلىپ تۇرعانى قايدا؟! قيالىڭا سىيماس سۇلۋلىق پاتشاسى بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ, ءتىپتى, ىرگەڭە دەيىن جاقىنداي تۇسكەن. ەندى بولماسا, بۇلار جۇرگەن بۋلۆارلار مەن كوشەلەردى دە كوركەيتىپ, شۋاقتارىن ءسىڭىرىپ, جۇماققا اينالدىرا باستاعان. كەنەت ەتەكتەن دىمقىل كوتەرىلدى. ول بۋلانىپ بىرتە-بىرتە تۇمانعا اينالدى. ولار ۇلعايىپ بۇلتقا ۇلاستى. قالا قاراۋىتا ءتۇستى. مۇنار ەكەش مۇنار دا اياق استىندا جاتقىسى كەلمەيدى. تاۋعا قاراي تىرمىسادى. كوشە بويلاپ, جوڭكىلىپ بارادى. انە, ەتەكتەن دوڭەستەرگە كوتەرىلدى. ودان باۋرايداعى جوتا-جوتانى قۋالادى. ودان بيىكتەي-بيىكتەي بۋداق-بۋداق بۇلتقا اينالدى. توبەدەن-توبەگە كوتەرىلە جۇرە, اسپان تورىنە ۇيىسا باستادى. كۇنگەيدەگى كوزدى ارباپ تۇرعان تاڭعاجايىپ سۇلۋلىقتى بىرتە-بىرتە قىلعىتىپ جۇتا باستادى. ادەتىنشە باس سالعان قارا تاجالدىڭ ارانى ابدەن اشىلىپ العان. جالماي بەرەدى. جالماي بەرەدى. ءسويتىپ, ىرگەڭە كەلىپ, اتباسىن ىرىككەن تيان-شان كەرۋەنى قايتادان بىرتە-بىرتە مىسىق تابانداپ الىستاي تۇسۋگە ءماجبۇر بولادى. ويىڭا باياعىدا وقىعان ولەڭ تۇسەدى. كوز الدىڭا سىرعاسى بۇلعاقتاعان سۇلۋ قىز كەلەدى. سىڭعىر ەتكىزىپ شەلەگىن سۋعا مالادى. ارعى بەتتەن ايدىنعا ەندى باس سالا بەرگەندە سول سىڭعىردان سەلت ەتە قالعان ءبىر توپ ەلىكتىڭ ۇركە قاشىپ, بەزە جونەلگەنى كەلەدى. ەسىڭە مىج-مىجى شىققانشا وقىلعان كونە جۋرنال تۇسەدى. كىتاپحاناعا تارتاسىڭ. شۇباتىلىپ تۇرعان ۇزىن كەزەك. ءولىپ-تالىپ ءسىز دە جەتەسىز. جالت-جۇلت ەتكەن ادەمى كەلىنشەك جايناڭداعان سۇلۋ جانارىن ءارلى-بەرلى ويناقشىتىپ, تاپسىرىسىڭىزدى تەكسەرەدى. «مىناۋ قولدا. مىناۋ جوعالىپ كەتكەن. مىناۋ بار ەكەن». تايتاڭ-تايتاڭ بۇلعاقتاي باسىپ, كىتاپ قويماسىنا كەتەدى. ۇزىن باسپالداقپەن تومەن ءتۇسىپ كەتكەن سۇلۋ كەلىنشەك قايتىپ كەلگەنشە كوزىڭىزدى ساتىپ ءسىز قالاسىز. ءارى كۇتەسىز, بەرى كۇتەسىز. ۋھ, كورىندى-اۋ اقىرى. ىزدەگەن جۋرنالىڭىز دا كەلدى. ادام قۇجىناعان وقۋ زالىنىڭ ءبىر تۇكپىرىنە بارىپ جايعاساسىز. ەندى وقي باستاعانىڭىزدا, تاياعى تاق-تۇق ەتىپ, كىتاپحانا ديرەكتورى اعاي كىرەدى. سوڭىندا شۇبىرعان ادام. شاشۋ شاشقالى كەلە جاتقانداي, شەتىنەن ىرجيا كۇلەدى.
ء«جا, باستارىڭدى كوتەرىڭىزدەر. بىزگە بۇگىن جازۋشىلار قوناققا كەلدى». ءسىز دە باسىڭىزدى كوتەرىپ, جازۋشىلارعا قارايسىز. جارىقتىقتاردان ەشكىم قالماپتى عوي. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزى كەلىپتى. سوڭىنداعىلارىن قارا – تايىر جاروكوۆ, عالي ورمانوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, ديحان ءابىلوۆ, جۇماعالي ساين, قاجىم جۇماليەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, قاليجان بەكحوجين, قىزىلوردادان كەلىپ جۇرگەن اسقار توقماعامبەتوۆتەر الشاڭ باسىپ, تورگە وزدى. ولارعا ىلەسە كىرگەن ۇزىن بويلى سافۋان شايمەردەنوۆ پەن ساندەنە باسقان سىلاڭ مۇرت قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, قاستارىنداعى قوڭقاق مۇرىن عافۋ قايىربەكوۆ. ءبارىن دە مەكتەپ وقۋلىقتارى مەن گازەت-جۋرنالداردان كورىپ ءجۇرمىز. ەڭ سوڭىندا كورىنگەن ءتورت-بەس جىلتىر قارانى ءازىر تانىمايمىز. ولار تۇڭعىش كىتاپتارىن ەندى شىعارىپ جاتقان جاس «ارقارلار» شىعار. بىرەۋلەر تورگە, بىرەۋلەر الدىڭعى قاتارعا جايعاستى. توردەگىلەردەن عالي ورمانوۆ ورنىنان تۇردى. ء«اي, الگى بالا قايدا؟» – دەپ, ەسىك جاققا جالتاقتادى. ەنتەلەي باسىپ, اسىعا اتتاعان بالا جىگىت كورىندى. قۇجىناپ وتىرعان كوپ كىسىگە كوزى ءتۇسىپ, ىرجيا ك ۇلىپ قويدى. «ە, مىنە, كەلدى, – دەپ قۋاندى عالي اعا. – كوپ ۇزاماي, اۆتوبۋسى جولعا شىعادى. اۋىلىنا بارا جاتىر. اسىعىس. الدىمەن وسىعان ءسوز بەرەيىك. نەگىزگى شارالارعا سوسىن كىرىسسەك قايتەدى. ەركىن, ورتاعا شىق, وقى!». قۇلاعىم سەلت ەتە ءتۇستى. تورگە كوز تىكتىم. بالا جىگىت تورگە قاراي باتىل اتتادى. قالتاسىنان ءبىر بۋما قاعاز سۋىردى. داۋسىن كەنەدى. «قويشىلار». پوەما», – دەپ ءسال توقتالىپ بارىپ, وقي جونەلدى. جۇرت اڭ-تاڭ. «ە, بالەم, سولاي ما ەكەن. مەن سەندەرگە تاڭعالعاندى كورسەتەيىن», – دەگەندەي: «بابامىز الدە موڭعول, الدە تۇرىك: بۇل ءوزى الدە شىندىق, الدە وتىرىك. اقيقاتىن بىلەتىن ادامداردى, جىبەرگەن ۋاقىت ءوزى كورگە تىعىپ», – دەپ قولىنداعى قاعازدى قالتاسىنا سالىپ قويدى. سوسىن ەكى قولىن تاراقتاپ الىپ, جاتقا ايتا باستادى. ايتىپ تۇر. ايتىپ تۇر. جۇرت اۋزىن اشقان دا قالعان. ءبىزدىڭ اقىندار ادەتتە جىن-شايتاندى ارباعان باقسىداي ءوز-وزىنەن وسقىرىنىپ, ىڭىرانىپ, قولىن سەرمەلەپ, باقىرىپ-شاقىرىپ, قارالاي ج ۇلىنىپ, ت ۇلىنىن ءتۇتىپ بىتەتىن. ال مىناۋ ءويتىپ تەبىرەنىپ, تەڭسەلمەيدى. ءتىسىن اقسيتىپ, كوزىن باعجيتپايدى. قاراپتان-قاراپ اركىمگە ءبىر ءتيىسىپ, جۇدىرىعىن ءتۇيىپ, وتكەن-كەتكەندەرگە كىجىنبەيدى. نارەستەسىنە بوسانا الماي جاتقان تۇمسا كەلىنشەكتەي تىستەنە كۇشەنبەيدى. زارەڭدى ءزار تۇبىنە جىبەرەيىن دەپ, ەدىرەيىپ, ەجىرەڭدەمەيدى. تۇك