ماعجان مەن حايرەتدين

تاياۋدا عانا مەملەكەتتىك كە­ڭەس­شى ە.قاريننىڭ ۇيلەس­تى­رۋى­مەن, اكادەميك م.قويگەل­ديەۆ­تىڭ ماڭداي تەرى­مەن جارىق كورگەن 12-توم­دىق «الاشوردا ءىسى: 1920–1940» كىتابىندا (الماتى, «Kitap» باسپاسى, 2023) اتى-ءجونى ءجيى كورىنەتىن تۇلعالار ىشىندە ماعجان جۇماباي مەن حايرەتدين بولعانباي دا بار. بۇلار – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارى ىشىندە ەلەۋلىلەرى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن بىلگەن, قادىرلەگەن. اقىننىڭ ء«بىر كەمى جوق, ءبىر تەڭى جوق بولعانباي» دەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

حايرەتدين مەن ماعجان العاشقى رەت پەتروپاۆلدا ورتا مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەندە كەزدەسكەن. ءجاديتشىل مەدرەسەدە اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرى مەن تۇرىك تاريحى, دۇنيەلىك پاندەر وقى­تىلدى. جاس حايرەتدين مەن ماعجان ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جوعارى مەدورەسەدە وقۋدى ارماندادى. حايرەتدين ورىنبورداعى «حۇساينيا» مەدرەسەسىنە, ماعجان ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە وقۋعا تۇسەدى.

ماعجان اقمولا ءوڭىرى سانالاتىن ومبىدا, پەتروپاۆلدا الاش اۆتونومياسى جۇمىسىنا جاردەمدەسسە, حايرەتدين 1917 جىلى 27 قاراشادا قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرىسۋعا اتسالىسقان. بۇل مۇحتارياتتىڭ تاعدىرى اۋىر بولدى. 1918 جىلى 11 اقپاندا ونى بولشەۆيكتەر اياۋ­سىز تالقاندادى. بالا-شاعا, قاريا, ايەل زاتى دەمەي, ون ءبىر كۇن-ءتۇن قىناداي قىرادى. مۇنى حايرەتدين «بورتاڭ» دەگەن بۇركەنشىك اتىمەن «بىرلىك تۋىنا» (15.03.1918) «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەپ جازادى. بولشەۆيزم وزبىرلىعىن اش­كە­رەلەگەن ماقالا تاريحي شىن­دىقتىڭ ايناسى بولىپ قالدى.

قايراتكەر ءا دەگەننەن: «31-ءشى عي­نۋاردان 10 اقپانعا دەيىنگى كۇندەر تۇركىستان حالقىنىڭ ەسىنەن ومىرىندە شىق­پاس. ول كۇندەردە ادام-حايۋان ءوزى­نىڭ بەت-اۋزىن تۇركىستان حالقىنا اشىق كورسەتتى. ول كۇندەر تۇركىستان تاريحىندا سيامەن ەمەس, قانمەن جازىلاتىن كۇندەر!» دەپ اۋىر تراگەديادان مالىمەت بەرۋدەن باستايدى.

«توزاڭداي كۇناسى جوق ەسەپسىز مۇسىل­مان حالقىنىڭ قانى سۋداي شاشىلىپ, جاڭا عانا قايتىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان بوستان­دىق گ ۇلىنىڭ ادام ءپىشىندى جىرتقىشتار ­تابانىندا تاپتالعان كۇندەر – ول كۇن­دەر...ياپىرماي, وسى سياقتى ۇلكەن ماسقارا, ­زور سۇمدىق كۇندەرىن تۇركىستان حالقى ءبىر ۋاقىت ۇمىتار ما ەكەن؟ جوق! مىڭ قابات جوق! نەشە بۇگىن سۇيەگىنە قۇلدىق ءسىڭىپ,­ تامىرىنا ءىرىڭ تولسا دا بۇل كۇندەردى ۇمىتا كويماس!..

