بەلسەندىلەر جەتىسۋ مەن تۇركىستان وبلىستارىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى بۇزاتىن جۇمىستاردى دەرەۋ توقتاتۋدى, نىسان يەلەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ارحەولوگيالىق قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرانىڭ بىردەن ارالاسۋىن تالاپ ەتىپ, تابيعاتتى قورعاۋ جانە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتتى. «جەتىسۋ مەن تۇركىستان وبلىستارىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى –دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن زەرتتەۋدى جانە ساقتاۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەر ءبىز, ءوز زاڭىمىزدى ەلەمەي, ولاردى ساقتاماساق – ورنى تولماس وكىنىش بولماق», – دەيدى ولار.
ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, phd ەرالى اقىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 1992 جىلى 2 شىلدەدە, ەكىنشىسى 2019 جىلى 26 جەلتوقساندا قابىلدانعان بولاتىن. «قازىرگى كەزدە وسى ەكىنشى رەت قابىلدانعان زاڭ قولدانىستا. بىراق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قۇرامىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسيالارىنا مارتەبە بەرىلمەگەن. ويتكەنى ولار سول اۋماقتىڭ جاعدايىن بىلەدى, ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇگىندە ولاردىڭ قولىندا سول اۋماققا قاتىستى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ناقتى ءتىزىمى بار. ەگەر دە ارحەولوگيالىق نىساندارعا قاۋىپ تونگەن كەزدە ديرەكتسيا ماماندارىنا قورعاۋ قۇقىعى بەرىلەتىن بولسا, وندا تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىنا ءدال قازىرگىدەي قاۋىپ تونبەگەن بولار ەدى» دەيدى عالىم.
قازىرگى كەزدە تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋاشىلىق جۇمىستار بارىسىندا ەلىمىزدەگى بىرنەشە بىرەگەي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر قايتا قالپىنا كەلمەستەن جويىلىپ كەتكەن. عالىمدار اتاپ وتكەندەي, بىرنەشە تاريحي نىسان قاۋىپ الدىندا تۇر. ولاردىڭ قاتارىندا XVII–XVIII عاسىرلارداعى باتىرلاردىڭ قابىرلەرى, قولا داۋىرىنەن باستاپ قازاق حاندىعى داۋىرىنە دەيىنگى قورىمدار, سونداي-اق ماماندار ءالى زەرتتەۋ جۇرگىزبەگەن بىرەگەي سۋرەتتەرى بار بىرنەشە پەتروگليف شوعىرلارى بار.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, ارحەولوگ سەرىك اقىلبەكتىڭ ايتۋىنشا, «تۇركىستان» اكك-عا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (شامامەن 60 000 گا, ماقتا ەگەتىن جەر) بەرىلىپ, وتىرار اۋدانىنىڭ جەرلەرىنە مىندەتتى تاريحي-مادەني ساراپتاما جۇرگىزىلمەستەن, جەردى يگەرۋ جۇمىستارى باستالعان. «ناتيجەسىندە مادەني مۇراعا ورنى تولماس زيان كەلىپ وتىر. ناقتى ايتقاندا, ەجەلگى اقىنجاقىپ جانە شۇبارا (I–III ع.) كانالدارى جويىلعان, اقىنجاقىپ پەن 2-ءشى قوسكونۇر قونىستارى جەرمەن-جەكسەن ەتىلىپ, بىرقاتار ارحەولوگيالىق نىساندار مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك بۇزىلعان. قوتان ەسكەرتكىشى زاقىمدانعان (12 قورىمنان تەك ءبىرى عانا ساقتالعان), توستاعان قورىمى (VII عاسىر, 130 قورىم) تولىقتاي جويىلىپ كەتكەن.
پروكۋراتۋراعا جولدانعان وتىنىشتەرگە جانە ءشاۋىلدىر اۋىلى تۇرعىندارى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قوعامدىق تىڭداۋلارعا قاراماستان, جۇمىستار توقتاتىلماعان. ساراپتاما جۇرگىزۋ كەزىندە دە جەر يگەرۋشىلەر جۇمىستارىن جالعاسىتىرىپ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە زيان كەلتىرۋىن توقتاتار ەمەس. قازىرگى كەزدە بۇل اۋماقتاعى جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر. ال ارحەولوگيالىق نىساندار جويىلۋ الدىندا تۇر.