بولماعانداي. جايباراقات. جايىنا تۇر. تاۋ باسىنان ىلديعا, باۋرايدا بىتىراي جايىلىپ جاتقان قويعا قاراپ, ءوز-وزىمەن تولعانىپ تۇرعانداي. كوز الدىڭدا تىزبەكتەلىپ, كوپ عاسىرلار ءوتىپ جاتقانداي. ويىڭا نەلەر كەلىپ, نەلەر كەتپەيدى؟! تاريحتىڭ تارعىل-تارعىل تالاي بەلەستەرىنەن انتالاعان اتا جاۋ جان-جاقتان جامىراسا قۇيىلىپ كەلەدى دە جاتادى, كەلەدى دە جاتادى. سارت-سۇرت ساداق اتىسادى. جالت-جۇلت نايزالاسادى. جارق-جۇرق سەمسەرلەسەدى. كىم جەڭىلىپ, كىم جەڭىپ جاتقانىن ايىرا دا المايسىڭ. اتىراپ قانعا مالىنادى. جايراپ ءتۇسىپ جاتقان بوزداقتار. باستارىن شايقاپ بابالار ولەدى. تىستەرىن قايراپ اكەلەر مەرت تابادى. تىستەنىپ بالالار وسەدى. ولكە قايتادان مالعا تولادى. تاعى دا جاۋ شابادى. تاعى دا جەر مەن كوك قىزىل قانعا بويالادى. تاعى دا تەلمىرۋ. تاعى دا تەنتىرەۋ. تاعى دا تونالۋ. تاعى دا تالانۋ. جان-جاعىنا جيرەنە تۇكسيگەن جەتىم كوزدەر. ء«ومىر سۇرگىم كەلەدى», – دەپ بىرەۋى بۋىرقانادى. «مەن ءومىر سۇرەمىن», – دەپ بىرەۋى قاسارىسادى. جىلدار جىلجي تۇسەدى. تىستەنە-تىستەنە تىستەنگەندەر دە سارقىلادى. بەلبەۋلەر بوساتىلادى. بۇعاۋلار اعىتىلادى. ەسىكتەگىلەر تورگە شىعىپ, توردەگىلەر ەسىككە ىعىستىرىلادى. قايتا-قايتا ورىن الماسادى. تەكتەن جاڭىلعاندار شەپتەن جاڭىلادى. باسقىنشىلار بوسقىنشىلارعا, بوسقىنشىلار باسقىنشىلارعا ورىن بوساتادى. كىمنىڭ كىم ەكەنى, نە ەكەنى ۇمىتىلادى. جايباراقات جايلانعاندار كوبەيەدى. كوگەن بىتكەندى ءتول تولتىرادى. ءورىس بىتكەندى مال تولتىرادى. توبە سايىن توڭكەرىلە جايىلىپ, قويلار جاتادى. وتار شەتىندە ەگىن شەبىندەگى قاراقشىداي قالقيىپ, جاپادان جالعىز قويشى تۇرادى, بار ۋايىمى – ءشوپ تىستەلەپ جالماڭداعان قوشاقانداردىڭ امان ورگەنى, ورىستەن امان كەلگەنى. ودان باسقادان قام جەمەيدى. ودان باسقا ەشتەڭە دەمەيدى. قوي شەتىندە كوسەگەسى كوگەرەدى. قوي شەتىنەن ۇشپاققا دا شىعادى. جالپاق جاتقان اتامەكەن, اينالىپ كەلگەندە قويشىلاردىڭ ەلىنە اينالىپ بارادى. بابا بىتكەن, «قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا شۇكىر», دەپ قاۋعاسىن ارقالاپ, قوي سۋارادى. بالا بىتكەن قولدارىنداعى ساقپاندارىنا تاس سالىپ, ساتىر-سۇتىر اتقىلاپ, قوي قايىرادى. قوي باعامىز دەپ ءجۇرىپ, وي باعاتىندار دا بار. ويلاي بەرسەڭ, تويلاي بەرمەيسىڭ. بەلىن بەكەم بۋعان جاستار نە ىستەپ, نە قويماق... ول داستانىن وقىعان سايىن سەن دە جارىسا تولعاناسىڭ. ورتاعا شىعىپ الىپ, قارانى قايىرىپ, تورەنى ءتوندىرىپ, قاراسوزدەن قايماق ايىرىپ تۇرعان اقىن: «كوك وگىزدەي موپ-مومىن مەنىڭ بابام, مەندەي ۇرپاق قالدىرعان, قايران قالام», – دەپ, جايباراقات ءسوزىن اياقتايدى. جۇرت بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن سونى دۇنيە ەكەندىگىن اڭعاردى. دۋىلداتىپ قول سوقتى. توردەگىلەر از عانا اڭتارىلدى. اقىرىندا بىرەۋى: «دۇرىس قوي. جاستارعا مال باعىڭىزدار دەپ جاتقان جوقپىز با؟! پوەما دا سونى ايتادى ەمەس پە؟! تەزدەتىپ گازەتكە بەرۋ كەرەك. كىتاپقا باستىرعان ءجون», – دەدى. جۇرت تاعى دا قول شاپالاقتادى. جىگىت ءبىر جىميىپ كۇلدى دە, ەسىككە قاراي اياڭدادى. ءسابيت مۇقانوۆ مىنبەگە كوتەرىلدى. الدەبىر ەلگە بارىپ كەلگەنىن ايتىپ بەردى. جۇرت دۋىلداپ, قايتا-قايتا قول شاپالاقتاپ وتىردى. مەنىڭ ەسىمنەن الگىندە عانا اۋىزدارىمىزدى اڭقيتىپ, الدىمىزعا شىعىپ, ولەڭ وقىعان البىرت جىگىت كەتپەي قويدى. ەركىن دەسە ەركىن ەكەن. «تيان-شان ەسكيزدەرىن» جازعان ەسكيز ەمەس, ناعىز سوم كەسكىندەر كەسكىندەيتىن شوڭ اقىننىڭ ءوزى كەلىپ كەتكەندەي. ءسوز قانداي! ءار تەڭەۋى كىسىنى ەسەڭگىرەتكەندەي. سوزىندە جاتقان ءمان قانداي؟ قاراپتان قاراپ بوسقا ماڭگۇرت بولىپ جۇرگەنىڭە قورىناسىڭ. پاي-پاي, نەتكەن پايىم! نەتكەن ۋايىم! نەتكەن قىرىق قۇلتا قىرشاڭقىلىق! قۇلاعىڭا جەتكەن ءسوز بەن كوز الدىڭا كەلگەن ەلەس, بىرىنە-ءبىرى شوت سالىپ, تىراڭ اسىرىپ جاتقاندارى... ايتقانىنىڭ – ءبارى دۇرىس. ويلاپ كورسەڭ – ءبارىنىڭ دە ءشيى شىعىپ تۇرعان ءبىر كۇمانى بارداي... «قويشىلار» كوپ ۇزاماي گازەتكە شىقتى. جاڭىلماسام, جاس اقىنداردىڭ «جىرعا ساپار» جيناعىندا باسىلدى عوي دەيمىن. ەركىننىڭ اتى گۋىلدەي جونەلدى. انادا نارىنقولعا اتتانىپتى. سول جاقتا تۇراتىن كورىنەدى. قازمۋ-دا وقىعان دەسەدى. وقىپ ءجۇرىپ, اپتا سايىن اۋىلىنا كەتىپ قالىپ تۇرادى ەكەن. «تاۋدىڭ اۋاسىن ساعىنام, قالادا جۇرسەم, قارالاي تۇنشىعىپ قالامىن», – دەيدى دەسەدى. اتقا شاپسا, شاتقالداردى شاتىرلاتا, دۇرسىلدەتە جونەلەتىن كورىنەدى. ستۋدەنت كەزىندە قادىر مىرزاليەۆ بولعان ەكەن. ەركىندى ەل-جۇرتتى دۇركىرەتەتىن دە جۇرەتىن جويقىن اقىن ەدى دەيدى. جويقىندىعى جاڭا وقىعان پوەماسىندا دا كورىنىپ تۇر عوي. نەبارى بەس ءجۇز-التى ءجۇز جولدان اسپاس ليريكالىق داستان ازاماتتىق پوەزيامىزدىڭ تاعى دا ءبىر شوقتىقتى تۋىندىسىنا اينالعالى تۇر. ونى بىرەۋلەر ۇقتى. بىرەۋلەر ۇقپادى. ادەبي سىن ءلام-ميم اۋزىن اشپادى. ۇقپاعاندار ۇقپاي-اق قويسىن. ۇققاندار تەكتەن-تەككە ءىستى ناسىرعا