...تىم بولماسا, نەشە مىڭ­دا­عان سابي­لەردىڭ كۇناسىز ىستىق قاندارى مەن كىرسىز, تازا ارۋاقتارى ۇمىتتىرماس! تىم بولماسا ومىرىندە بەت اۋىزدارىن كۇننەن باسقا جان كورمەگەن مۇسىلمان ايەلدەردىڭ سۇتتەن اپپاق نامىستارى بۇل كۇندەردى ۇمىتتىرماس!», دەپ جازادى حايرەتدين. نامىس پەن جىگەردى جاناتىن سوزدەردىڭ ارعى جاعىنان زار زاماننىڭ, قاتىگەزدىك پەن قاسىرەتتىڭ بەينەسى ەلەستەيدى.

جۇرەگىن اۋىرتا وتىرىپ جازعان حايرەتدين اتامنىڭ وسى سوزدەرى, وكى­نىشكە قاراي, ۇمى­تىل­عانىنا جانىڭ ­اۋىرادى. ول كۇندەردىڭ مىڭ سان اقي­قاتىن حاي­رەتدين بولعانباي سەكىلدى الاش ەرلەرىنىڭ وزىمەن بىرگە الا كەتكەنى دە انىق.

قالامگەر جازباسىنداعى مىنا جولداردى بەيجاي وقۋ مۇمكىن ەمەس: «سور­لى تۇر­كىستان! سەن كەشە بوستاندىق بولدى, تەڭدىك كۇنى تۋدى دەپ قاشانعى جوعالتقان ەركىندىگىڭە تالپىندىڭ عوي. سەن رۋسيانىڭ ۇلكەن وزگەرىسىنىڭ بۋىنا جەلىگىپ, باياعى ايبىنى كۇشتى تەمىرىڭ مەن اقىلى دانا بابىرلارىڭدى ەسىڭە الدىڭ عوي. جوق, بوسقا الدانعانسىڭ! شەتتەن كەلگەن بۋمەنەن ولگەن تەڭدىك تىرىلمەيدى. سەن ول تەڭدىكتى شىن وكسىپ, انىق ساعىنعان بولساڭ, وزگەرىس بۋى وزىڭنەن شىقسىن! سىرتتان – رۋسيادان, ەۋروپادان كەلگەن وزگەرىس بۋى ساعان ءال بول­مايدى. سەن ءالى توڭسىڭ, كۇنىڭ ىستىق بولسا دا ساعان ءالى بوس­تاندىق قىزۋى كىرگەن جوق. ەندى مىنا كوز الدىڭدا سۋداي اققان كىناسىز قاندار سەنىڭ بويىڭا جىلۋ جۇگىرتسە, سوندا سەن جىلىناسىڭ. سوندا عانا سەن تەمىرلەرىڭ مەن بابىرلارىڭدى كورەسىڭ...اھ! اينالا قان ساسيدى!...ەندى مەن بۇل قاندى كورىپ بۇرىنعىداي توڭ بولىپ كالا المايمىن. بۇل قان مەنى ۇيىقتاتپايدى. بۇل قان كوز الدىمدا تۇرعاندا قالىڭ ماقتالى ءدۇريا كورپەنى جىلى جامى­لىپ جاتا المايمىن. تۇن­شىقتىرادى…تۇسىمە ەنەدى».

ءدال وسىلاي اقيقاتتى نامىستى جانىپ ايتۋ, بەينەمەن دە, تۋرا سۋرەتپەن دە جەتكىزۋ – قايسارلىق پەن جۇرەكتىلىك. اقىن ماعجاننىڭ حايرەتدينگە بەرگەن باعاسىنىڭ ءمانى وسىندا جاتىر.

الاش قالامگەرى ءاربىر ماقالا­سىن­دا حالىققا ءارى وي تاستاپ, ءارى قاراڭعىلىقتان شىعۋدىڭ جولىن نۇسقاپ, زامانىنداعى ز ۇلىم­دىقتى اشكەرەلەيدى. مىسالى, ونىڭ بولشەۆيكتەردى ادام ءپىشىن­دى جىرتقىشقا تەڭەۋىن كەيىن­گى تاريح ءدال كورسەتىپ بەردى.

