وسىنداي مۇرانىڭ قاتارىندا اگرونوم ي.ۆ.اريستوۆتىڭ «قۇرعاقشىلىق پەن جۇتقا قارسى» دەپ اتالاتىن 1927 جىلى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن كىتابى بار (اريستوۆ يۆان ۆاسيلەۆيچ. «نا بوربۋ س زاسۋحوي ي دجۋتوم». پەتروپاۆلوۆسك: اكمولينسك. گۋب. زەم. ۋپر-نيە, 1927). مۇنى انا تىلىمىزدە سويلەتكەن – ءبىرتۋار الاش قايراتكەرى حايرەتدين بولعانباي ۇلى. كىتاپتى الماتى قالاسىنداعى ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار قورىندا جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدىڭ بارىسىندا ۇشىراستىردىق.
ءبىر قىزىعى, 1887 جىلى تۋعان ي.ۆ.اريستوۆ قازاقستاننىڭ جەر-سۋ كوميسسارياتى جۇيەسىندە قىزمەت ەتكەن. جوعارى ءبىلىمدى مامان. 1931 جىلى 20 ساۋىردە «ترۋدوۆايا كرەستيانسكايا پارتيا» قاتارىندا كەڭەس وكىمەتىنە زيانىن تيگىزدى» دەگەن ايىپپەن 10 جىل مەرزىمگە سوتتالعان. 1963 جىلى 16 ناۋرىزدا رەسمي اقتالعان.
ەرەكشە نازار اۋداراتىن جايت: بۇل – قالامگەر حايرەتديننىڭ اۋدارما ىسىندەگى ەلەۋلى ىزدەنىسى. بۇعان دەيىنگى ح.ءا.بولعانبايدىڭ ەكى جيناعىنا دا وسى تارجىمەسى ەنبەگەن. قايراتكەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى: «حايرەتدين ءابدىراحمان ۇلى بولعانباي – سان قىرلى قايراتكەر تۇلعا» دەپ سيپاتتاي كەلە, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەرلىگىن, كوسەمسوزدەگى شەبەرلىگىن, اعارتۋشىلىق قىزمەتىن, تۋعان جەردى جاڭعىرتۋ باستامالارىن اتاپ وتكەن ەدى. بىزدىڭشە, ەندى حايرەتدين شىعارماشىلىعىنىڭ اۋدارما باعىتىن دا ارنايى قاراستىرۋ قاجەتتەگى تۋىنايدى.
حايرەتدين بولعانباي اتالعان كىتاپتى 1927 جىلى قىزىلجار قالاسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتتە جۇرگەندە اۋدارىپ, سول كەزدەگى توتە جازۋمەن (ا.بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى) جاريالاعان. ادرەساتى – اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى مەن وسى سالاعا باۋلىنىپ جۇرگەن شاكىرتتەر ەكەنى تۇسىنىكتى.
حايرەتديننىڭ وسى كىتاپتى قازاق تىلىنە اۋدارۋىنىڭ باستى سەبەبى ونىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنەن تۋىنداسا كەرەك. استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى №112-قوردا ءبىز كەزدەستىرگەن ارحيۆتىك قۇجاتتارعا قاراعاندا, حايرەتدين بولعانباي 1922–1924 جىلدارى اقمولا وڭىرىندە اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان ۋەزدىك كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن. سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ №2-قورىنان 1924–1928 جىلدار ارالىعىندا حايرەتديننىڭ وقىتۋشىلىق قىزمەتىنەن دەرەك بەرەتىن قۇجاتتاردى تاپتىق.
حايرەتديننىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن قاتار شىعارماشىل الاش قايراتكەرلەرىنە ءتان اۋدارما ىسىمەن اينالىسقانى – ەلەۋلى فاكت. ءوزى تۋعان وڭىردە قىزمەت اتقارىپ, سول ايماقتىڭ جەرى مەن تابيعاتىنا بەيجاي قاراماعان قايراتكەردىڭ اگرونوم ي.ۆ.اريستوۆ ەڭبەگىن اۋدارۋى – تۋعان ەلى مەن جەرىنە, ونىڭ شارۋاسى مەن تىرشىلىگىنە دەگەن جاناشىرلىعىنىڭ بەلگىسى.
كىتاپشا مۇقاباسىنا «قازان توڭكەرىسىنىڭ 10 جىلدىق تويىنا قارسى اقمولا گۋبەرنيالىق جەر ءبولىمىنىڭ ەلدەگى قارا شارۋا قازاق حالقىنا تارتقان سىيى» دەپ ارنايى جازىلىپتى.
تاجىريبەلىك باعىت ۇستانعان ەڭبەك «قۇرعاقشىلىق دەگەن نە؟», «قۇرعاقشىلىقپەن كۇرەسۋ تۋرالى ورتالىقتىڭ تاپسىرعان جۇمىستارى», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتاردى ىرىكتەپ الۋ», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ وسى كۇنگى كۇيى», «شارۋاشىلىقتار قانداي باعىتپەن قايتا جاسالۋعا ءتيىستى؟», «مال ءوسىرۋ مەن ەگىن كاسىبىن بىردەي قولداناتىن شارۋاشىلىقتاردى قايتا جاساۋ», «كوشپەلى شارۋاشىلىقتاردى قايتا جاساۋ», «شارۋاشىلىقتاردى قايتا جاسايتىن پوسەلكا اۋىلداردى ىرىكتەۋ», «شارۋاشىلىقتى قايتا جاساۋ الدىندا نە ىستەۋگە ءتيىستى», «شارۋاشىلىقتارى قايتا جاسالاتىن حالىققا قارىز بەرۋ», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتاردى قونىستاندىرۋ, جەر وڭدەۋ جۇمىستارى», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتاردى كولىكتەندىرۋ, جانە سايمانداندىرۋ», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتارعا مال تۇقىمى مەن استىق تۇقىمىن الىپ بەرۋ», «قايتا جاسالاتىن شارۋاشىلىقتارعا قارىز بەرۋ رەتى», «شارۋاشىلىقتاردى قايتا جاساعاندا كووپەراتسيانىڭ ماڭىزى» اتتى تاقىرىپتاردى قامتيدى.