شاپتىرعىلارى كەلمەدى. ەركىننىڭ ەل ىشىندەگى جاعدايى جاقسى ەكەنىن ءبىلىپ جاتتىق. بىزدەر ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇردىك. بىردە الماتى مەن تالدىقورعان وبلىستارىنىڭ اقىندارىنىڭ ايتىسى بولدى. سوعىستان كەيىن الماتىدا ايتىس ءوتىپ كورمەپتى. بولعالى تۇرعان ايتىسقا جۇرت كوپ دامە ارتتى. ول كەزدە جامبىل توبىنداعى اقىنداردىڭ بىرەن-ساران كوزدەرى بار ەدى. جۇرت اعىل-تەگىل كوپ جينالدى. ءتىپتى, العاشقى كۇنى مۇحتار اۋەزوۆ تا قاتىستى. ءبىر توپ ادەبيەتشى جاستارعا اقىنداردىڭ ايتىسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرۋ تاپسىرىلعان. مۇقاڭ تىم سيرەكتەۋ ەزۋ تارتادى. ءوڭى قاراقوشقىلدانىپ, بارعان سايىن تۇنەرە ءتۇستى. ءبىر ۋاقىتتا ساحناعا ەركىن مەن تالدىقورعاندىق اقىن شىعاتىنى حابارلاندى. ەكەۋى دە جازبا پوەزيانىڭ وكىلدەرى, باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرگەن تانىمال ەسىمدەر. مۇقاڭ: «بۇل قالاي بولادى؟» دەيدى عوي دەيمىن, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا بىردەڭە دەپ جاتىر. سول كەزدە ساحناعا جايراڭداپ قوس اقىن شىعا كەلدى. جۇرت دۋىلداسا شاپالاق ۇردى. ەت قىزۋىمەن ەكى اقىن دا ءبىر-بىرىنە سوزبەن شوت سالىپ جاتىر. باياعىنىڭ اقىندارىنداي. ايانار ەمەس. بىرەسە تالدىقورعان, بىرەسە الماتى باسىم تۇسەدى. بارعان سايىن ايتىس قىزا بەردى. ەكى اقىننىڭ ەكەۋىنىڭ دە ازۋ تىستەرى قايراۋلى تۇرعان بالتاداي. قارش-قارش ەتەدى. ۋاقىت تاياپ قالدى. كىم جەڭەرى ءالى بەلگىسىز. ءبىر كەزدە ءتىپتى بۋسانىپ, ارقاسى ابدەن قىزىپ العان ەركىن مال قىستاتۋداعى كەمشىلىكتەردى قازبالاپ تاقىمداي تۇسكەن تالدىقورعاندىققا: «مۇز قاتىپ, اياز قىسقان الا قىستا, ءشوپ سۇراپ كەلمەي-اق قوي, پوجالۋيستا!» – دەپ قولىن ءبىر سىلتەپ, ۇشىپ تۇرا كەلگەندە, ريزا بولعان جۇرت قيقۋلاسىپ ورە تۇرەگەلدى. زالدا ەس جوق. شاپالاقتى اياماي ۇرىپ جاتىر, ۇرىپ جاتىر. ءۇزىلىس جاريالاندى. ءبىزدىڭ جەلكەمىزدەگى ۇلكەن بولمەگە ساماۋىر قويىلىپتى. سىيلى قوناقتارعا شاي ازىرلەنىپتى. سوعان قاراي ءوتىپ بارا جاتىپ, مۇحتار اۋەزوۆ ءجۇزى جادىراپ, قاسىنداعىلارعا: «سوڭعى ەكى جىگىت جارادى. باياعى ايتىستاردا وسىلاي ايتىسقان عوي. بىلايعىلار ۇيدەن جاتتاپ العان بىردەڭەلەرىن ايتقان بولادى. ءبىر شاتىسىپ كەتسە, قايتىپ ۇيىرگە قوسىلا الماي, بوس ساندالادى. ءپالى, اناۋ ۇزىناعاشتاعى ابەكەڭ دە, تالدىقورعانداعى تەمەكەڭ دە كوپتەن ايتىسقا تۇسپەگەندىكتەن بە, قارالاي مىڭگىرلەپ قالىپتى. بۇل بەتىمىزبەن جىبەرە بەرسەك, ءبىر كەزدەگى داڭقى اسقان ايتىستىڭ ءوزىن دە تابا الماي, اتا-داستۇرىمىزدەن ايىرىلىپ, ابدەن ماسقارا بولار ءتۇرىمىز بار ەكەن», – دەدى. سويتكەن مۇقاڭمەن ەل-جۇرتى كوپ ۇزاماي قوشتاستى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىردىك. ەكى جىل جارىمداي «قازاق ادەبيەتىندە», ەكى جىلداي «لەنينشىل جاستا», ءۇش جىلداي مادەنيەت مينيسترلىگىندە, ەكى جىل اسكەر قاتارىندا, بەس جىل كينوستۋديادا ىستەپ جۇرگەندە ەركىنمەن كەزدەسۋدىڭ ەش رەتى تۇسپەپتى. ورتالىق كوميتەتتە جۇرگەندە ءبىر كۇنى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى شاقىرىپ الىپ, جەر-جەردە بولىپ, مال قىستاتۋدى كورىپ قايتاسىڭدار دەدى. مەن نارىنقول اۋدانىنا سۇراندىم. قاسىما وقۋ, دەنساۋلىق, مادەنيەت ماماندارىن قوستى. جەتىسۋدىڭ تالاي جەرىن كورىپ جۇرگەم. توپىراعىنىڭ ايرىقشا قۇنارىن دا ەستىپ ءجۇرمىز. تاڭەرتەڭ تۇرىپ تاياق شانشىساڭ, كەشكە دەيىن تەرەك ءوسىپ شىعادى دەسە, دەگەندەي-اق! جول بويىندا قۇلازىپ كەلە جاتقانىڭدا تۇلكىباستان باستاپ توگىلىپ جاتاتىن مولشىلىق تۋ سوناۋ جاركەنتكە جەتكەنىڭشە سوزىلادى. ال كۇرەڭ المالار, تەڭكيگەن-تەڭكيگەن قاۋىندار مەن قاربىزداردىڭ جۇپار ءيىسى اڭقيدى دا تۇرادى. لاعماندارىن قۇلاشتاي سوزىپ, شاشلىقتارىن شىجىلداتىپ, كاۋاپتارىن بىجىلداتىپ جاتقان ارشىن ءتوس اسپاز ەركەكتەر مەن سامسا, ءبالىش, كۇلشە ساتىپ جۇرگەن الا كويلەك ساۋداگەر ايەلدەردەن كوز تۇنادى. بۇل جولمەن جۇرگەن جولاۋشىلار وسىنداي مول-ىرزىق, بەرەكەنى جاركەنتتەن دە اسىپ, قۇلجا, ۇرىمشىگە جەتكەنشە كەشىپ وتىراتىن شىعار. ءبىز شەلەكتەن اسىپ, سوگەتىدەن وتە بەرگەندە, وڭتۇستىككە قاراي بۇلتارعان جولعا بۇرىلدىق. ءتاڭىرتاۋدىڭ ىشىنە بويلاپ, مۇنشا سۇعىنۋىم ءبىرىنشى رەت. قوس قاپتالدان قاۋسىرا قۇشقان قاتپار-قاتپار تاستار بارعان سايىن بيىكتەي ءتۇستى. ءبىر كەزدە ول قاتپاردان دا شىقتىق. قايتادان جازىققا تۇستىك. ول دا كوپكە ۇزامادى. تاس قورشاۋدىڭ اراسىنا قايتا تاپ بولدىق. ۇزاق جۇردىك. سارىجازدان ءارى اسقاسىن-اق, ءتاڭىرتاۋدىڭ ناعىز تورىنە جەتكەنىمىزدى بايقادىق. سول قاپتالىمىزدا دوڭكيە ماڭقيعان جەكەتاۋ – ەلشەنبۇيرەك. ودان وتكەن سوڭ كوپ ۇزاماي وڭ جاعىمىزدا شوككەن ۇلەكتەي ىلەباسى جولىقتى. ىلە وزەنى وسى ارادان باستاۋ الادى. بىرازعا دەيىن قىتاي جەرىن ارالايدى. بالقاشقا سوسىن بارىپ ورالاتىن كورىنەدى. كەنەت قاپتالىمىزدان سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلگەن وقىس كورىنىستەن ەسىم اۋىپ كەتە جازدادى. ء«تاڭىردى جولىقتىرعىڭ كەلسە, تاۋعا بار», دەمەيتىن بە ەدى. سوندا تاۋدا ءتاڭىرى تۇرادى دەسىن مەيلى, بىراق تاۋدىڭ ءوزى ءتاڭىرى دەسىن مەيلى, سول تاۋى وسى قارا جەردى قاقىراتا جارىپ شىققان حان تاڭىرىنەن اسا قويادى دەيسىڭ بە؟! جەر استىنان جۇلقىنا اتىلعان تىلسىم كۇش ءبىر اۋىق توڭىرەگىنە كوزى ءتۇسىپ كەتكەندەي, وقىس توقتاپتى. ول ەدىرەيىپ بىزگە قارايدى. ءبىز تۋ تومەننەن تەلمىرە كوز ساتىپ, قاتىپپىز دا قالىپپىز. اۋزىمىزعا ءسوز تۇسپەيدى. قايران قالىپ, باسىمىزدى ءۇنسىز شايقاي بەرەمىز. ويىمىزعا جالت ەتىپ مۇقاعالي ورالادى. «شانشىلىپ اناۋ تۇرعان ءحانتاڭىرى – شاپشىعان تيان-شاننىڭ ەمشەگىندەي». اپپاق شىڭى اسپاننىڭ, اپاي ءتوسىن جانعا بەرمەي, جالقى ەمگەندەي قايسىڭ بار دەگەندەي, جان-جاعىنا ميىعىنان ك ۇلىپ, اسقاقتاي قارايدى. قۇدىرەت قۇدىرەتتى قالاي ۇققان! اقىن قالاي تاۋىپ ايتقان. سودان ەشقايدا بۇرىلىپ قاراي المادىم. باسقا ەشتەڭەگە نازار اۋدارا المادىم. ويتەر بولساق, اناۋ سيقىرلانا, بوي كوتەرگەن قيقار شىڭنىڭ قاھارىنا ۇشىراپ قالامىز با دەپ قورىقتىم. نارىنقولعا جەتكەنىمشە, جانارىم شاشاقتى نايزاداي كوككە شاپشىعان جەكە شىڭعا ءبىرجولاتا جەلىمدەلىپ قالاتىنداي, ەكى كوزىم اسپاندا بولدى.
...اۋدان باسشىسى بىزدەر كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىر ەكەن. قۇشاق جايا قارسى الدى. جولداستارىمنىڭ ارقايسىسىنا بارار جەرلەردى الدىن الا بەلگىلەپ قويىپتى. قاستارىنا ەرەتىن ادامدارى دا ءازىر ەكەن. ولاردى جولعا سالىپ وڭاشا قالدىق. ول كەزدە نارىنقولدىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وسى جۇرگەن باقىت وسپانوۆ ەدى دەيدى بىرەۋلەر. بىلمەيمىن, انىق ەسىمدە جوق. سول بولسا, سول شىعار ايتەۋىر, تاڭدايىنان جارىلىپ تۇرعان اسا ءدىلمار جىگىت ەدى. ول كەزدە الىستاعى مالشى اۋدانداردىڭ باسشىلارى ءجون-جوسىققا جەتىك, سوزگە جۇيرىك جىگىتتەردەن تاڭداپ قويىلاتىن. ايتپەسە, اناۋ-مىناۋىڭدى مەنسىنە قويمايتىن مالشى قاۋىممەن ءتىل تابىسۋ دا وڭاي ەمەس-ءتى. نارىنقولدا ءبىزدى قارسى العان باسشى دا اڭگىمەسىن ادەبيەتتەن باستادى. «جاڭا جولدا كەلە جاتىپ, ءوزىڭىز دە بايقاعان شىعارسىز. بۇل ولكەنىڭ اۋەلدەن اقىن-جازۋشىلاردان سالىمى زور. كەگەن اۋىلىنىڭ قۇبىلا جاعىندا اۋەزوۆ جازعان قارقارا جايلاۋى بار. ودان بەرىدە ءىلياس جانسۇگىروۆ جازعان ىلەباسى مەن ەلشەنبۇيرەك تاۋى تۇر. ودان بىلاي عابدول سلانوۆ جازعان ايعايتاس اندىزداپ تۇر. شىعىس ىرگەمىزدە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ تۋعان اۋىلى كوكتوبە جاتىر. ودان بىلاي ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ءىنىمىز ساعات اشىمباەۆ وسكەن اۋىل بار. قازىر ءسىز تەلمان جانۇزاقوۆتىڭ تۋعان اۋىلىندا وتىرسىز. وسى اۋىلدان باققوجا مۇقاەۆ دەگەن باۋىرىڭىز تۇلەپ ۇشقان. ءسىزدىڭ مۇقاعالي دوسىڭىزدىڭ اياعى تيگەن جەرلەردى ارالاپ كورگىڭىز كەلىپ كەلە جاتقانىمىزدى ءىشىمىز سەزىپ وتىر. وعان امان بولسا, ەرتەڭ باراسىز. بۇگىن ءسىزدى سولاردىڭ ءبارىنىڭ اتىنان ەركىن دوسىڭىز قابىلداماق. بىردە وسىندا جۇمىس باستالماي جاتىپ, كىرىپ كەلدى. «مەنىڭ ماسكەۋدە باسىلعانىمدى بىلەسىز بە؟ – دەيدى. – بىلمەسەڭىز, ءبىلىپ قويىڭىز!» «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىن كورسەتتى. وندا ءسىزدىڭ «حانشا داريا حيكاياسى» دەيتىن شىعارماڭىز باسىلىپتى. وعان ەركىننىڭ ءبىر شۋماق ولەڭىن ەپيگراف قىلىپ العان ەكەنسىز. ول دا اۋدارىلىپتى. تاعى بىردە تاعى كەلدى. الگى شىعارماڭىزدى نەمىستەر شىعارىپتى. «كورىپ قوي, قاراپ جۇرمەي, ورىس پەن نەمىس تۇگەل بىلەتىن ەركىن دەيتىن اقىن ءبىز بولامىز», – دەيدى. دۋىلداپ ك ۇلىپ جاتىرمىز. ارينە, قالجىڭدايدى عوي. ايتسە دە, جاقسى كورەدى عوي. مۇقاعالي تۋرالى ماقالاڭىزدى گازەتتەن دە, جۋرنالدان دا وقىدىق. قۋانىپ قالدىق. ەركىننىڭ الگى ازىلدەرى دە ءسىزدى جاقسى كورگەندىكتەن ايتىلعان عوي؟!» دەپ الدەكىمگە تەلەفون سوقتى. «سەندەر وسىندامىسىڭدار. كىرىپ كەتىڭىزدەرشى!» – دەدى. «ماسساعان! ەركىن ءىبىتانوۆ! «تيان-شان ەسكيزدەرى!» – دەپ ويلادىم قۋانىپ. ەسىكتى جۇلقىپ اشىپ, ءدال باياعى «قويشىلاردى» وقيتىن الپامسا جىگىت ىرجيا ك ۇلىپ كىرىپ كەلدى. قاسىندا جىميىپ كۇلگەن تاعى ءبىر جىگىتى بار. ورنىمنان ۇشىپ تۇردىم. سودان كەتە-كەتكەنشە قۇشاعىمىز جازىلعان جوق. ەرتەڭىنە ەرتەڭمەن ەلشەنبۇيرەككە تارتتىق. انادايدا وقشاۋ قاراۋىتىپ تۇرعان وڭاشا تاۋ ەكەن. ەتەگىندە مۇقاعالي تۋعان قاراساز اۋىلى شاشىراپ جاتىر. شەت جاعىنداعى ۇيگە جەتە بەرە توقتادىق. «مىناۋ جاتقان قاراساز – ەلشەنبۇيرەك ەتەگى – ءبىر شەتىمەن ءبىر شەتى تايجارىسقا جەتەدى. جىلاپ اققان جىلعالار جامىراپ كەلىپ, قوسىلىپ, قاراسۋ دەپ اتالعان وزەن بولىپ كەتەدى, قاراسۋدىڭ بويىندا الاقانداي ءبىر اۋىل, مالىن باعىپ كۇن كەشكەن مومىن ەلدىڭ مەكەنى, تۇنىق ەلدىڭ وسى ەدى ساۋلەتى دە داۋلەتى; بۇل اۋىلدا بولمايدى سودىر سويقان, اۋلەكى; قاراسۋداي ءموپ-ءمولدىر ىنتىماعى