ماعجان جۇماباي دا – ۋاقىتقا با­عىن­باعان, بولشەۆيزمنەن قاي­مىق­پا­عان تۇلعا. اقىن: «مەن ولمەيمىن, مەنىكى دە ولمەيدى/ نادان ادام ءولىم جوعىن بىل­مەيدى/ ءوزىم – پاتشا, ءوزىم – قازى, ءوزىم – بي/ قانداي ەسسىز نە قىلدىڭ دەپ تەرگەيدى؟» دەيدى.

ءبىرتۋار تۇلعانىڭ بۇل ويى­نان ونىڭ تاريحتاعى ورنى مەن ماڭىزىن بولجاي العانى مەڭ­زەلەدى. ونىڭ شىعار­ما­شى­لىعى – شىعىس پەن باتىس مادەنيەتى مەن دانا­لى­عىنىڭ ۇيلەسىمى. ەۋروپا­نىڭ قايتا ورلەۋ داۋىرىنەن باستاپ, سيمۆوليزمگە دەيىن جالپى­ادامزاتتىق كوركەمدىك قۇندى­لىقتار قالىپ­تاسىپ دامىدى. الىستاعى ماعجان وسىنىڭ ءبارىن تابيعي, شەبەر مەڭگەردى. ونىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە ارنالعان «ورا­مال» اتتى ولەڭىندە قازاق تۇر­مىسى مەن الەمدىك تانىم قا­تار ورىلەدى.

اسا كۇردەلى 20-جىلدارى الاش كوشباسشىلارىنىڭ وتىنى­شىمەن ماعجاننىڭ «القا» باعدارلاماسى ءماتىنىن جازۋعا جاردەمدەسۋى – ونىڭ ەرتەڭگە سەنگەنىن اڭعارتادى. مۇندا ۇلت زيالىلارى بيلىك جازۋشىلارعا ءوز مۇددەسىن جۇكتەي المايدى دەپ جازدى. ماعجان جىرلارى ادەبيەتتە ەركىندىك پەن تەڭدىكتىڭ رامىزىنە اينالدى.

حايرەتدين بولعانباي مەن ماعجان جۇمابايدىڭ جۋرنا­ليستىك قىزمەتى دە ءتۇيىستى. ەكەۋى دە «قازاق» گازەتىن وقىپ جەتىلىپ ءوستى. حايرەتدين قىزمەت ەتكەن «بىرلىك تۋى» (تاشكەنت) گازەتى ماعجان پوشتاسىنا كەلگەنى انىق. سونداي-اق حايرەتدين ماعجان ولەڭى مەن ماقالاسى باسىلعان «جاس ازامات», «كەدەي ءسوزى», «بوستاندىق تۋى» گازەتتەرىن وقىپ, سوڭعى اتالعان گازەتتە جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. ساياسي قىزمەتتە, ومىردە تالاي ارالاس-قۇرالاس بولعان م.جۇماباي كەيىن ارىپتەسى تۋرالى ەلەۋلى پىكىر قالدىرعان.

20-جىلداردىڭ باسىندا حايرەتدين مەن ماعجاندى تاعدىر تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتا­لىعىندا ياعني تاشكەنتتە توعىستىردى. ەكەۋىنىڭ دە ەڭبەكتەرى «اق جول» گازەتىندە, «شولپان» جانە «سانا» جۋرنالدارىندا جاريالانىپ تۇردى. ەكەۋى دە حالەل دوسمۇحامەد­ ۇلى باسقارعان «تالاپ» مادەني-اعارتۋ ۇيىمى جۇمىسىنا, دارىستەرىنە قاتىستى. بىرگە «كيرينپروس»-قا (اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ باستاۋى) كوڭىل ءبولدى: حايرەتدين ءدارىس وقىدى, ماعجان ستۋدەنتتەرمەن جىر كەشىندە كەزدەستى.