جەتىسۋ وبلىسىندا دا وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىر. مۇندا كوكسۋ وزەنىندە گەس كاسكادىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. «پەتروگليفتەر ىزشىلەرى» قق اتقارۋشى ديرەكتورى ولگا گۋميروۆانىڭ ايتۋىنشا, قوعام بەلسەندىلەرى تالاپ ەتكەن قۇجاتتار ۇسىنىلماعان. «اشىق اقپارات كوزدەرىندە تەك قوعامدىق تىڭداۋلار مەن قاجەتتى ساراپتامالار – ارحەولوگيالىق, ەكولوگيالىق, سەلدى, سەيسميكالىق جانە باسقا دا ساراپتامالار جۇرگىزىلگەنى تۋرالى ەمەس, جوبالاردىڭ پارامەترلەرى, سۋ باسۋ ايماقتارى جانە قۇرىلىستا پايدالانىلاتىن اۋماقتار تۋرالى دا تولىق اقپارات جوق. رۋدنەچنايا گەس-2 قۇرىلىسى دا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. جوعارى تالاپتى گەس-تە دە جۇمىستار جالعاسۋدا. قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى تاراپىنان جويىلعان بىرنەشە قورىم تىركەلگەن. كوكسۋ وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا جۇزدەگەن ەجەلگى قورىمدار ورنالاسۋى مۇمكىندىگى باسىم. ونىڭ ىشىندە XVIII عاسىردا جەتىسۋ جەرلەرىن جوڭعارلاردان قورعاعان, اتى اڭىزعا اينالعان جايناق باتىر مەن مويناق باتىردىڭ بەيىتتەرى بار. ايماقتىڭ ميكروكليماتىنىڭ وزگەرۋى پەتروگليفتەرگە ورنى تولماس زيان كەلتىرىپ وتىر. اتموسفەرانىڭ ىلعالدىلىعىنىڭ ارتۋى تاستاردىڭ بۇزىلۋىن جىلدامداتىپ, سۋرەتتەردىڭ جويىلۋىنا اكەلەدى. بۇل اۋداندا ەرەكشە پەتروگليفتەر تىركەلگەن, ولار ەرتە قولا داۋىرىنەن (ب.ز.د. II مىڭجىلدىق) باستاپ قازاق حاندىعى داۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى. كوپتەگەن قورىمدار ءالى ماماندار تاراپىنان زەرتتەلمەگەن», – دەيدى و.گۋميروۆا. پەتروگليفتىك ەسكەرتكىش ەشكىولمەس شوعىرى شيرەك عاسىردان بەرى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ۇمىتكەر.
«شەكاراسىز وزەندەر» قق ديرەكتورى الەكساندر كولوتوۆ گەس كاسكادىن قۇرۋ جوباسىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن دەپ ەسەپتەۋگە بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. وزەننىڭ ەكوجۇيەسى بۇزىلعان, سونداي-اق فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا زيان كەلۋى مۇمكىن. وزەننىڭ سەلگە اينالۋ قاۋپىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان گەس سالۋ بۇل تاۋەكەلدەردى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋى مۇمكىن.
قوعامدىق قايراتكەر مۇحتار تايجان رەسپۋبليكالىق بيلىك ورگاندارىن جانە جەكە مەملەكەت باسشىسىن اتاۋلى جاعدايعا ارالاسۋعا شاقىردى. ء«بىز باقىلاۋشى ورگانداردىڭ تاڭعالاتىنداي بەيقامدىعىن, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالماۋىن, تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسى مەن تاريحي مۇراعا قاتىستى زاڭ نورمالارىنىڭ ەسكەرىلمەۋىن بايقاپ وتىرمىز. تابيعي جانە مادەني مۇرالارىمىزعا تونگەن قاۋىپتى پرەزيدەنت قانا توقتاتا الادى دەگەن اسەر قالىپتاسۋدا», – دەدى ول.
الماتى