شايقالماس, رايىمبەك باتىردىڭ ىرىس قونعان اۋلەتى», – دەپ تولعانىپ كەلە جاتقان ەركىن: «كەلدىك!» – دەپ ماشينادان قارعىپ ءتۇستى. ەسىكتەن قارا دومالاقتار شاۋىپ شىقتى. ەركىنگە جاقىنداي بەرىپ, قاسىنداعى ءبىزدى كورىپ, اڭتارىلىپ تۇرىپ, توقتاپ قالىستى. «بۇل – ءبىزدىڭ ءۇي, مىناۋ – مەنىڭ اعام, انا تۇرعان – جەڭەشەم». ەركىن تۋعان-تۋىستارىنا مەنى تانىستىردى. «ول مەنىڭ ابدىرازاق اكەم ەدى; ەسىمە السام ويعا نۇر اكەلەدى; بىلەمىن تۋرا جولعا باعىت بەرىپ, مەن سياقتى تالايدى جەتەلەدى; اقىلى بىزگە ايتقان تەك كەتپەيدى, باعىتى جاماندىققا بەتتەتپەيدى, مۇقاعالي, ەركىندى قارسى الاتىن, جۇيرىگى مەن جورعاسىن ەرتتەپ بەرىپ», – دەپ جىرلايتىن ەركىن اقىن بۇل ءۇيدىڭ يەسى تۋرالى. ءۇي يەلەرى ىشكە شاقىردى. كىرىپ-شىعىپ جاتقان كىسىلەرى مول, قورا-قوپسىسى بوس تۇرمايتىن, قوناقجاي ءۇي ەكەنى سەزىلىپ تۇر. داستارقانىندا دا ۇزاق وتىردىق. ەركىن اعاسىنىڭ ۇيىنە كەلگەن سوڭ, ءتىپتى, كوڭىلدەنىپ كەتتى. جاعاسى جايلاۋ, جايباراقات وتىر. مەن تىقىرشىپ وتىرمىن. ونىمدى بايقاپ قالىپ: ء«ابىش, اسىقپاڭىز. ءبارىن كورسەتەمىز. بۇل ءۇي – مۇقاعاليدىڭ دا ءۇيى. ولە-ولگەنشە جۇپتارىمىز جازىلماي وتكەن اعايىنبىز», – دەپ قالدى. سوندا دا: «تاكاپپار تاۋلار جاتقان جان-جاعىندا, بارىپ قايت سالقىن جايلاۋ, مالدى اۋىلعا; ءبىر جەر بار قاراساز دەپ اتالاتىن, كورەسىڭ جولىڭ ءتۇسىپ بارعانىڭدا; كورەسىڭ كوك ورمانىن, جىلعالارىن, ءموپ-ءمولدىر قايناپ شىققان تۇنبالارىن; جىلعانىڭ جاعاسىندا بۇزىلعان ءۇي, سەن سوعان, ەي, جولاۋشىم, ءبىر قاراعىن», دەپ جىرلاعان كيەلى توپىراقتى قاشان باسامىز دەپ تىقىرشىپ وتىرمىن. ءسويتىپ, ۇيدەن شىققان ءبىر توپ ادام كوپ ۇزاماي ءبىر تومپەكتىڭ باسىنا شىعىپ, ىرمەتىلە توقتادىق. «مىنا ءبىر ۇيىلگەن توپىراقتىڭ ىزدەرى جاعالاي جالعاسقان شاعىن شارشىنى بايقاپ تۇرسىڭدار ما؟! مىنە, بۇل بۇزىلعان ءۇيدىڭ ورنى. مۇقاعاليلار وسىندا تۇرعان. قاسىنان قالماۋشى ەدىم. ارامىز ءتورت جاس. ەرتەلى-كەش ۇيىنەن شىقپايمىن. تورىندە تالاي اسىردى سالۋشى ەدىم. قاشان كورشى ۇيگە كەتكەن اجەمىز قايتا كورىنگەنشە, ءۇيىنىڭ شات-شالەكەيىن شىعارۋشى ەدىك. اجەي قولىنداعى ۇرشىعىن الا جۇگىرگەندە, توردەگى تاپىراقتاعانىمدى تىيىپ, ۇيىمە قاراي جۇلدىزداي زىمىراۋشى ەدىم». ەركىننىڭ ايتىپ تۇرعانى ويىمداعى مۇقاعالي سوزدەرىنە ۇلاسادى. «كەسپەستەن كىسى جولىن تورىماعان, وسىندا تىرلىك ەتكەن مومىن ادام; قانشاما تىربانسا دا شارۋانىڭ, داۋلەتى ءبىر-بىرىنە قورىماعان; وڭىردە ءوزىن-ءوزى قۇل كورىپتى; كيىپتى اۋىستىرماي ءبىر بورىكتى; بايعۇستىڭ بارشا جۇرتى تىلەك تىلەپ, ۇيىنە تۇڭعىشى بوپ ۇل كەلىپتى». قابىرعالارى الدەقاشان قۇلاپ, ىرگەلىكتىڭ تەك ورنى اعاراڭداپ جاتقان شىمكەسەك ءۇيدىڭ كورىنىسى ءبىر كەزدەگى كوز الدىڭىزعا قايتا تىرىلگەندەي بولادى. «توي جاساپ, تورقا توسەپ, شابىلماعان, دەمەك, تويدىڭ جابدىعى تابىلماعان; ءومىر دەيتىن وزگەرمەس مەكەمەنىڭ, الدىندا اجەم مەنى قابىلداعان; كەيىن اكەم ەل-جۇرتىن باسقارىپتى, قاشانعى جارعاق بوركى تاستالىپتى; جاعاسىندا جىلعانىڭ بۇزىلعان ءۇي, ءومىرىم وسى جەردەن باستالىپتى». بۇگىندە الەمگە ىستىق مۇقاعالي عۇمىرى وسى ارادان باستاۋ العان. ءيا, ءيىسسىڭدى ۇلتجاندى ادامدارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۋعان ۇيلەرىنىڭ بۇگىندە ىزدەرىن دە ىزدەپ تابا المايسىڭ. ولاردىڭ شىم كەسەكتەن سالىنعان قابىرعالارىن الدەقاشان جاڭبىر ءمۇجىپ, قار سورىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتكەن. ولاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ تىراشتانۋ بوس اۋرەشىلىك. ءبارىبىر مىنا ءبىر قارا ورىنداي جۇرەگىڭدى ەلجىرەتە المايدى. بۇل جەردە مۇقاعالي بەسىكتەن ءتۇسىپ, قارا جەرگە تىك تۇرىپ, ءتاي-ءتاي باستى. مەكتەپكە باردى. قولىنا قاعاز, قارىنداش, قالام ۇستادى. ون جاسىندا اكەسىن مايدانعا اتتاندىردى. «جارتى اي تۇر جار استىندا – توزعان تاعا, ۇسكىرىك ۇرلەي مە الدە قوزعالتا ما; اجەم ءجۇر تۋعان جەردىڭ توپىراعىن, تۇمار عىپ تىگىپ جاتىر ءبوز قالتاعا; ول وتىر, اياماي-اق ءىشىپ العان; ساناسىن مازالايدى كۇشىك ارمان; اتتان, اكە, تانىس قوي كۇرەس ساعان; كۇرەسۋى كەرەك قوي كۇشى بار جان...». ءبىز بالا مۇقاعاليدىڭ ءىزىن قۋالاپ, قاراساز ماڭىن شارلاي باستادىق. «سوناۋ ءبىر جازدا جايلاۋدا, سوعىستىڭ كەزى قوي باققام, كوڭىلىم كەلمەي بايلامعا, كوپ نارسەنى ويلانتقان; استىمدا تارپاڭ دونەنىم, تورسىقتا شىرىن قىمىزىم, ميىمدا شيكى ولەڭىم, قاينايتىن كەلىپ كۇن ۇزىن; قايناتقام, شىركىن, پىسپەيتىن, مازداتىپ قويىپ وتتىعىن, ءوزىمدى ءوزىم كۇشتەيتىن, قازىرگى جاعداي جوق-تۇعىن; قولىمدا داپتەر, قالامىم, قايتاتىن ۇيگە جازىلماي, ساعىمى سايىن دالانىڭ, ايتا الماي جۇرگەن نازىمداي...». سوعىس كەزىندە بالا مۇقاعاليدىڭ قوي باققان ويلى-قىرلى قارلى دالالارىمەن شوقاق-شوقاق ءجۇرىپ كەلەمىز. جىمپيىپ جاتقان جىلپوس جازىقتار دىمدارى ىشتەرىندە بولىپ, قانشا قاراساق تا سىر اشپايدى. كەي جەردە قىمتاي