تاشكەنت وزبەكستان استاناسى بولىپ بەلگىلەنىپ, زيالىلار قىزىلوردا مەن قازاقستاننىڭ باسقا دا قالالارى­نا قونىس اۋدار­عاندا, حايرەتدين مەن ماعجان قىزىلجارداعى پەداگوگيكا تەح­نيكۋمىندا, كەڭەس پارتيا مەك­تەبىندە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

1929 جىلى وگپۋ-نكۆد ح.بولعانباي مەن م.جۇمابايدى تۇتقىنداپ, جاۋاپ العاندا, حايرەتديندى «كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋ ماقساتىندا پانتيۋر­كيستىك ۇيىم­مەن جانە باسماشى قوزعالىسىنىڭ باسشىسى زاكي ۆاليدوۆپەن, سونداي-اق قازاقستانداعى ۇلتشىل توڭكەرىسكە قارسى ديۆەرسيالىق توپپەن بايلانىستا بولدى» دەپ ايىپتاسا, ماعجاندى ء«سىبىر حالىقتارىن قازاقستان ءبولىپ اكەتپەك بولدى, «القا» ۇيىمى باعدارلاماسى ارقىلى جاسىرىن ساياسي قىز­مەت­تى ۇيىم­داستىردى, ولەڭ-جىر­لا­رىمەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى تۇرىپ ءاجۋالادى» دەپ قارالادى.

كوپتەگەن الاش قايرات­كەرلەرى قاتا­رىندا 1929–1930 جىلى الماتىدا تەرگەلگەن حايرەتدين مەن ماعجان ماسكەۋگە بۋتىركا تۇرمەسىنە جىبەرىلدى. 1930 جىلى 4 ساۋىردە وگپۋ-نكۆد «ۇشتىگى» ەكەۋىن ەڭ جوعارى جازا – اتۋعا ۇكىم شىعاردى. الايدا بۇل جازا ارحانگەلسك قالاسىندا سولوۆەتسك لاگەرىندە (سلون) 10 جىلدىق ايداۋمەن اۋىستىرىلادى.

بۇدان كەيىن ايگىلى 1937–1938 جىلعى قانقاساپتا ەكەۋى دە «حالىق جاۋى» رە­تىندە تۇتقىندالىپ, اتۋ جازاسىنا كە­سىل­دى. حايرەتدين 1937 جىلى 23 قاراشادا, ماعجان 1938 جىلى 19 ناۋرىزدا اتىلدى.

«حالىق جاۋى­نىڭ» وتباسى, ۇرپاعى, اعايىن-تۋىسى ازابىن ءبىر كەزدە اقمولا وڭىرىندە اسا بەدەلدى بولعان بولعانباي مەن جۇماباي اۋلەتى قاتار كوتەردى. ويتكەنى حايرەت­ديننىڭ اكەسى ءابدىراحمان ءدىندار, قاجى بولسا, ال ماعجاننىڭ اكەسى بەكەن بۇرىنعى بولىس-تىن.

«الاشوردا ءىسىنىڭ» 5-تومىنا ماعجان مەن حايرەتديننىڭ تەرگەۋ ءىسى قاتار ەنىپتى. وسىمەن تانىسا وتىرىپ, ولار كورگەن زورلىق-زومبىلىق پەن ازاپتى, تراگە­ديانى سەزىنۋگە بولادى.

ماعجان جۇماباي مەن حايرەتدين بولعانباي – قازاق­ستان تاريحىنداعى قايتا­لانباس قۇبىلىس. ولاردىڭ شىعار­ما­شىلىعى مەن قايراتكەرلىگى – ءبىز ءۇشىن ءارى قازىنا, ءارى ونەگە. الاشتانۋشىلار «پەتروپاۆل قالاسىندا وسى ءوڭىردىڭ ءبىلىم, ءباس­پاسوز باستاۋىندا تۇرعان ح.ءا.بولعانبايعا كوشە اتىن بەرۋ – ادىلەتتىلىك تالابى» دەپ سانايدى. سونداي-اق جاڭادان اشىلعان «ماعجان ورتالىعىنان» حايرەتديننىڭ سۋرەتتەرى مەن كىتاپتارى لايىقتى ورىن الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

دوستىق كامەلوۆ,

«ح.ءا.بولعانباەۆ اتىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» رقب پرەزيدەنتى, ەكونوميست-ساياساتتانۋشى