كىرىسپەسىندە «كورسەتىلگەن جۇمىستار دۇرىس جۇزەگە اسسا, «جاقىن ۋاقىتتا قازاق حالقىن ەجەلگى جاۋى بولعان جۇت پەن قۇرعاقشىلىققا باعىنۋدان قۇتقارىپ, ونىڭ شارۋاشىلىعىن توڭكەرىستەن بۇرىنعى مولشەردەن الدەنەشە ەسە ارتىق شاماعا كوتەرىپ تاستار...» دەگەن وي ايتىلادى.
«كىتاپشانىڭ ماقساتى – ەلدەگى قالىڭ قارا شارۋاعا وسى جۇمىستاردىڭ ماڭىزىن باجايلاپ ۇعىندىرۋ. سونىڭ ءۇشىن اقمولانىڭ گۋبەرنيالىق جەر ءبولىمى وسى كىتاپشانى ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە باستىرىپ تاراتىپ وتىر» دەگەن جازبا دا ءبىراز نارسەنى اڭعارتادى.
العى سوزدە: «...سانى ەداۋىر بولسا دا, ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا بۇرىنعى ۋاقىتتا وسىنداي ۇساق ۇلتتاردىڭ قاتارىندا جۇرەتىن ەدى. ول ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ بارلىق ساياساتتىق قۇقىعى, شىنىن ايتقاندا, مىندەتى – پاتشا وكىمەتىنىڭ اتارمان-شابارمانى بولعان ازۋلى بايلارعا باس ءيىپ, باعىنۋمەن بىرگە سول پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا بارلىق وڭدى جەرلەرىن بەرىپ قاراپ وتىرۋ ەدى.
بۇل حالىقتىڭ شارۋاشىلىق, مادەنيەت تۇرمىسىن ول ۋاقىتتا ەشكىم ويلامايتىن ەدى. قايتا, قازاق حالقىنىڭ قالىڭ ورتاسىنان بۇل تۋرالى شىققان ءارتۇرلى تالپىنۋلاردى پاتشا وكىمەتى باس سالىپ, تامىرىن قيىپ, وسىرمەي تاستايتىن ەدى», دەگەن ي.ۆ. اريستوۆ پىكىرىنىڭ تاريحي شىندىعىن اۋدارماشى ءساتتى جەتكىزگەن.
سونداي-اق كىتاپشادا قۇرعاقشىلىق پەن جۇتقا قارسى اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ ماڭىزى, وسى باعىتتاعى اقمولا گۋبەرنەلىك جەر ءبولىمىنىڭ ءبىرسىپىرا اۋدانداردا باستاعان ىستەرى, سالا ماماندارىنىڭ ىزدەنىستەرى, جاڭاشىل اۋىل حالقىنىڭ ارمان-تىلەگى, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى باياندالادى.
ي.ۆ.اريستوۆ كەڭەس وكىمەتىندەگى جۇيەسىزدىكتى دە سىپايى سىناپ وتەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قۇرعاقشىلىق پەن جۇتقا قارسى جۇمىستار تۋرالى گازەتتەر بىرەن-ساران ماعلۇمات بەرگەن, اگرونومدار مەن اۋىل حالقىنىڭ ءۋاجى, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ماڭىزى جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭىنەن تالقىلانباعان. مامانداردىڭ تاپشىلىعى, جاۋاپتى ورىنداردىڭ السىزدىگى, باستاماشىلدىقتىڭ جوقتىعى ورتاق ءىستى شىدەرلەگەن.
بىراق قاجەتتى جۇمىس بۇل كۇيىندە قالمايتىنى, جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇزەگە اساتىن جوبا-جوسپارلار, ونىڭ ۇلگىسى تاپتىشتەلىپ تۇسىندىرىلەدى.
حايرەتدين بولعانبايدىڭ اۋدارما ءتىلى جاتىق, ۇعىنىقتى. كەي تۇستاردا قازاق تۇرمىسىنا ساي دەرەكتەرمەن تولىقتىرعانى اڭعارىلادى. تارجىمە ستيلىندە حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى لەكسيكالىق, تەرمينولوگيالىق تاجىريبەلەرى كورىنىس تاپقان. بۇيىرسا, اۋدارمانىڭ تىلدىك جاعىن دا كاسىبي ماماندار قاراستىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سونىمەن بۇل ەڭبەك – حايرەتديننىڭ جاڭا ءبىر قىرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇندى دۇنيە. تاريحي تۇلعامىزدى تانۋدا ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىمەن بىرگە شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ ورنى ەرەكشە. ءبىز قايراتكەرگە قاتىستى بيبليوگرافيالىق انىقتامالىققا ەنەتىن دەرەكتىڭ تابىلعانىنا قۋانىشتىمىز. حايرەتدينتانۋ الداعى ۋاقىتتا تولىسىپ, تەرەڭدەي تۇسەتىنىنە سەنەمىز.
نۇرلىبەك ەلكەي,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ PhD دوكتورانتى