جابىلعان قار استىنان بوزاڭىتىپ بۋ ۇشادى. جىلعا تۇبىنەن سىلدىراپ سۋ اعادى. جەر استىنان شىپ-شىپ اققان قىستاعى بۇلاقتان قيقارلانا ءۇن شىققانداي. تەبىرەنە قۇلاق توسامىز. «سونداعى كوزدىڭ جاسىنان ءلاززات العام, نانساڭىز; سۇراڭىز ءاربىر تاسىنان, ەلىمە مەنىڭ بارساڭىز... بۇلاقتان بارىپ سۇراڭىز, كوردى ەكەن, كىمدى ءبىلدى ەكەن,.. بۇعىنىپ قالعان ءبىر اڭىز, بۇيىعىپ تاعى ءجۇر مە ەكەن; جارتاستىڭ جانىن ۇرعىلاپ, كەۋدەسىن سايدىڭ تەپكىلەپ, سۇرار ما ەكەن سۇم بۇلاق: «سول بالا قايدا كەتتى؟» دەپ». سۇم بۇلاق سول بالانىڭ قايدا جۇرگەنىن, قايتىپ جۇرگەنىن سۇراماي-اق ءبىلىپ وتىر عوي. قاراسازدىڭ جازداعى بۋداق-بۋداق اق شاڭداعىنا, كۇزدەگى ميعا اينالعان بالشىعىنا بەلشەسىنەن مالتىعىپ ءجۇر-داعى. كورەسىنى كورىپ ءجۇر. ماڭدايى جالاق-جالاق. ەرىنى ءتىلىم-ءتىلىم. بىردە اربا ايداپ, استىق تاسيدى. بىردە اتقا ءمىنىپ, قىرمان باسادى. كوڭ اۋدارىپ, قورا تازالايتىنى تاعى بار. تاۋسىلمايتىن جۇمىس تابىلىپ تۇر, ءتايىرى. قايتسىن كونەدى دە... كونبەيتىنى – تەك انادا مايداننان كەلگەن قارا قاعاز. ىگىر دە جوق, مىگىر دە جوق, جەتىپ كەلىپ: «اكەڭ ءولدى!», – دەگەن. «سەنبەيمىن اكەڭ ءولدى دەگەنگە مەن, سەبەبى ول ۇيىمىزدەن ءتىرى اتتانعان...». مۇقاعاليدىڭ وسى ءسوزىن ءارى قاراي ەركىن جالعاستىرادى: «قارا قاعاز تاپقاندا تۇراقتايتىن بەكەتىن, سۋىق حابار تىم جۇردەك سۋماڭداپ جىلدام جەتەتىن; سور ماڭداي ۇيگە حالايىق بوزداقتى جالعىز جوقتاتپاي, قارالى بۇكىل قاراساز كۇڭىرەنىپ كەتەتىن... قۇدىرەتتى ەكەن-اۋ سونداعى ءومىر تولقىنى, قۇدىرەتتى ەكەن-اۋ, سونداعى كوزدىڭ تامشىسى; ەڭىرەپ بارىپ جەتىمەك ەتپەتىنەن تۇسەدى, جوتانى جونىپ وتكەندە بەينەتتىڭ زىلدەي قامشىسى; ەستىسە ۇرىس بىرەۋدەن, ەڭىرەپ بارىپ قۇلايتىن; ءبارى دە زاڭدى سەكىلدى, بارىنە ءتوزىپ شىدايتىن, بريگادير اعا اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ جۇباتىپ, جۇباتىپ تۇرىپ ءوزى دە ەڭكىلدەپ كەلىپ جىلايتىن... قاتىگەز ەدى-اۋ قىسى دا, ازىناپ بوران كەتەتىن, ايازدىڭ تابى ءاپ-ساتتە كوك سىرنە توننان وتەتىن: «بويدى دا جىلدام جىلىتپايتىن اق قىراۋ شالعان مەكتەبى, كەبەجە قارىن پەشتەرگە جاعاتىن وتىن جەتپەدى; ءبىر پارتاعا ءۇش-تورتتەن سىعىلىسقان بالامىز, قىزىلشاقا ساۋساعى, دومبىققان كۇرەڭ بەتتەرى; ءبىر كلاسس ءۇشىن تابىلسا, ءبىر وقۋلىق جەتەدى; كۇيەدەن ەدى سياسى, گازەتتەن ەدى داپتەرى...». سولايى سولاي عوي. اۋىلداعى سونى كورىپ وسكەن بالا بوزداقتاردىڭ ەندى-ەندى قىلتيىپ بويلارىن جازا باستاعاندا مايدانعا تاعى شاقىرىلعاندارىن ايتسايشى. قانشا دەگەنمەن, وندايدى ومىرگە ەرتە كەلىپ, ەرتە تۇسىنگەن مۇقاعاليدىڭ سويلەگەنى دۇرىس شىعار. «بوزداقتارىن اتتاندىرعان شاقتاردا, بوزداپ ەدى-اۋ بوركەمىك بوپ قارتتار دا, ءبىر ورماننىڭ ءبىر ءتۇپ ءوندىر شىبىعىن, تيەپ الىپ كۇنباتىسقا تارتتى اربا; «ال, ەندى سەن ازاماتسىڭ!» دەپ ماعان, ارباسىنا وتىردى دا, كەتتى اعام, تاعى دا ءبىر قايىرىلماس پا ەكەن دەپ, توزاڭداتقان قارا جولدى بەتكە الام; قايىرىلمادى ولار, ولار ۇزاپ بارادى; ءان ەستىلدى, الديلەدى دالانى; قاراپ تۇرمىن قۇيىن بولىپ اعادى, قارا جولمەن كورشىمىزدىڭ جانارى, تالاي رەت حات اپارىپ بەرگەم-ءدى, تاني كەتتىم ۇيگە ەنبەگەن جەڭگەمدى; قايسار قىزدىڭ قايسارلىعىن ەل كوردى; قايسار قىزدىڭ قىلىعىنا ەل كوندى; قايران اعا, قايسار جاندى تاڭداپتى; قارسى ۇشتى; جۇرت كۇرسىندى سالماقتى; ەكەۋىنىڭ ارالارىن شاڭ جاپتى; ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا جاۋ جاتتى...». سونداعى قارا جول قاراۋىتىپ ءالى جاتىر. ءون بويىنان ءارى وتكەن, بەرى وتكەننىڭ قايسىسىنىڭ قايدا قالعانىمەن ەش شارۋاسى جوقتاي. بىردە جۇيتكىتىپ, بىردە سىبىرلاپ قالعان ءجۇرىسىمىزدى وندىرمەي, قارالاي مۇڭ بولىپ كەلەمىز. ەركىننىڭ اۋزىندا تىنىم جوق. باياعىدا بالا كۇنىندەگى باستان كەشكەندەرىنىڭ اراسىندا ءالى ءجۇر.
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن. ويىما مۇقاعاليدىڭ «ارۋلارى» ءتۇستى. «ارۋلار – اسىل جاندار. شۋاق بوپ شاشىلعاندار. قۋات بوپ تالپىنعاندار. قۇشاق بوپ اشىلعاندار. ارۋلار – اسىل جاندار. ارۋلار – اسىل جارلار. ارۋلار – ءاربىر ءۇيدىڭ شاڭىراعى, ءاربىر ۇيگە وت بولىپ جاعىلادى, ءاربىر ۇيدە تاڭ بولىپ اتتى-داعى, ءاربىر ۇيگە ساۋلە بوپ شاشىرادى. جيمايدى-اۋ ءبىر شاشىلعان شۋاقتارىن. ساياسىنا كەلەدى-اۋ شۋاقتاعىڭ. جاماندىققا قيارسىز قالاي عانا, جايناعان ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ شىراقتارىن. ارۋلار – اسىل جاندار. ساعىنىشتار. وتىنىشتەر, قۇشاقتار, جالىنىشتار... جەك كورسە ولار جۇرەگىن مۇز جاسايدى. جاقسى كورسە, بالقىتىپ جانىنا ۇستار. ارۋلار – اياۋلىلار, ارداقتىلار. ءومىردىڭ جىلۋى بوپ قالماق بۇلار. ارۋلار – تىرشىلىككە كۇرەتامىر, ءومىرىن ءبىر-بىرىنە جالعاپ تۇرار...». بۇل اقىننىڭ وتىزدان اسقانداعى سىرى. بىراق بۇنى وتىزداعىلاردىڭ ءبارى-ءبارى ۇعىنا بەرمەيدى. شاماسى, سابازعا مۇنىڭ ءبارىن سوعىس جىلدارىنىڭ جىلاۋ-سىقتاۋلارى ەرتە اڭعارتقان-اۋ. سول ويىمدى ەركىن سەزىپ قالعانداي. قاپتالداعى تاۋدىڭ ءبىر اڭعارىندا قالىپ بارا جاتقان شاعىن اۋىلعا ساۋساعىن شوشايتتى. «سوناۋ كومىرشى دەگەن اۋىل. بۇل ارادا كومىر بار. تۇسىندا كومىر قازعان. سودان سولاي اتالعان. سول اۋىلدان ءبىر قىز ءبىزدىڭ مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ كەلدى. ۇزىن بويلى, اق ماڭداي, تالدىرماشتاۋ قىز ەكەن. ول كەزدە ءبىر كوشەنىڭ ارعى بەتى, بەرگى بەتى بوپ تالاساتىنبىز», – دەپ ەركىن ءبىر قىزىق اڭگىمە باستادى. ءسويتىپ, قاراسازدىڭ بالالارى كورشى اۋىلدان كەلگەن قىزعا ءارى تاڭىرقاي, ءارى توسىرقاي قارادى. مۇقاعاليدىڭ وندا ەسەيىپ قالعان شاعى ەدى. ويىن بالالارىنىڭ كوشەدەگى كوپ «قىزىقتارىنا» ارالاسا بەرمەيتىن. جاڭا اپايدىڭ اۋىل شەتىنە قادام باسقان ءار ادىمىن اڭدۋدا بولدى. جاس قىز ساباققا جۇرەكسىنە كىردى. بالالار ءبىر-بىرىنە جىمىڭداسىپ, سىبىرلاسىپ, جىبىرلاسا جونەلدى. سول كەزدە تەرەزە جاقتان بىرەۋ: ء«جا, قويىڭدار, تۇگە!» دەپ جەكىردى. مۇعاليما جالت قارادى. جايباراقات ساباق تىڭداپ وتىرعان قىر مۇرىن, وراق تۇمسىق سارى بالانى كوردى. ءىشى جىلىپ قويا بەردى. وتتان جاڭا الىنعان تابا ناننىڭ تابىنداي ىستىق سەزىم قالاي شارپىپ وتكەنىن بىلمەي دە قالدى. بىرتە-بىرتە ءورشي ءتۇستى. الگى بالاعا جاس مۇعاليما كوزىنىڭ قىرىن سالىپ, وقتىن-وقتىن قاراپ تا قويادى. ءوزى ساباققا العىر. ساۋلاپ تۇر. قاي تاقىرىپقا دا قامشى سالدىرمايدى. ارىنداپ اعا جونەلەدى. مۇعاليما دا وقۋشىسىن سىناپ كورۋگە قۇمار. جاڭا ساباقتى تۇسىندىرگەن بويدا: «كانە, قايتالاپ ايتىپ بەرەتىن قايسىڭ بار؟» – دەيدى. تاعى دا سول سارى بالا قول كوتەرەدى. بىرتە-بىرتە ەلىكتىرە ءتۇستى. كەيدە نە ويلاپ وتىر ەكەن دەپ, توبەدەن تۇسكەندەي وقىس ساۋال قويادى. ەش جاڭىلىسپايدى. بىردە پارتا استىنا جاسىرىپ, الدەنە جازىپ وتىرعانىن بايقادى. ساباق ءتۇسىندىرىپ ءجۇرىپ, بىلدىرتپەي قاسىنا باردى. قولىنداعى قاعازدى ج ۇلىپ الدى. وقىپ ەدى, ەكى بەتى دۋ ەتە قالدى. وقۋشىسىنىڭ دا قۇلاعى كۇرەڭىتىپ, كىتاپقا ءۇڭىلىپ, تۇقشيا ءتۇستى. سودان بىلاي سارى بالانىڭ ماڭىنا جۋىمايتىن بولدى. بالا دا مەڭىرەيىپ ەشكىمگە ەشقانداي ءتىل قاتپايدى. سازارادى دا وتىرادى. كۇندەر وتە بەردى. ءبىر كۇنى قاتتى اياز بولدى. بۇرسەڭدەپ مەكتەپتەن قايتىپ كەلە جاتىر ەدى. سوڭىنان ءبىر بالا قۋىپ جەتتى. «اپاي, مىنا قاعاز سىزدەن ءتۇسىپ قالدى», – دەپ اسىعىس ۇستاتا سالدى دا, سىرت اينالىپ قاشا جونەلدى. كىم ەكەنىن دە بىلمەي قالدى. اشىپ قاراپ ەدى, «اق قازدار اراسىندا اققۋىمدى اجىراتا الماعان سور ماڭدايمىن», – دەپ جازىلىپتى. ويناپ ءجۇرىپ, ويىننان وت شىقتى دەگەن وسى. تەرەزە جاقتا كۇدىرەيىپ وتىراتىن سارى بالانى جەك كورەرىن دە, ايارىن دا بىلمەي قالدى. سىرتتاي ايايدى. كورسە, تاكاپپارلانا قالادى. ءبىر-بىرىنەن قاشقاقتاعان ەكى جاس ءبىر-بىرىنە ءجىپسىز بايلانا ءتۇستى. ءبىر كۇنى ءبارى ساباقتا وتىر ەدى. سىرتتان: ء«سۇيىنشى! ءسۇيىنشى!» دەگەن داۋىس شىقتى. «ەسىمدە جوق, بالا بوپ ءوسىپ پە ەدىم؟! بولسام, نەگە جىلى ءسوز ەسىتپەدىم؟ ەسىمدە تەك, بىلەمىن جەڭىس-قۇستىڭ, ءبىزدىڭ جاققا ءبىر اپتا كەشىككەنىن». جۇرت مارە-سارە. ءبىر-بىرىنە جابىسىپ, كورىسىپ جاتىر. ءبىر-ءبىرىن كورە سالا باس سالىپ ءسۇيىسىپ جاتىر. مۇعاليما دا اسىعىپ ۇيىنە بارا جاتىر ەدى. قاسىنان شىعا كەلگەن ءبىر جىگىت ەرنىنە س ۇلىكتەي قادالا كەتتى. شاشى دۋدىراپ كوزىنە ءتۇسىپ تۇر. مۇعاليما قاپيادا نە ىستەرىن بىلمەي, بۇلقىنىپ جاتىر. قاراسا – مۇقاعالي. «ماقاتاەۆ, سەن ماعان اشۋلانىپ ءجۇرسىڭ بە؟» – دەپتى ساسقانىنان. سودان ەكەۋىنىڭ دە تىلەگەنى ونىنشىنىڭ قاشان بىتەتىنى بولدى. ماشينا ءالى يتەڭدەپ كەلەدى. ەركىن ءالى سويلەپ وتىر. ۇيقىلى-وياۋ ءتۇس كورىپ وتىرعانداي. الگى ءبىر ەلەس كوز الدىڭنان كەتپەي جالعاسىپ كەلەدى. كەنەت قاپتالدان بۇلاردى ىزدەپ كەلە جاتقان «گازيك» جولىقتى. ء«بىزدىڭ اۋىل جاققا باراسىزدار ما؟» دەدى قارا توندى قاعىلەز جىگىت تەرەزەدەن باسىن شىعارىپ. ء«يا», – دەپ ەركىن مەن قاسىمداعى اۋپارتكوم جىگىتى قوسارلانا جاۋاپ قاتتى. «گازيك» العا ءتۇستى. ءبىز سوڭىنا ەردىك. «جولىمىز بولادى ەكەن. مىناۋ الگى مۇعاليمانىڭ اعاسى. فاميلياسى – ءازىمجانوۆ. وسىندا شارۋاشىلىق باسقارادى. سىزگە مالشىلارىن كورسەتپەك بولىپ كەلە جاتىر عوي», – دەستى. جاڭا تانىسىمىز سالعان جەردەن سويلەي جونەلمەيتىن ۇستامدى كىسى ەكەن. سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرىپ, مال وتارلارىن كورسەتتى. جاس شوپاندار بريگاداسىنا باردىق. جىگىتتەردى كوردىم. قىزداردى كورە المادىم. شاماسى, سالت جاتىپ, شارۋا ىستەۋ ولارعا قيىن تيەدى عوي دەيمىن. جالپاق جاتقان شالكودەنى شارلاپ باقتىق. قالماقتا كودە دەگەن كارتامىس باتىر بولعان ەكەن. قالعان قالماقتى دۇركىرەتىپ قۋىپ شىقسا دا, ول شال تىستەسىپ بولماپتى. اقىرىنا دەيىن الىسىپتى. ساربازدار ونى ۇستاپ الىپ, رايىمبەك باتىرعا اكەلە جاتىپتى. سوندا جول-جونەكەي وسى جايلاۋدىڭ باسىندا تۇيەلەرىن شوگەرىپ, ءسال مىزعىپ الماقشى ەكەن. تۇرەگەلسە, تۇيەگە تاڭۋلى كودە باتىر وزىنە-ءوزى قول جۇمساپتى. قاسارىسقان جاۋىنا كونبەگەن قارت باتىردىڭ قۇرمەتىنە الگى جايلاۋ ءالى كۇنگە دەيىن شالكودە دەپ اتالادى ەكەن. شالكودەنىڭ قيىر شەتىندە الگى عابدول سلانوۆ جازعان ايعايتاس بار ەكەن. قار قالىڭ, ماشينا جۇرە المادى. ول تۇگىلى قاراسى كورىنىپ تۇرعان ديقانبايدىڭ مولاسىنا دا جەتە المادىق. ءارى قاراي بارۋعا كۇدەر ءۇزىپ, ورتا جولدان قايتتىق. كەشكە قاراي بىزگە جول كورسەتىپ جۇرگەن شارۋاشىلىق باسشىسى شوفەرىنە: «ۇيگە سوعا جۇرەيىك», – دەدى. ءۇي-ءىشى دە كىلەڭ سىپايى جاندار ەكەن. ىزەتپەن ءيىلىپ-بۇگىلىپ تۇر. بىرازعا دەيىن شارۋا جايىن اڭگىمەلەپ وتىردى. داستارقان جازىلىپ, ۇلكەن تاماقتىڭ الدىندا سىرتقا شىقتىق. ايدىڭ قالاي تۋعانىن, جۇلدىزدىڭ قالاي شىققانىن اڭگىمەلەپ ءبىراز تۇردىق. ءبىر ۋاقىتتا ەركىن ءۇي يەسىنە مەن تۋرالى كەڭىرەك ايتا باستادى. «بىلەمىز عوي. ەستۋىمىز بار!» – دەپ قويدى ءۇي يەسى. ودان ءارى قاراي مۇقاعالي مەن لاشىندى ءسوز ەتتىك. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ مۇقاعالي بىرازعا دەيىن شىداپتى. ءبىرازدان سوڭ لاشىنعا ءسوز سالىپتى. جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە كوڭىلى كەتىپ تۇرعاسىن, ۇلكەندەر قارسى بولماپتى. قوسىلعان سوڭ, ءبىراز جىل اۋىلدا تۇرىپتى. مۇقاعالي اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى, قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشىسى, كومسومول قىزمەتكەرى بولىپ ىستەپتى. ولەڭ جازۋدى كوبىرەك كۇيتتەپتى. الماتىدان كەلگەن جىگىتتەر قوياردا قويماي, بىزبەن بىرگە ءجۇر دەپ ازعىرىپتى. سونىمەن, اناسىن الىپ, الماتىعا كوشىپتى. «اكە, سەنىڭ تاستاپ كەتكەن مۇراڭدى, ءتورت نەمەرەڭ كورگەن شاقتا قۋاندى; تەرىڭ سىڭگەن تاقياڭا جارماسىپ, الما كەزەك بىرىنەن سوڭ ءبىرى الدى; يىسكەيدى تاناۋلارىن ءشۇيىرىپ, شەشەم وتىر تاۋبە جاساپ, ءسۇيىنىپ, مازالاعان الدەقانداي ءبىر سەزىم تۇردى مەنىڭ القىمىمدا ءتۇيىلىپ; كەيىس ءپىشىن; كەلىنىڭ دە تۇر قاراپ; سابيلەر-اي, ءسابي كىمدى تاڭداماق; سەزدىڭ بە, اكە, سەنىڭ قالعان مۇراڭدى, ۇرپاقتارىڭ جاتىر, اكە, جۇلمالاپ; سەزبەيسىڭ-اۋ, سەزبەيسىڭ-اۋ, ارداعىم, وسىنشاما سىرتىڭدا ۇرپاق قالعانىن; پاي-پاي, شىركىن, ورتالارىندا وتىرساڭ, يۋ-قيۋ بازار بولىپ جان-جاعىڭ; سەزبەيسىڭ-اۋ وشپەگەنىن وتىڭنىڭ, ورتاسىندا ءوزىڭ شاشقان قوقىمنىڭ, ءوزىڭ جوقسىڭ, وزىڭە ۇقساپ وتىرمىن». ءدال وسىنداي حالدى, ءدال وسىنداي كۇيدى ءوز باسىمىزدان دا وتكەردىك. مۇقاعاليدىڭ دا باستان كەشكەنىن كوردىك. اناسىمەن جۇزدەستىك. وندا تاستاقتاعى ءۇشىنشى لينيادان ءۇي جالداپ تۇراتىن. بالالارىنىڭ ءبارى كىشكەنتاي ەدى. ءتىپتى, مايگۇل دە ءتىرى ەدى. ارتىنان مايگۇلدىڭ جەرلەۋىندە دە بىرگە بولعانبىز. «قالاقتاي ەدىڭ, قابىرىڭدە قالاق تۇر; تۋعانىڭدى, ولگەنىڭدى ساناپ قۇر; سەنىڭ اڭقاۋ قۇلاعىڭداي قالقايىپ, قىر باسىنان قالا جاققا قاراپ تۇر». ول كەزدە كەڭساي بوس ەدى. كەيىن ەكىنشى توبەنى تولتىردى. سول بيىكتىڭ باسىندا ءوزى جاتىر. ودان الدەقايدا بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە بىرگە ىستەدىك. «لەنينشىل جاستا» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ءجۇرىپ, «اپاسسيوناتا», «شۋشادا, سايان تاۋدىڭ بوكتەرىندە» داستاندارىن جاريالاعانبىز. بۇرىنعى گوركي كوشەسىنىڭ بويىنداعى «الاتاۋ» رەستورانىندا گازەتتە شىققان شىعارمالارىنىڭ ءبىرىن جۋىپ وتىرىپ: «اكەلشى, اتا, بار بولسا, ناسىبايىڭ» دەگەن ولەڭىن وقىتتىم. كەرەمەت ولەڭ! تەك وسىنداي ولەڭدەردەن, اۋىل تۋرالى ەش بوياماسىز جازىلعان جىرلاردان كىتاپ شىعارىڭىزشى دەپ قولقا سالدىم. ويلانىپ وتىردى. «ەگەر دە جازا قالسام, وزىڭە اپارىپ كورسەتەمىن», – دەدى. 1968 جىلى 23 مارتتا تاڭەرتەڭ ۇيگە كەلدى. جۇمىسقا شاقىرتىپ, اسىعىپ كەتىپ بارا جاتىر ەم. ءجونىمدى ايتىپ, رۇقسات سۇرادىم. ونىما تۇك قينالعان جوق. اسقار سۇلەيمەنوۆ ەكەۋمىزگە ء«ىلىم سوققاندار» دەيتىن. ء«اي, ءىلىم سوققان, بارا بەر. ماعان مىناۋ اپام ۇيدە بولسا, جارايدى», – دەپ انام ەكەۋى شاي ءىشىپ قالدى. كەشكە كەلسەم انام: «ماناعى بالا تاستاپ كەتتى», – دەپ كىتاپ بەردى. ول «قارلىعاشىم, كەلدىڭ بە؟» ەكەن. ەرتەڭىنە وقىپ شىعىپ, مۇقاعاليعا تەلەفون سوققىم كەلدى. «بىراق, اۋەلى ماقالامدى جازىپ بىتىرەيىن!» دەپ ويلادىم. سول ەكى ارادا اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرۋ الدىم. باردىم. «جۋىردا شاقىرتامىز», – دەپ قول قويدىرىپ الىپ قالدى. سول جاز بويى اۋرەگە سالدى. كۇزدە ەكى جىلعا اسكەرگە الدى. مۇقاعاليعا بەرگەن ۋادەم ەسكە ءتۇستى. قاعازعا ءتۇسىرىپ, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆقا اپارىپ بەردىم. كوپ ۇزاماي اسكەرگە كەتتىم. ەكى-ءۇش ايدان سوڭ, اۋىلعا سوعىپ كەتۋگە كەلسەم, ماقالا شىعىپتى. بىرەر داناسىن مۇقاعالي ۇيگە اكەلىپ بەرىپ كەتىپتى. سول بويدا تەلەفون شىلدىرادى. السام – مۇقاعالي. اسقار ەكەۋمىزدى ءۇي-ىشىمىزبەن ش
